77
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXV, số 1A-2006Định hớng khai thác và sử dụng các thiết bị đ đợc
trang bị để tiến hành các thí nghiệm phơng pháp giảng
dạy Vật lý theo chơng trình thí điểm THPT phân ban

Nguyễn Cảnh Vạn
(a)Tóm tắt. Trong bài viết này, chúng tôi đề xuất những định hớng khai thác thiết
bị của phòng thí nghiệm để thực hiện các thí nghiệm phù hợp với chơng trình và sách
giáo khoa mới.

I. Mở đầu
Các thiết bị thí nghiệm hiện nay có ở phòng thí nghiệm phơng pháp giảng
dạy (PPGD) Vật lý gồm nhiều chủng loại, nhiều thế hệ và của nhiều nớc sản
xuất. Mới đây nhất (2004) phòng đợc trang bị một số thiết bị thí nghiệm do
hãng Ley Bold (Cộng hoà Liên bang Đức) sản xuất. Vấn đề đặt ra là khai thác,
sử dụng các thiết bị này nh thế nào để đạt đợc hiệu quả cao nhất trong dạy
học, nhằm nâng cao chất lợng đào tạo giáo viên trong giai đoạn mới. Trớc khi
đa ra những định hớng chúng tôi có một số nhận xét về các thí nghiệm trong
sách giáo khoa mới.
II. Một số điểm mới về thí nghiệm Vật lý trong sách giáo khoa
Vật lý ban khoa học tự nhiên (KHTN)
1. Một trong các yêu cầu rất quan trọng của chơng trình Vật lý Trung học
phổ thông (THPT) là coi trọng đúng mức một trong các phơng pháp nhận thức
đặc thù của Vật lý học là phơng pháp thực nghiệm. Thí nghiệm Vật Lý là một

(hoặc tự thiết kế phần mềm đơn giản, phù hợp) và các trang thiết bị cần thiết:
Máy vi tính; ti vi; card chuyển đổi; hiện đại hơn thì dùng Multimedia Projector,
nối mạng
III. Định hớng khai thác và các giải pháp thực hiện
1. Nguồn khai thác
Nguồn khai thác thứ nhất là tất cả các trang thiết bị cũ và mới có trong
phòng thí nghiệm phơng pháp giảng dạy (PPGD). Với các trang thiết bị này
chúng ta có thể tiến hành đợc các bài thí nghiệm về cơ học, nhiệt học, điện hoá,
mạch điện, điện tử, quang hình học, quang học sóng, cảm ứng điện từ, tĩnh điện
và tĩnh từ.
Nguồn khai thác thứ hai là các dụng cụ, thiết bị, vật liệu tự bổ sung bằng
cách tự sản xuất, chế tạo, tự kiếm, tự mua sắm.
Nguồn khai thác thứ ba bằng cách liên kết với các phòng thí nghiệm khác
trong khoa, các khoa bạn, ngoài trờng. để mợn thiết bị hoặc xin chuyển
nhợng, hoặc hợp đồng nghiên cứu.
Nguồn khai thác thứ nhất mang tính chất bắt buộc, nghĩa là cán bộ, giáo
viên thuộc bộ môn PPGD phải có trách nhiệm nghiên cứu, sử dụng phục vụ công
tác đào tạo. Nguồn thứ hai và ba tuỳ thuộc vào khả năng, lòng nhiệt tình của
ngời trực tiếp nghiên cứu, sử dụng các thiết bị và mối quan hệ với các đơn vị
khác trong khoa, trờng và ngoài trờng. Để có đợc hệ thống các bài thí nghiệm
hoàn hảo, trong tình hình hiện nay hai nguồn sau là rất quan trọng.
2. Hệ thống các bài thí nghiệm cần thực hiện
a) Các dạng thí nghiệm trong sách giáo khoa Vật lý Ban KHTN
Nghiên cứu các thí nghiệm đợc trình bày trong SGK thí điểm Ban KHTN
chúng tôi thấy gồm những dạng chính sau đây:
- Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên (thí nghiệm chứng minh); Loại thí
nghiệm này do giáo viên làm trong giờ học lý thuyết, học sinh (HS) quan sát và
tham gia trả lời các câu hỏi của giáo viên đặt ra, nhận xét và rút ra kết luận.

79

mềm thích hợp theo sổ địa chỉ đã có, còn học sinh quan sát và trả lời các câu hỏi
của giáo viên để nhận xét và kết luận.
Hiện nay SGK Vật lý lớp 10 ban KHTN chỉ mới giới thiệu một số thí nghiệm
ảo của phần cơ - nhiệt; chuyển động tròn đều; chuyển động của một vật bị ném
ngang; lực đàn hồi khi kéo, nén lò xo; lực đàn hồi khi thanh bị uốn; nguyên lý
máy lạnh;
b) Hệ thống các bài thí nghiệm cần thực hiện
Dựa vào các kết quả nghiên cứu về hệ thống thí nghiệm trong SGK mới và
các nguồn khai thác thiết bị nêu trên, đề tài đề xuất các bài thí nghiệm cần thực
hiện theo các chủ đề sau:

80

Nguyễn Cảnh Vạn, Định hớng khai thác và sử dụng , tr. 77-82- Các bài thí nghiệm về cơ học: Các dạng chuyển động đều, chuyển động biến
đổi đều với hai đại lợng cơ bản là vận tốc, gia tốc; các định luật Niutơn, dao
động và sóng cơ học.
- Các bài thí nghiệm về nhiệt học: Tính chất các chất khí; sự nở vì nhiệt; sự
truyền nhiệt trong các chất khí, chất lỏng và chất rắn; sự biến đổi pha của các chất.
- Các bài thí nghiệm về điện hoá: Tính dẫn điện của dung dịch chất điện
phân và ứng dụng (mạ điện); các mối quan hệ phụ thuộc giữa dòng điện và hiệu
điện thế, giữa điện trở và khoảng cách các điện cực; các nguồn điện hoá nh pin,
ac quy.
- Các bài thí nghiệm về điện và điện từ học: Sự nhiễm điện của các vật; điện
tích chỉ phân bố mặt ngoài vật dẫn; hai loại điện tích, định luật Ohm, vật liệu từ;
đờng sức từ, từ trờng của dòng điện thẳng, cuộn dây; mạch xoay chiều; chỉnh
lu dòng xoay chiều; nguyên tắc hoạt động của Rơle, máy biến thế; máy phát
điện.

Đối với thí nghiệm thực hành:
+ Yêu cầu trớc tiên là phải lựa chọn một phơng án thí nghiệm tối u (trong
các phơng án có thể) sao cho phù hợp với cơ sở lý thuyết đã học, có tính khả thi
cao hơn, sai số nhỏ hơn, thao tác đơn giản hơn.
+ Phơng án tiến hành bài học thực hành có thể theo trình tự: cho học sinh
ôn tập trớc lý thuyết liên quan đến nội dung bài thực hành; nêu mục đích cần
đạt đợc; lựa chọn dụng cụ thiết bị; hớng dẫn lắp ráp, thứ tự thực hiện các phép
đo, các thao tác; lập các bảng dữ liệu cần thiết; xử lý kết quả; kết luận; câu hỏi
đào sâu, mở rộng; báo cáo thí nghiệm.
Điều cần phải lu ý về việc tổ chức các hoạt động trong các bài thực hành là
đòi hỏi HS tự lực làm việc nhiều, dành khoảng 50% thời gian cho hoạt động theo
nhóm thí nghiệm.
Đối với loại thí nghiệm thực hành đồng loạt, thí nghiệm ảo, trong tình hình
hiện nay do cha có điều kiện thực hiện rộng rãi ở các trờng phổ thông nên đề
tài cha có điều kiện đề cập đến các yêu cầu cụ thể cho hai loại này.
Các yêu cầu nh đã nêu đối với hai loại thí nghiệm cơ bản: thí nghiệm biểu
diễn và thí nghiệm thực hành phải đợc cụ thể hoá trong tài liệu hớng dẫn thí
nghiệm PPGD Vật lý dành cho sinh viên s phạm ngành Vật lý.
IV. Một số kiến nghị
Để triển khai hệ thống các bài thí nghiệm theo các chủ đề nêu trên điều
kiện cần là phải có diện tích để thao tác chuẩn bị, nghĩa là phải có một phòng để
lắp ráp và thực hiện các thí nghiệm.
Các cấp quản lý tổ, khoa, trờng cần có sự quan tâm đúng mức, kịp thời về
kinh phí, chế độ làm việc, điều động trang thiết bị bổ sung, mua sắm, hợp tác
nghiên cứu
Tổ chức seminar khoa học ở tổ chuyên môn để thảo luận, lựa chọn các
phơng án thí nghiệm cho mỗi đề tài, đảm bảo tính khoa học, tính khả thi, phù
hợp với cơ sở lý thuyết và yêu cầu của chơng trình.
Equipment exploiting and using orientation for carrying
out experiments of teaching methodology of physics
in accordance with pilot program applied to high school
with science subdivision
In this article we would like to propose some directions to take advantages of
laboratory equipment in order to make experiments suitable for new programmers
and coursebooks. (a) Khoa vật lý, Trờng Đại học Vinh