SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”

I. ĐẶT VẤN ĐỀ:
Trong bộ môn Hóa học, việc sử dụng thiết bị thí nghiệm trong giờ học là một
việc làm rất cần thiết nhằm phục vụ cho việc dạy và học tập bộ môn hóa học
được tốt hơn. Ngoài ra việc sử dụng thiết bị thí nghiệm, đồ dùng dạy học là yêu
cầu bắt buộc của việc đổi mới phương pháp dạy học. Việc sử dụng tích cực thiết
bị dạy học là một trong những phương pháp dạy học trực quan hỗ trợ đắc lực tư
duy sáng tạo sẽ cuốn hút học sinh say mê học tập. Trong các giờ học, học sinh sẽ
là trung tâm, làm việc với các dụng cụ hóa chất dưới sự hướng dẫn của giáo viên,
giúp học sinh có được niềm vui của sự khám phá, lĩnh hội tri thức dễ dàng, tạo
nền tảng vững chắc và in sâu trong trí não của học sinh đồng thời đây là phương
tiện duy nhất giúp học sinh hình thành kĩ năng kĩ xảo thực hành và tư duy kĩ
thuật.
Nhưng thực tế việc sử dụng đồ dùng dạy học trong nhà trường nói chung, của
bộ môn Hóa học nói riêng đặc biệt ở các tiết dạy có thí nghiệm và các tiết thực
hành thí nghiệm ở trường tôi trong những năm qua còn nhiều hạn chế, có nhiều lí
do: hoặc thiếu thốn cơ sở vật chất, hoặc do một số giáo viên mới ra trường còn
vướng mắc về thao tác thực hiện, hoặc do giáo viên ngại làm thí nghiệm vì phải
tốn nhiều thời gian chuẩn bị…dẫn đến chất lượng bộ môn thấp. Ngoài ra, trường
thuộc địa bàn xã vùng sâu thuần nông, dân số đông, thiếu đất canh tác, đời sống
người dân còn nhiều khó khăn. Bên cạnh, trong những năm học gần đây trường
tôi: khối 8 có 4lớp, khối 9 có 4 lớp nên việc thực hiện các thí nghiệm trên lớp rất
khó khăn đặc biệt ở các tiết thực hành thí nghiệm của học sinh vì giáo viên phải
bưng bê vất vả từ lớp này sang lớp khác và sau mỗi tiết cần phải rửa dọn dụng cụ
để có thiết bị tiến hành ở lớp sau. Do vậy, việc sắp xếp thực hiện các thí nghiệm
và hướng dẫn thêm cho học
sinh làm các thí nghiệm ngoại khóa – thí nghiệm ở nhà là hết sức cần thiết
giúp bồi dưỡng hứng thú niềm đam mê bộ môn Hóa học.
1
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng

2
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng
SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”
-Một bộ phận giáo viên giảng dạy không thu hút được học sinh, dạy chay thiếu
tính khoa học dẫn đến học sinh học không hiểu, chán học bộ môn làm chất lượng
học tập bị giảm sút. Ngoài ra, giáo viên chưa thật sự quan tâm kềm cặp giúp đỡ
học sinh yếu kém nắm kiến thức cơ bản và cách học bộ môn.
2/. Các giải pháp thực hiện và quá trình tổ chức tiến hành:
Trong điều kiện thực tế của trường, chưa có phòng cho bộ môn dụng cụ - hóa
chất thiếu, không đồng bộ thì việc chuẩn bị thực hiện các thí nghiệm hóa học vô
cùng vất vả do còn phải rửa dọn dụng cụ sau mỗi tiết dạy để đảm bảo đủ dụng cụ
cho lớp sau. Vì vậy, người giáo viên có tâm huyết, có lòng yêu nghề, nhiệt tình
và thức trách nhiệm cao mới có thể đảm bảo mục tiêu việc tiến hành các thí
nghiệm hoặc chuẩn bị các thí nghiệm cho học sinh ở phòng bộ môn hoặc trên lớp
theo quy định khi các giáo viên trùng tiết sử dụng phòng bộ môn.
Có 2 loại thí nghiệm:
- Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên
- Thí nghiệm của học sinh
a/. Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên:
Thí nghiệm biểu diễn dùng làm cơ sở để cụ thể hóa những khái niệm về chất
và phản ứng hóa học. Trong quá trình biểu diễn thí nghiệm, giáo viên là người
thực hiện sự biến đổi các chất, điều khiển các quá trình biểu diễn thí nghiệm, học
sinh theo dõi quan sát và nhận xét về quá trình đó. Vai trò của các thí nghiệm
trong giờ Hóa học có thể không giống nhau, chúng có thể dùng để minh họa các
kiến thức do giáo viên trình bày hoặc khi nghiên cứu kiến thức mới hoặc có thể là
nguồn kiến thức mà học sinh
tiếp thu dưới sự hướng dẫn của giáo viên trong quá trình quan sát thí nghiệm.
Vì vậy các thí nghiệm biểu diễn có thể được tiến hành bằng một trong hai
phương pháp:
-

ngọn lứa đèn cồn. Khi mở ngón tay ra, khí H
2
có lẫn oxi của không khí có sẵn
trong dụng cụ điều chế khí sẽ gây tiếng nổ khá lớn. Tiếp tục thu khí H
2
vào ống
nghiệm lần thứ hai và cũng tiến hành tương tự như trên, khí H
2
cháy có tiếng nổ
nhỏ hoặc không nổ là đã gần tinh khiết và có thể sử dụng làm các thí nghiệm tiếp
theo.
º Chỉ thu khí H
2
sau khi kẽm đã phản ứng với dung dịch axit chừng 1 phút
(nhận biết bằng cách quan sát các bọt khí thoát ra) để có khí H
2
tinh khiết hơn.
Không dùng quá liều lượng hóa chất dễ cháy và dễ nổ.
4
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng
SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”
Các thí nghiệm tạo thành chất bay hơi.
Ví dụ: Thí nghiệm đốt lưu huỳnh trong lọ chứa oxi tạo thành khí SO
2
(hoặc đốt
photpho đỏ tạo P
2
O
5
)

2
sinh ra khử đồng (II) oxit đảm bảo thành công
và nhanh nếu nắm vững kĩ thuật tiến hành: lượng hiđro phải đủ,
5
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng
SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”
nút phải kín và phải đun đủ nóng. Muốn có đủ lượng khí H
2
, phải dùng 2-3 viên
kẽm và khoảng 10ml dung dịch HCl 1:1. Nếu dòng khí H
2
đi ra yếu thì cần kiểm
tra xem lại độ kín của nút cao su hoặc độ đặc của axit, hoặc lượng kẽm quá ít.
Nếu axit quá loãng thì cần cho thêm một ít dung dịch axit đặc. Nếu ngọn lửa đèn
cồn yếu thì phải kéo cao bấc lên và có thể bổ sung cồn (thậm chí phải bỏ cồn cũ
đã bị bay hơi ra hết cồn) làm cho ngọn lửa đèn cồn đủ lớn. Đun tập trung ngọn
lưa đèn cồn vào phần ống thủy tinh có chứa bột đồng (II) oxit.
+ Đảm bảo trực quan: Trực quan là một trong những yêu cầu cơ bản của thí
nghiệm biểu diễn. Cho nên khi chuẩn bị thí nghiệm, giáo viên cần suy nghĩ đến
kích thước các dụng cụ thí nghiệm và sử dụng hóa chất thích hợp. Các dụng cụ
thí nghiệm cần có kích thước và màu sắc hài hòa. Bàn để biểu diễn thí nghiệm
phải có độ cao cần thiết và bố trí các dụng cụ thí nghiệm sao cho mọi học sinh
trong lớp đều nhìn rõ. Đối với các thí nghiệm có kèm theo sự đổi màu sắc hoặc
có chất khí sinh ra hoặc tạo thành các chất rắn không tan (chất kết tủa) thì cần có
thêm các phông màu thích hợp giúp học sinh dễ quan sát và nêu nhận xét.
6
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng
SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”
Số lượng thí nghiệm trong một tiết dạy nên chọn vừa phải, phục vụ đúng trọng
tâm bài học và đảm bảo thời gian của tiết dạy để đảm bảo thực hiện các khâu lên

Cho mẫu nhỏ Na vào cốc chứa 10 ml nước cất, úp phễu thu khí vào ống
nghiệm. Sau đó cho mẫu giấy quỳ tím vào dung dịch thu được.
Giáo viên có thể làm song song thí nghiệm cho một mẫu Cu vào cốc nước để
học sinh quan sát.
Hỏi: Hiện tượng quan sát được khi cho mẫu Na vào cốc nước? Dấu hiệu nào
cho thấy đã có phản ứng xảy ra? Khí thoát ra có thể là chất gì?
> HS quan sát, nêu được: Mẫu Na tan, nóng chảy thành giọt tròn chạy vòng
trên mặt nước, tỏa nhiệt mạnh, thoát khí H
2
.
Hỏi: Cho biết quỳ tím ngã màu gì? Dung dịch tạo thành có tính chất gì? Chất
rắn màu trắng còn lại khi làm bay hơi nước của dung dịch này có công thức thế
nào?
> HS quan sát, nêu được: quỳ tím ngã màu xanh. Dung dịch tạo thành có
tính chất bazơ. Chất rắn màu trắng có công thức NaOH
Hỏi: Viết PTHH đã xảy ra?
> HS viết PTHH: 2Na + 2H
2
O 2NaOH + H2
Hỏi: Tại sao phải dùng lượng nhỏ mà không dùng lượng lớn Na kim loại?
> HS nêu được: Nhiệt tỏa ra quá nhiều có thể làm vỡ cốc thủy tinh, Na dư
có thể cháy trong không khí gây nguy hiểm.
Hỏi: Phản ứng hóa học giữa Na và nước thuộc loại phản ứng gì?
> HS nêu được: Phản ứng hóa học giữa Na và nước thuộc loại phản ứng thế.
Hỏi: Có phải tất cả các kim loại đều tác dụng với nước không?
>HS nêu được: Không phải tất cả các kim loại đều tác dụng với nước.
8
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng
SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”
Ví dụ: Khi dạy phần “Tính chất của chất” – Bài Chất – Lớp 8

SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”
> HS nêu được: Phản ứng hóa học giữa Na và nước thuộc loại phản ứng
thế.
Hỏi: Có phải tất cả các kim loại đều tác dụng với nước không?
>HS nêu được: Không phải tất cả các kim loại đều tác dụng với nước.
b/.Thí nghiệm của học sinh:
Tùy theo mục đích sử dụng thí nghiệm trong quá trình học tập (để nghiên cứu
bài mới hoặc để củng cố hoặc kiểm tra kiến thức, kĩ năng kĩ xảo) mà thí nghiệm
của học sinh được chia thành các dạng khác nhau:
- Thí nghiệm để nghiên cứu bài mới.
- Thí nghiệm thực hành.
- Thí nghiệm ngoại khóa.
• Thí nghiệm để nghiên cứu bài mới:
Tuy có nhiều ưu điểm nhưng do khả năng nhận thức của học sinh có hạn ( chỉ
bằng thị giác và thính giác) nên thí nghiệm biểu diễn còn những mặt hạn chế. Dù
sao khi học sinh được trao dụng cụ tận tay và được thực hiện làm thí nghiệm thì
việc làm quen với các dụng cụ, hóa chất và quá trình thực hành sẽ đầy đủ hơn. Ở
đây học sinh tự tay điều khiển các quá trình và làm biến đổi các chất do đó có sự
phối hợp giữa hoạt động trí óc với hoạt động chân tay trong quá trình nhận thức.
Phương pháp này phát triển tốt nhất năng lực trí tuệ, kích thích hứng thú học bộ
môn của học sinh vì giúp học sinh phân tích dấu hiệu, hiện tượng cụ thể bằng
kinh nghiệm riêng của chính mình, thu hút học sinh nhận thức đối tượng nghiên
cứu.
Việc tổ chức cho học sinh tiến hành thí nghiệm nghiên cứu bài mới có thể
thực hiện bằng 2 cách: Toàn lớp cùng làm một thí nghiệm hoặc từng nhóm những
thí nghiệm khác nhau.
Khi tiến hành thí nghiệm theo nhóm, giáo viên cần theo dõi để giúp các học
sinh trong nhóm lần lượt được học, nếu không thì thí nghiệm theo nhóm
10
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng

O
Tiếp theo giáo viên cho học sinh tiến hành thí nghiệm vừa được mô tả. Sau
khi làm xong thí nghiệm, học sinh khẳng định về mặt thực nghiệm trên cơ sở
những điều giáo viên đã trình bày.
+ Phương pháp nghiên cứu: Giáo viên đặt vấn đề “ H
2
có thể chiếm oxi của
các oxit kim loại không?”
Giáo viên hướng dẫn học sinh lắp dụng cụ, sử dụng các hóa chất được chuẩn
bị sẵn để tiến hành thí nghiệm. Trong lúc thí nghiệm, giáo viên theo dõi hướng
dẫn học sinh quan sát hiện tượng xảy ra, đặc biệt quan sát màu sắc CuO trước và
11
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng
SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”
sau khi dẫn H
2
qua bột CuO bị đun nóng ( HS: màu đen chuyển thành màu đỏ),
hướng dẫn học sinh quan sát trên thành và đáy ống nghiệm có gì xuất hiện
( HS: Xuất hiện những giọt nước trên thành và
đáy ống nghiệm).
HS kết luận: H
2
đã chiếm oxi của CuO tạo thành nước và giải phóng kim loại Cu
màu đỏ.
 PTHH: H
2
+ CuO
t0
Cu + H
2

thiết nhưng tuyệt đối không được làm thay HS.
- Mỗi HS phải hoàn thành bài tường trình theo mẫu qui định sau khi thực hành
xong thí nghiệm.
- Cuối giờ các nhóm thu dọn hóa chất và rửa dụng cụ, sắp xếp ngăn nắp.
Các mẫu tường trình nên đơn giản, phải có sự thống nhất về yêu cầu và nội
dung trả lời của các giáo viên dạy cùng khối: Trọng tâm thường là:
Tên thí nghiệm: + Nêu cách làm
+ Hiện tượng quan sát được, giải thích
+ Viết PTHH.
• Thí nghiệm ngoại khóa:
Trong dạy học bộ môn Hóa học không những yêu cầu học sinh tiếp thu
kiến thức cơ bản vững chắc về cơ sở khoa học mà còn yêu cầu học sinh từng
bước có kĩ năng kĩ xảo vận dụng kiến thức đã học giải thích các hiện tượng xảy
ra trong đời sống hàng ngày, trong lao động và sản xuất. Để đáp ứng yêu cầu trên
ngoài việc thực hiện các thí nghiệm trên lớp giáo viên cần phải hướng dẫn học
sinh tiến hành các thí nghiệm ngoại khóa (thí nghiệm ngoài lớp học) nhằm giúp
học sinh thích học, hứng thú học bộ môn và rèn luyện kĩ năng thực nghiệm.
Thí nghiệm ngoại khóa ngoại khóa bao gồm: thực hiện ngoài lớp học ở trường
và ở nhà.
+ Thí nghiệm ngoại khóa ở trường: là các thí nghiệm vui giúp học sinh áp
dụng kiến thức vào thực tiễn.
13
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng
SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”
Ví dụ: Thư viết bằng nước cơm ( dung dịch hồ tinh bột).
Thư viết bằng “mực bí mật” ( từ dung dịch saccarozơ)
Thí nghiệm nhận biết các loại phân bón hóa học, các loại len tơ
Tuy nhiên do cơ sở vật chất của các trường nhìn chung còn hạn chế nên

hầu hết các thí nghiệm này ít được giáo viên thực hiện.

Cho 1-2ml giấm đặc vào lọ Pênixelin có chứa ít bột nhôm (dùng lưỡi cưa sắt
cào nhẹ lên mảnh nhôm).
Yêu cầu quan sát, ghi chép kết quả thí nghiệm và giải thích. Viết
PTHH.
Đề tài 9: Thí nghiệm chứng minh khí cacbonic có trong hơi ta thở ra

–
Hóa 8
- Điều chế dung dịch nước vôi trong: Cho ít vôi tôi (vôi quét tường) vào một
cốc thủy tinh nhỏ đựng nước sạch, khuấy kĩ. Lọc chất lỏng bằng phễu và giấy
thấm sao cho thu dung dịch nước lọc được trong suốt.
- Dùng 1 ống hút nhựa thổi hơi thở ra liên tục (khoảng 30 giây) vào cốc thủy
tinh nhỏ chứa 1-2ml dung dịch nước vôi trong
Yêu cầu quan sát, ghi chép kết quả thí nghiệm và giải thích.
3/. Thực tế đạt được kết quả:
KẾT QUẢ Ở CÁC LỚP TÔI TRỰC TIẾP DẠY
• Năm học 2007-2008:
(Dạy sáu lớp gồm: 8A
2
=28HS, 8A
3
=29HS, 8B
1
=23HS, 8B
2
=26HS,
9A
2
=33HS, 9A
3

9A
1,2,3,4
63 52.94% 39 32.77% 17 14.29% 0 0.0
%
0 0.0%
• Năm học 2009-2010:
(Dạy năm lớp gồm: 9A
1
=25HS, 9A
2
=28HS, 9A
3
=27HS, 9A
4
=28HS,
9A5=24HS)
Xếp
loại
Giỏi Khá TB Yếu Kém
SL Tỉ lệ SL Tỉ lệ SL SL Tỉ lệ SL Tỉ lệ
9A
1,2,3,4,5
42 31.82% 53 40.15
%
36 27.27% 1 0.76% 0 0.0%
Từ năm 2008, sáng kiến này được phổ biến áp dụng tại đơn vị nên góp phần
nâng cao chất lượng bộ môn Hoá học, tăng tỷ lệ học sinh khá giỏi, giảm tỷ lệ học
sinh yếu kém. Nhiều học sinh đam mê bộ môn nên đạt được thành tích học sinh
giỏi Tỉnh hàng năm, tạo được uy tín trong tổ bô môn, trong đơn vị và các đơn vị
bạn. Một số trường bạn có tham khảo sáng kiến qua việc họp cụm liên trường để

thực hiện các thí nghiệm.
- Các dụng cụ thí nghiệm có kích thước và màu sắc hài hòa. Bàn để biểu diễn thí
nghiệm có độ cao cần thiết, bố trí biểu diễn với các dụng cụ thí nghiệm sao cho
mọi học sinh trong lớp đều nhìn rõ. Đối với các thí nghiệm có kèm theo sự thay
đổi màu sắc, có các khí sinh ra hoặc tạo thành các chất kết tủa thì nên dùng thêm
các phông có màu sắc thích hợp.
- Số lượng thí nghiệm trong 1 tiết dạy cần vừa phải, phục vụ trọng tâm yêu
cầu của chuẩn kiến thức kĩ năng của chương trình để đảm bảo việc thực hiện các
khâu lên lớp trong quá trình dạy học.
- Phải có kế hoạch thực hiện các thí nghiệm ở nhà cho học sinh theo định kì
để giúp các em đam mê, tự giác, hứng thú đối với môn học nhằm góp phần xây
dựng động cơ học tập đúng đắn, giúp liên hệ quan sát giải thích giữa các hiện
tượng hóa học với thực tiễn cuộc sống hàng ngày và bảo vệ môi trường xung
quanh.
17
Người viết :Đặng Thị Loan Phượng
SKKN: “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 8”
III/. KẾT LUẬN:
Cơ sở vật chất và thiết bị giáo dục là một trong những điều kiện quan trọng
góp phần thực hiện thắng lợi nội dung cải cách, đổi mới chất lượng giáo dục. Hóa
học là môn học nghiên cứu về các chất, sự biến đổi từ chất này thành chất khác
và sử dụng thiết bị dạy học nhằm thực hiện nguyên tắc giảng dạy trực quan cho
bộ môn Hóa học ở trường THCS có tầm quan trọng đặc biệt trong đổi mới giáo
dục ở nước ta hiện nay. Nhưng số lượng để thực hiện giờ thực hành cho tất cả
học sinh được tham gia chưa đầy đủ theo quy định, chưa nói đến một số thiết bị
dụng cụ - hóa chất thiếu độ tin cậy nên tính thiết thực khoa học và tính sư phạm
của thiết bị còn hạn chế. Điều kiện thời gian chuẩn bị đồ dùng cho tiết dạy còn
gặp nhiều khó khăn đồng thời hầu hết ở các trường chưa có cán bộ phụ tá thí
nghiệm nên bản thân giáo