LÀNG XÀ VA
TIÉP
BEN VÀN HOA
O VIÉT
NAM
Tran Thùy Nga
Khoa Triét hoc,
DHKHXG&NV,
BHQGHN
MÒ DAU
Mot trong nhùng tó ehùc ehinh tri - xà bòi mang dac sàe Viet
Nam là tó ehùc
làng
xà. Trong
lieh su làu
dai,
làng
xà dà là chó dUa
vùng
cbàc
cho ngUdi Viet Nam thich ùng vói nén san xuà't
lùa nUóe ó
dóng
bang va dUdng
dàu vói nhùng thù thàch gay go cùa vùng dà't
nhiéu bào
lut,
thién tai, cùa nan ngoai xàm thUdng de doa. Vige
lUa Igc
làm ebo
làng dinh

tudng
ngoai lai,
bàt chùng
pbài
mang dà'u à'n Viet rà't rò rèt.
Nbàc
dén sU tié'p bién tu tuàng cùa Viét Nam nghia là ta pbài
hình dung thà'y sU tié'p xùe
va
bién dói. Tié'p xùc
va
bién dói
nhu
thè'
nào? Dò là khi ed tàng vàn
boa
tu
tuòng
Viet Nam tié'p xùc vói nén vàn
boa va
nhùng he tu tUdng
ben
ngoài thì ehinh nhùng he tu tudng
va
vàn
boa
dd hi bién dói, bi khùe xa di, bay nói mot càch
de bièu
là hi
"Viet

tié'p bién. Ta
co
thè
de
dàng nói ngay dUdc dò là ha he tu tUdng Phat
giào,
Nho giào
va
Dao giào. Vay thì làng xà eó vai trò gi trong sU tié'p
bién ba he tu tudng à'y?
TrUóc bé't, ta càn nàm dUdc ànb hudng cùa làng xà
tói
tinh ehà't,
dac trUng cùa vàn hoà Viét. Muò'n vày, càn di
tu
lieh
su
làng xà.
1.
MOT SO QUAN
NIEM
CHUNG
Càc nhà khoa hgc thUdng dùng thuat ngù "nén vàn hoà Nam A"
de
chi mot khu vUe vàn hoà truyén thd'ng bao góm càc nUÓc Dòng Nam
A
va
mién nam Trung Quò'e, phia nam
song
TrUòng Giang. Nhùng dac

quanh phia
Dòng nhu Nhàt Bàn, Triéu Tièn Nhùng
net
chung nhà't trong vàn
hoà truyén thò'ng Dòng A là:
su
dung
ebù
Hàn, Khóng giào,
che
do
dàng cà'p tòn ti.
Ve
mat tu duy tinh càm, vàn hoà Dóng À mang tinh
cUdng, manh me, cùng coi, nhiéu tinh nam.
Trong lieh
su,
dng
eba
ta thUdng pbàn biet giùa vàn hoà Viét Nam
ed bàn mang tinh Nam A
va
vàn hoà Trung Hoa mang tinh Ddng À
bang
càc thuat ngù
"phUdng
Nam"
va
"phUdng Bàc". Trèn thUc té, vàn
hoà Viét Nam truyén thd'ng là mot sU dung hdp, lai ghép giùa ed tàng

nUdc
này dà in rà't dam
lén
càc mat cùa ddi sd'ng vàt ehà't, xà bòi cùng nhu tinh thàn cùa con ngUdi
Viét, tao nén mot dac trUng tàm li mang tinh diu, mém
va
linh boat
trong ùng xù.
Ve san xuà't kinh té, Viét Nam truyén thd'ng là mot xà boi thuy
Idi,
dUa trèn
còng
hùu rugng dà't. Trong nhiéu
thè
ki,
nò
dà tao diéu
kien cho su phàt trién cùa hai yé'u to' vùa nUdng tua nhau, vùa tUdng
pbàn nhau: tinh tap quyén
ehuyén
che
va
tinh egng dóng tu tri.
Trong xà bòi dò, y tbùe quò'e
già,
dàn toc
som
hinh thành
va
cùng

thè
che'
cùng tón tai
va
bó sung cho nhau:
mot nhà nUóc quàn ebù tap quyén eó xu hUdng ehuyén
che
hoà, dùng
ben
trèn
va
nam
ò
trung tàm cùa mot egng dóng làng xà ed xu
huóng
tu tri, tu quàn. Thòi Ly, Tran yéu td'trdi thudc càc egng dóng làng xà,
dén thòi
Le,
Nguyen, lai thudc ve nhà nude quàn chù tap quyén. Tuy
nhién, trong thUc té, xà boi Viet Nam
chUa
bao gid nghièng
léch
hàn
ve
mot
ben
nào, nhà nude
va
làng xà

tiéu, nén muc tiéu "vd td'n Hoa Ha",
"sành ngang Nam Bàc"lai kbién eàc vUdng triéu phong kién pbài ludn
487
tié'p thu, md phong
co
khi
con
cUc doan hdn cà nguyèn màu Trung Hoa.
Duói tàc dóng cùa
sue
ép lieh
su
dò,
ngUdi Viét ludn tim càch hoà dóng
vói
ben
trong de tap trung dà'u tranh vói
ben
ngoài.
Viet Nam là mot nUóc nhò, bàn thàn nò khdng tao nén nhùng he
thò'ng li thuyè't boàc giào diéu rièng cùa minh nhU nhùng trung tàm
vàn hoà
Idn
trèn
thè
giói.
Tuy nhién, khà nàng sàng tao
ò day
lai ehinh
là su hdn dung

ra trèn mot
bién dò rà't ròng, dàn dàn
co
dgng lai thành mot thè
lUdng
nguyèn,
lUdng
hdp.
Mot
ben là lò'i sò'ng
va
nhùng tin ngUdng tón giào mang tinh
ehà't bàn dia Nam À, dàn gian làng xà phi ehinh thò'ng nhU càc tin
ngUdng dàn gian, Phàt giào
va
Dao giào.
Mot ben
là he tu tudng
va
eàc
dao
due luàn
li Nho
giào,
mang tinh nhà nude quan
liéu
ehinh thd'ng,
dUdc vay mUdn
tu
nén vàn hoà Ddng A phUdng Bàc.

Thòi Bàc tbuóc, làng xà Viét Nam dà tu co
minh
lai
de
tu ve bào
tón Cd cà'u
va
lò'i sò'ng eó truyén,
ehò'ng
lai sU dò ho ehinh tri
va
dóng
hoà vàn hoà cùa càc thè
luc
pbUdng Bàc. Duói càc vUdng triéu phong
kién dàn toc, làng xà dà trd thành ddn vi hành ehinh quò'e
già.
Xà là
tén ggi mang tinh ehà't hành ehinh,
con
làng là mot egng dóng xà bòi
mang tinh dàn gian trèn nhiéu mat.
488
Thòi Ly Tran, làng xà Viét
con
giù nhiéu
net
eó truyén
ve
kinh tè

qua ehièn tranh giùa eàc bd toc. Càc vùng dà't ehié'n bai,
khuà't phue bi bién thành
chU bau
bay hi sàp nhàp thành quàn
buyen,
nhUng ed
so
tó ehùc ha tàng là còng xà vàn khòng thay ddi.
Ve
sau
cùng xày ra qua trình pbàn hoà nói bò, cùng thay dói phUdng tbùe thu
eò'ng nap, xà bòi no le trai qua xà bòi -phong kién, nhUng
ve
toàn bó xà
hdi
ma
ndi, sU thay ddi khdng
gay
phà vd ed
so
còng xà
va
nén
san
xuà't
tu nhièn. Dò là vige dùng bao
lUe
quàn sU
va
ehinh tri

ma
làng xà lai là ddn vi eó
còng dién. Chi dàn bàn quàn, nhùng ngUdi eó tén trong so làng mài
dUde chia rugng dà't; nhùng ngUdi vi li do nào dd pbài sò'ng tha phUdng,
làm dàn ngu cU, khóng
dUde
coi là dàn làng, bi phàn biet dd'i xù, bat
chiù lao dich
nàng hdn, dóng góp nhiéu hdn. Còng dién trói chat
ngUÒi
dàn vào làng xà, làm cho nò thành dia bàn quàn tu
ben
vùng
va
mang
tinh chat tU tri, tao thành chó dUa vùng vàng cho
che
dò ehuyén
che'.
Rugng là rugng cdng nhUng quyén quàn li, phàn phò'i nàm trong
tay nhùng
ehùc
dich làm vige làng. Diéu
dò
dàn dé'n làm giàu
bang
càch ehié'm còng vi tu, eó khi tràng trdn ehièm doat, ed khi
bang
mUu
meo xà xèo thu

cdng
dién
va
nùa cdng dién
Idn
khòng thè mua bàn, sd hùu tu nhàn
ve
rugng dà't rà't kbó phàt trién.
Làng là mot ddn vi tó ehùc xà hdi, trèn làng
cdn
ed huyen, tinh,
nude - sau này
con
eó tóng - nhUng nhùng ddn vi
dò ehi
eó y nghìa
hành ehinh
de
phàn cà'p quàn li theo
lành
thó. Kbàc vói nhùng ddn vi
vùa ké, làng là
mot kbàu
tó
ehùc
chat che, boàn ehinh
ve
càc mat.
Làng khòng pbài là mot vùng dia b', hành ehinh, ai dén eU trù cùng
dUdc: mói làng eó so dinh, phàn biet dàn ngu eU

cUdp,
ed
giac, kì hào ed
thè
dành
mò buy
dóng trai tràng eó
vò trang
de
dó'i phó, làng trò thành mot phién
che
vò trang khóng
thUdng trUe.
Co
ngUdi dà khàng dinh, làng
con
thi nUóc cdn.
Làng xà là mot cdng dóng ed' kè't chat, nhUng khdng ed nghìa là
mot egng dóng bình dàng. Nd là mot cà'u trùc xà boi phàn tàng khà sàu
sàe,
thè
bién d
che
dò ngòi thù tón ti mang tinh dàng cà'p. Thòi ly
Tran,
khi egng dóng eU dàn làng xà
con
thuàn nhà't,
dò
mài chi là sU pbàn

do ngòi thù tdn ti làng
xà là su kè't hdp cùa eà hai
loai
này (trgng xi
va
trgng tude).
Che
do ngòi thù, tdn ti làng xà khdng pbài là mot sU phàn tàng xà
bòi mang tinh giai cà'p theo chuàn kinh tè, tài
san,
ma
là mot sU phàn
tàng xà bòi mang tinh
dàng
cà'p, dUa trèn sU phàn biet
ve
dia vi
va
uy
tin xà bòi, ehinh tri,
dUde
eoi nhU và'n de danh dU. Su phàn biet ngòi
thù dxióc quy dinh rà't ti
mi
trong và'n
de
chó ngói trong càc
buoi
té'
le,

che,
tòn
giào)
ma con bang tinh
nghìa xóm giéng, làng
nUóc.
Trong noi ho làng
cdn ed td ehùc hg dxióc duy
tri
vài nhau bang tó ehùc noi bò (hUdng hoà,
tu dién, toc
truòng,
càc bàc cha chù ). Làng hg dUdc tó ehùc nhU vay
eó quy mó vùa pbài
de
tó ehùc vige tUdng trd nhau trong hoan nan, khó
khan.
Dò cùng là ddn vi
de
làm nghìa vu vói nhà
nUóc:
di phu, di linh,
ngp thuè.
Nhùng ngUdi xa què hUdng, làp nghiep
ò
ndi kbàc lai theo mò
hình làng
cu
xày dUng làng d dà't mài, ed khi
rUóe

cùa làng, tinh thàn cóng dóng, tinh nghìa
bà con xóm làng
ma
sd'ng. khòng càn ra kbòi làng, khóng càn giao
lUu.
Va
ai di xa dén dàu khi trò
ve
cùng pbài giù bò nhùng cài cùa phUdng
xa
ma
sò'ng theo làng. Su ón dinh cùa làng dua vào tinh còng dóng,
tinh dóng kin dò.
3.
ÀNH
Hl/ÒNG CÙA
LÀNG XÀ
DEN DÒI
SONG KINH
TÈ
XÀ
HOI
VIET NAM
Cdng dién, làng xà
ben
vùng, tu tn
va
ddng kin han
che
khà nàng

lUdng
tbUe;
con
thàn dàn là nguón
sue
lao dóng di phu, di linh làm thành
sue
manh
vàt ehà't de bep bà't
cu
mUu do nào muò'n nhòm ngó ngai vàng.
Dà't nUóe ménh mòng nhUng lai góm vò vàn làng xà,
ma
thUc té
là ehinh quyén trung Udng khòng nàm chat dUde, tao thành thè' pbàn
tàn tu nhièn. Nhùng vùng xa xòi, nhùng ké dàn anh trong làng xà
ehié'm nhiéu rugng dà't, eó nhiéu tói tó, phàt trién thành nhùng hào
trUdng, vgng toc, khó'ng
che
cà mot vùng, dd'i vài trung Udng nhiéu khi
chi làm nhiém vu thàn ha
mot
càch ehiéu le. Su tap trung cùa
che
dò
ehuyén
che
chi là hình thùe, phi kinh tè, khòng ngàn dUde tinh hinh
phàn tàn, càt
cu.

qua nhùng ddt cài
tó,
già
ed'. Cbàc chàn ed mot thòi gian làng - nhà't là sinh boat vàn hoà
cùa làng -
là'y
ngói
ebùa
làm trung tàm. Rói mài dén
vige
nhà Tran
dat Tiéu tu
xà.
Dai tU xà, làp dinh làng, vùa thd Thành hoàng làng,
vùa làm hành eung cho vua tuàn du; làng thành ddn vi hành chinh,
lién
kè't lai dudi ehinh quyén trung Udng tap quyén.
Va
sau nùa dè'n
vige boàn chinh eàc hUdng
Ude
de cùng co', ón dinh tó ehùc noi bg.
Do vi tri cùa làng ddi song
ma
vàn hoà cùng ed ddn vi là làng, ed
quy mó là làng xà. Làng
bò
tién xày dUng dinh, ebùa, tó ehùc hdi
he,
tra

ma
mang tinh cóng dóng, dàn dà dam
net.
Làng xà Viet Nam Ua tó ehùc theo nguyèn tàc trgng
tinh.
Hàng
xdm song
ed'
dinh làu
dai
vói nhau pbài tao ra cuòc sd'ng hoà thuàn
trèn ed sd là'y tinh nghìa làm dàu: Mot bo cài li khòng bang mot ti cài
tinh,
Bàn anh em xa mua làng
giéng
gàn,,. Tinh khoan dung, hoà dóng
dudng nhu là
net
dac trUng trong tinh càch ngUdi Viét.
Nhùng ànb
buòng
dd dinh hUdng dé'n vai trò cùa làng xà trong
qua
trình tié'p biè'n 3 he tu
tUÒng
Nho, Phàt, Dao
ò
Viét Nam.
493
4.

dUde
truyén bà mot càch hoà bình, Phàt giào thà'm ngay vào mgi tàng
lóp dàn chùng, hoà dóng cùng tin ngUdng bàn dia. Tu
tudng tu
bi, bàc
ài cùa dao Phat rà't
de
dung
boa
vói tinh thàn hón bau cùa ngUdi dàn
va
nhanh ehóng trd thành
mot
bò phàn tao nén tàm thùe Viet.
Tu
thè' ki
n,
ò
Giao Cbàu dà hình thành nén trung tàm Phat giào
Luy Làu.
Day
là lóp Phat giào dam màu Viét An vói càc nhà sU An Dò
nhu Kbàu Dà La, Maha ky vUe,
nò
mang sàe thài Bà la món
va
nhùng
tin ngUdng dàn gian Viét ed, dàc biet là tin
ngUòng
thd Màu

ddi Ly
va
nhiéu vua ddi Tran déu sùng Phat, sai dUng ebùa thàp, td
tUdng
due
chuóng, dich kinh Phat Dac biet, nàm 1031, triéu dinh dà
xuò'ng
ehiéu,
phàt tién, thuè thd làm ebùa quàn
d
càc
hUùng
dp, tà't cà
150
ehò. Ddng dào quàn chùng bình dàn trong làng xà nò nùe theo dao
Phàt, khdng bào
ma cu
theo, khòng hgn
ma cu
tin.
Le
Vàn HUu dUa ra
nhàn xét: "Dàn chùng
qua
nùa nUóc là sU".
494
Cuoi
Tran,
xuà't hién mot bò phàn tàng ni thoài
boa,

ve
tinh ehà't,
ma
trong
dò,
vai trò cùa vàn hoà làng xà là kbòng khó nhàn biè't.
Phàt giào vd'n là thù tdn giào xuà't thè', d Trung Quò'e
va
Àn Dò,
ebùa dat
ò
ndi xa thi
tu,
thàm sdn cùng cò'c
de
suy tu
ve vige thUe
hành
giào li Phàt giào, nhUng sang Viét Nam, ebùa dUdc dat ngay giùa làng,
giùa diém quàn cU, bién nhà sU pbài thành ngUdi nhàp thè', trd thành
"càn bò" cùa dàn chùng, là tà'm gUdng
ve
tu càch dao
due va
ùng xù
ebo ngUdi dàn noi theo. Phàt giào Viét Nam mang tinh
ehà't
nhàp thè'
rat rd
net.

thè
thUe
hành ngay dUdc. Sò'ng eó tinh eó nghìa vói xóm giéng, thd cha me dng
bà cho hié'u le dxióc
ngUòi
Viét Nam dóng nhà't vói
vige
thUc hành
nhùng diéu Phat ràn day.
Càch thd cùng trong càc ebùa chién cùng mang tinh ehà't pha tap
cùa nòng nghiep: tién Phat bau Thàn, thd làn Phàt vói càc thành,
Thành hoàng thó dia, càc vi anh hùng dàn toc , rói xuà't bién rà't
nhiéu vi Phàt bà. Càch tac tUdng, ggi tén cùng mang tinh hién hoà,
dàn dà cùa quàn chùng ndi xóm làng: òng But Oc (Thich ca), dng Nhin
mac
ma
àn (Di lac).
Thè'càc
tUdng Phàt ngói cùng rà't thoài mài: chàn
495
co chàn duói, ed khi cdn
bécà
tré nhò nhU
ngUdi
me, ngUdi dng gàn gùi.
Qua
day,
tinh hnh boat di hoà dóng cùa vàn hoà xdm làng Viét
Nam khiè'n Phat giào pbài
ehuyén boa va

ve
lì thuyè't, nd là thù
triét hgc tàch rdi hoàn toàn euge sò'ng xà bòi. Khòng gid'ng vài Phàt
giào,
tuy là triét hgc xuà't thè nhUng chù trUdng tò't ddi, dep dao rà't de
dUde
quàn chùng ehà'p nhàn, cdn Dao giào, dàc biet là Trang
tu
vdi
thuyè't vi ki, tìm giai thoàt eà nhàn tuyèt dd'i lai rà't xa la vdi tinh còng
dóng cùa cU dàn Viét.
NhUng Dao giào vàn tón tai trong dàn gian vói tu càch là mot thù
tón giào. Dò là thù Dao giào phù thuy dà thà'm dàm tinh dàn gian, hoà
làn vài tin ngUdng ma thuat eó truyén cùa ngUdi Viét dè'n mùc khòng
eó ranh giói.
Tu
xa xUa, ngUdi Viét Nam
tu
mién nùi tói mién xudi dà
rà't sùng bài ma thuat, phù phép, hg tin ràng nhùng là
bua,
nhùng càu
thàn chù ed thè ebùa khdi bénh; càc thàn tièn ed thè phù ho cho cuòc
sò'ng cùa ngUdi bình dàn
dUde
yèn lành.
Ben
eanh vige thd cùng Ngge hoàng, Thài thUdng Lào quàn, Trà'n
Vù - nhùng vi thàn trong Dao giào Trung Quò'e, ngUdi Viét
con

496
NgUdi Viét Nam eó thè eoi là it tinh thàn tdn giào. Hg coi trgng
hién thè'
tran
tue hdn
thè
gidi
ben
kia. Khdng pbài vi hg khòng
me
tin,
hg tin ed ma quy, eó linh hón, thàn phàt, nhiéu ngUdi thUc hành càu
cùng, nhUng
ve
tUdng lai, hg lo cho con cbàu hdn là cho linh hón cùa
minh, tuy eoi trgng hién thè' nhUng cùng khóng bàm là'y hién thè,
khòng
qua
sd bài cài ehèt
''song
gùi, thàe
vé\
Nho giào
ò
Viet Nam pbài dé'n thè
ki
XV mài thUc sU ed vai trò
trong ddi sò'ng xà bòi Dai Viét. Sau ehièn
tbàng
ehò'ng Minh, vói yéu

de
cao quyén tuyét dd'i cùa vua, tò ehùc mgi mat
xà bòi làm cho quò'e
già
trd thành eó vàn hién,
co
quy md. Trong làng
xà, nd dùng
le
nghìa de cùng ed' trat tu trèn
dUdi,
dùng quan he tinh
nghìa
de
cùng ed'
già
dinh, bg hàng
va
quan he thày tó. Nho giào vach
rà't rò eàc quan he theo hg hàng, theo dàng cà'p, theo ehùc vi, dùng lì
luàn
de
thuyè't phuc
va
nghi
le de
trang
sue,
ve
sau phàp dién hoà

phàn
biet
nhà
nbac va
tue
nbac,
lén àn vàn chUdng "tà, dàm", cà'm trai gài nhày
mùa, bàt xUdng vói nhau cùng buy beai
va
làm thui cbòt khòng it
sàng tao khoa hgc
va
nghé thuat.
497
Nho giào vói li luàn
va
nghi
le,
vàn hoà hoà con ngUdi cùa
già
dinh.
hg hàng; làng nUóe, quan tàm tràch nhiém vói
già
dinh, hg hàng,
nghì dé'n cha òng, lo cho
con
cbàu, tràch nhiém vói dà't nUóe, quò'e
già,
song lai it quan tàm dé'n ddi sò'ng xà bòi thàt sU. Nò tao ra nhàn vàt
vàn hoà là nhà Nho, là òng do, chàm lo hgc hành, coi trgng vàn hoà,

dàn cùa làng xà. Khi là tòi cùa triéu
dinh
thì khòng ai trung thành hdn
hg trong
vige
phuc vu triéu dinh, bào ve tó quó'c. Song hg cùng
con
là
ngUÒi
dàn cùa cóng xà, xóm thòn,
san
sàng phé phàn mgi bà't cdng, te
tham nhùng, viét thd vàn
bang
chù Ndm, suy tu, phàt biéu
bang
tue
ngù, ca dao dàn dà, bénh
vUe
cài tò't dep, cao quy cùa ngUdi dàn cdng
xà. Quan nhà't
thè',
dàn van dai, mài mài hg là dàn. Thài do cùa hg vdi
triéu
dinh
kbàc thài dò nhà Nho Trung Quò'e.
Nude
là nude cùa dàn,
triéu
dinh

mot
quàng dUdng
dai
càn kbàc phuc.
Nén phàt buy khà nàng truyén thò'ng du nhàp
va
linh boat ùng
dung de nhanh chóng eó cài hién dai hay tìm tòi
tu
dàc
sàe
dàn
toc
de
498
tao làp bàn
linh
riéng bòi nhàp vói thè giói? Chù trUdng cùa Dàng ta
xày dUng mot nén vàn hoà vùa tién tién, vùa dam dà bàn sàe dàn toc.
Càn tìm bièu dàc sàe vàn hoà dàn toc
va
xày dUng mot nén vàn hoà xà
bòi chù nghìa eó dac sàe dàn toc, nhUng cài tóng
thè
khdng nén biè'n
vige dd trd thành sùng eó, thành hàng rào ngàn cài hién dai. Dàu
cho cài toàn càu, cài thè gidi khòng pbài là hay eà, nhUng nèu dóng
cùa ehinh lai
de
giù cài dàn toc, thì cài dò nhà't sé