ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
ĐỖ THỊ THÙY TRANG THIẾT KẾ TÀI LIỆU TỰ HỌC CÓ HƢỚNG DẪN
THEO MÔĐUN NHẰM TĂNG CƢỜNG NĂNG LỰC TỰ HỌC
CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
( PHẦN PHI KIM – HÓA HỌC LỚP 10 NÂNG CAO) LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM HÓA HỌC
Chuyên ngành : LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
( BỘ MÔN HÓA HỌC)
Mã số : 60 14 10 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học : PGS.TS. Đặng Thị Oanh
HÀ NỘI - 2010
MỤC LỤC
Mở đầu
1
1.4.3. Về điều kiện cần thiết và các khó khăn trong việc tự học
15
1.5. Thực trạng vấn đề nghiên cứu và tổ chức dạy học bằng phương
pháp tự học có hướng dẫn theo môđun ở môn hóa học hiện nay
16
Chƣơng 2. Thiết kế tài liệu tự học có hƣớng dẫn theo môđun phần
Phi kim Hóa học lớp 10 Nâng cao
19
2.1. Cấu trúc nội dung học phần hóa Phi kim
19
2 2. Nguyên tắc của việc thiết kế tài liệu tự học có hướng dẫn theo
môđun
19
2.2. Thiết kế tài liệu tự học có hướng dẫn theo môđun phần Phi kim
20
LỜI CẢM ƠN
Sau một thời gian học tập tại trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc
gia Hà nội tôi đã hoàn thành luận văn cao học này.
Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới các thầy cô trong
trường và trực tiếp là sự hướng dẫn tận tình của PGS.TS Đặng Thị Oanh
trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô trong hội đồng
sư phạm trường THPT Kiến An – Hải Phòng và gia đình, bạn bè đã tạo điều
kiện , động viên giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn.
Tuy nhiên do trình độ có hạn, thời gian chưa được nhiều, có lẽ nội
dung luận văn sẽ còn những điều thiếu sót. Tôi rất mong nhận được những
kiến đóng góp qu ý báu của các thầy cô, các bạn đồng nghiệp để đề tài này
được hoàn thiện hơn nữa và có thể được ứng dụng vào trong giảng dạy thực tế
sau này.
Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn !
5
Nhà xuất bản
Nxb
6
Sách giáo khoa
SGK
7
Phương pháp
PP
8
Phương pháp dạy học
PPDH
9
Phương trình phản ứng
PTPƯ
10
Thực nghiệm
TN
11
Thực nghiệm sư phạm
TNSP
12
Trung học phổ thông
THPT
13
Tự học
TH
10
1.3.1. Thế nào là tài liệu tự học có hướng dẫn theo môđun
10
1.3.2. Cấu trúc nội dung tài liệu tự học (cho một tiểu mođun)
10
1.3.3. Phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun
13
1.4. Thực trạng tình hình tự học của HS THPT
14
1.4.1. Về vấn đề học tập của học sinh ở các trường THPT
14
1.4.2. Về thời gian và sử dụng thời gian tự học
15
1.4.3. Về điều kiện cần thiết và các khó khăn trong việc tự học
15
1.5. Thực trạng vấn đề nghiên cứu và tổ chức dạy học bằng phương
pháp tự học có hướng dẫn theo môđun ở môn hóa học hiện nay
16
Chƣơng 2. Thiết kế tài liệu tự học có hƣớng dẫn theo môđun phần
Phi kim Hóa học lớp 10 Nâng cao
19
2.1. Cấu trúc nội dung học phần hóa Phi kim
19
2 2. Nguyên tắc của việc thiết kế tài liệu tự học có hướng dẫn theo
môđun
19
2.2. Thiết kế tài liệu tự học có hướng dẫn theo môđun phần Phi kim
20
Hóa học lớp 10 Nâng cao
Môđun 1 (chương 1 ) : Nhóm halogen
109
3.1. Mục đích thực nghiệm
109
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
109
3.3. Đối tượng thực nghiệm
109
3.4. Tiến hành thực nghiệm
110
3.4.1. Thực nghiệm thăm dò
110
3.4.2. Thực nghiệm đánh giá việc sử dụng tài liệu tự học có hướng
dẫn
110
3.4.3. Thực nghiệm đánh giá năng lực tự học của HS
111
3.5. Kết quả thực nghiệm
111
3.5.1. Đánh giá về mặt định lượng
111
3.5.2. Đánh giá về mặt định tính
118
Phần kết luận
123
Tài liệu tham khảo
125
1
Nhưng cũng chính nguồn tài liệu to lớn như vậy lại gây khó khăn rất nhiều
cho các em trong việc phải tìm, lựa chọn, phân loại sách để đọc, để nghiên
cứu. Hơn nữa các tài liệu hướng dẫn các em phương pháp tự học, tự nghiên
cứu còn rất ít, nhiều em cũng gặp không ít khó khăn, lúng túng về phương
pháp tự học - tự đọc như thế nào để đạt được hiệu quả học tập cao.
Vì vậy, việc trang bị cho các em có được những bộ tài liệu tự học với
những chỉ dẫn cụ thể sẽ giúp các em tự học hiệu quả hơn, tiết kiệm được thời
gian, công sức.
Xuất phát từ những lý do đó chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Thiết kế tài
liệu tự học có hướng dẫn theo môđun nhằm tăng cường năng lực tự học cho
học sinh trung học phổ thông ( phần Phi kim - Hoá học lớp 10 nâng cao)”
2. Mục đích nghiên cứu.
Thiết kế tài liệu tự học có hướng dẫn, bao gồm các vấn đề lý thuyết và
bài tập phần phi kim Hoá học 10 nâng cao và bước đầu nghiên cứu việc sử
dụng tài liệu đó, góp phần tăng cường năng lực tự học cho HS
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Nghiên cứu những cơ sở lý luận và thực tiễn của việc áp dụng phương
pháp tự học có hướng dẫn theo môđun đối với phần phi kim lớp 10 trong
trường THPT.
- Tìm hiểu quá trình tự học có hướng dẫn và phương pháp dạy học theo
theo hình thức tự học có hướng dẫn.
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về môđun dạy học nói chung, môđun dạy
học hoá học phần phi kim nói riêng( khái niệm, cấu trúc, khả năng dạy học )
- Ứng dụng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun trong dạy
học phần phi kim lớp 10 ở trường THPT.
3.2. Biên soạn bộ tài liệu tự học có hướng dẫn bao gồm các nội dung lý
thuyết; nội dung bài tập phần phi kim lớp 10 nâng cao - giúp học sinh có thể
tự học có hiệu quả.
3
qua hệ thống câu hỏi và bài tập hóa học.
- Soạn thảo bộ tài liệu tự học có hướng dẫn (Phần Phi kim lớp 10 nâng cao)
và sử dụng hợp lý có hiệu quả, nhằm nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu
cho học sinh THPT.
5
CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1 Đổi mới phƣơng pháp dạy học [15, 5, 47, 48]
Chiến lược phát triển giáo dục (2001 - 2002) đã chỉ rõ: Một trong
những giải pháp thực hiện mục tiêu giáo dục là đổi mới phương pháp giáo dục
"Đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục, chuyển việc truyền đạt tri
thức thụ động: Thầy giảng, trò ghi sang hướng người học chủ động tư duy
trong quá trình tiếp cận tri thức, dạy cho người học phương pháp tự học, tự
thu nhận thông tin một cách có hệ thống và có tư duy phân tích tổng hợp phát
triển được năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tính chủ động, tính tự chủ
của học sinh …" [15]
Như chúng ta biết: "Tự học, tự đào tạo là một con đường phát triển suốt
đời của mỗi con người trong điều kiện kinh tế, xã hội nước ta hiện nay và cả
mai sau; đó cũng là giáo dục được nâng cao khi tạo ra được năng lực sáng tạo
của người học, khi biến được quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục.
Quy mô giáo dục được mở rộng khi có phong trào toàn dân tự học. Vì vậy
một cuộc vận động tích cực, có kế hoạch và phương pháp, kiên trì và khẩn
trương, thường xuyên và rộng khắp nhằm từng bước chuyển đổi từ lối "dạy
học thụ động, truyền thụ một chiều, thày dạy trò ghi nhớ" phổ biến hiện nay
thành "Thầy dạy - trò tự học" tạo ra năng lực tự học cho HS cùng phong trào
toàn dân tự học, tự đào tạo, mang lại chất lượng đích thực và phát triển tài
năng của mỗi người .[5,47,48]
Để thực hiện các yêu cầu trên không còn con đường nào khác là ngoài
việc truyền đạt kiến thức người thầy phải khơi dậy và phát triển tối đa năng
lực tự học, tự sáng tạo của HS.
Hình 1.1. Chu trình tự học
Giai đoạn 1: Tự nghiên cứu
Người học tự tìm tòi, quan sát, mô tả, giải thích, phát hiện vấn đề, định
hướng, giải quyết vấn đề, tự tìm ra kiến thức mới (chỉ đối với người học) và
tạo ra sản phẩm thô có tính chất cá nhân.
(1)Tù nghiªn cøu
(2) Tù thÓ hiÖn
7
Giai đoạn 2: Tự thể hiện
Người học tự thể hiện mình bằng văn bản, bằng lời nói, tự trình bày,
bảo vệ kiến thức hay sản phẩm cá nhân ban đầu của mình, tự thể hiện qua sự
hợp tác, trao đổi, đối thoại, giao tiếp với các bạn và thầy, tạo ra sản phẩm có
tính xã hội của cộng đồng lớp học.
Giai đoạn 2: Tự kiểm tra, tự điều chỉnh
Sau khi tự thể hiện mình qua sự hợp tác, trao đổi với các bạn và thầy,
sau khi thầy kết luận, người học tự kiểm tra, tự đánh giá sản phẩm ban đầu
của mình, tự sửa sai, tự điều chỉnh thành sản phẩm khoa học (tri thức).
1.2.4. Hệ dạy học: Tự học - cá thể hoá - có hướng dẫn [60]
Hệ dạy học "Tự học - cá thể hoá - có hướng dẫn" là hình thức dạy học
hiện đại. Vào năm 1968 xuất hiện hệ dạy học "Tự học - cá thể hoá - có hướng
dẫn" do F.S.Killer và J.G.Sherman thiết kế. Nó ra đời thay thế cho hệ dạy học
cũ "Diễn giảng - Xemina" phổ biến ở đại học và đồng thời cho cả "Hệ dạy
học chương trình hoá" lúc đó đang là thời thượng, nhưng đã bộc lộ quá nhiều
nhược điểm. Ngày nay nó đã được hoàn thiện và được dùng phổ biến ở lớp dự
bị và năm thứ nhất đại học.
Hệ dạy học "Tự học - cá thể hoá - có hướng dẫn" có những đặc trưng
sau:
- Việc học được cá thể hoá cao độ, tức là tự học - cá thể hoá, tôn trọng
1.2.5.2. Những đặc trưng cơ bản của một mođun dạy học. [46]
- Là một đơn vị học trình độc lập, chứa đựng cả mục tiêu, nội dung và
phương pháp dạy học và bao gồm một tập hợp những tình huống dạy học
được lắp đặt theo lôgic nhất định. Nó là tài liệu tự học có hướng dẫn.
- Lôgic của mođun bao gồm cả những mệnh lệnh hướng dẫn người học,
để họ tự lực thực hiện trên con đường tiến tới chiếm lĩnh hoàn toàn nội dung
mođun. Vì thế mođun chứa đựng những con đường lĩnh hội khác nhau, thích
hợp với kiểu dạy học cá thể hoá, với những trình độ khác nhau.
9
- Mođun dạy học bao gồm nhiều loại test kiểm tra (sơ bộ ban đầu để
kiểm tra kiến thức điều kiện, test trung gian và test kết thúc.v.v )
Nhờ cách này HS có thể tự kiểm tra (liên hệ nghịch trong) và người dạy
có thể biết được trình độ tiến triển của sự lĩnh hội (liên hệ nghịch ngoài)
- Tiếp cận này cho phép HS tiến lên theo nhịp độ thích hợp với năng
lực riêng (có thể nhanh hay chậm). Chỉ khi nào xong mođun trước, mới được
phép học mođun sau. Và do đó tiếp cận này thích hợp với hệ đánh giá theo tín
chỉ, rất mềm dẻo.
- Tiếp cận mođun còn cho phép phân hoá - chuyên biệt hoá mục tiêu
đào tạo. Tùy theo cách "lắp ráp" các mođun lại với nhau và với các mođun
phụ đạo hoặc đề cao, ta có thể thiết kế được nhanh chóng những chương trình
môn học có những trình độ đa dạng về cùng một đề tài. Đó là những chương
trình huấn luyện mođun hoá.
1.2.5.3. Cấu trúc của mođun dạy học
Mođun dạy học bao gồm ba phần hợp thành: Hệ vào, thân của mođun
và hệ ra
HÖ vµo
HÖ ra
Th©n cña mo®un
A. Mục tiêu của tiểu mođun.
B. Tài liệu tham khảo
C. Hướng dẫn học sinh tự học
D. Bài tập tự kiểm tra kiến thức của học sinh (Bài kiểm tra lần 1)
E. Nội dung lý thuyết cần nghiên cứu (Thông tin phản hồi)
F. Bài tập tự kiểm tra đánh giá sau khi đã nghiên cứu thông tin phản
hồi (Bài kiểm tra lần 2)
11
G. Bài tập áp dụng
1.3.2.1. Mục tiêu của tiểu môđun
Các mục, đích, yêu cầu của một tiểu môđun là những gì mà HS phải
nắm được sau mỗi bài học. GV cũng căn cứ vào mục đích để theo dõi, hướng
dẫn, kiểm tra đánh giá HS một cách cụ thể, chính xác.
Với hệ thống mục đích, yêu cầu của tiểu môđun, tài liệu giảng dạy
được biên soạn theo tiếp cận môđun trở nên khác một cách căn bản hơn so với
tài liệu biên soạn theo kiểu truyền thống vì nó chứa đựng đồng thời cả nội
dung và PPDH.
1.3.2.2 Nội dung và phương pháp dạy học
Nội dung dạy học cần được trình bày chính xác, phản ánh được bản
chất nội dung khoa học cần nghiên cứu. Tuy nhiên nó phải phù hợp với đối
tượng HS phổ thông. Vì vậy khi biên soạn nội dung dạy học trong mỗi tiểu
môđun chúng tôi phải xem xét đối tượng HS về các mặt:
- Kỹ năng đọc sách, đọc và hiểu các nội dung chương trình.
- Thái độ của họ đối với việc học tập bộ môn hoá học nói chung và học
phần hóa phi kim nói riêng như thế nào.
- Thời gian dành cho tự học ở nhà và học tập trên lớp là bao nhiêu.
1.3.2.3. Câu hỏi chuẩn bị đánh giá.
- Trong mỗi tiểu môđun chúng tôi thiết kế 3 loại câu hỏi
* Loại 1: Câu hỏi hướng dẫn HS tự học.
hai loại bài tập là bài tập có hướng dẫn và bài tập tự giải có đáp số.
- Bài tâp có hướng dẫn vận dụng kiến thức đã học trong bài. Các bài tập
này đều có lời giải rõ ràng, có những bài có nhiều cách giải, không chỉ giúp
các em hiểu rõ, nắm sâu kiến thức mà còn rèn luyện cho các em phương pháp
trình bày bài và cách khai thác bài tập ở nhiều khía cạnh. Dạng bài tập này
được sắp xếp từ dễ đến khó, chủ yếu là các bài tập ở mức độ biết, hiểu và vận
dụng bao gồm các dạng bài thường gặp, giúp các em có thể làm tốt các bài tập
13
trên lớp và trong các đề thi. Các bài tập phần tính toán thường có phần chú ý
trình bày tóm tắt cách làm các dạng bài đó, các kiến thức cần nhớ
- Bài tập có đáp số: Là các bài tập tương tự và nâng cao với bài tập mẫu.
Các bài tập này yêu cầu HS tự giải và so sánh với đáp số ở cuối bài. Các bài
tập này chủ yếu là các bài tập ở mức độ vận dụng và vận dụng sáng tạo.
Như vậy mỗi tiểu môđun với cấu trúc như trên thì HS tự học thuận lợi
hơn rất nhiều so với một phần tương ứng trong tài liệu cũ. Vì khi bước vào
mỗi tiểu môđun HS đã được kiểm tra kết quả hoàn thành tiểu môđun trước.
Với mỗi tiểu môđun thì hệ thống mục đích, yêu cầu đã được định hướng rõ
nét cái mà HS cần phải học.Tiêu chuẩn đánh giá sẽ xác định cái HS cần phải
đạt. Nội dung dạy học trình bày trong tiểu môđun rõ ràng hơn, rành mạch hơn
trong tài liệu cũ. Chính nhờ các tiểu môđun mà việc học tập của tập thể HS
được phân hóa. Qua mỗi tiểu môđun, việc học của tập thể HS lại được phân
hoá một lần qua kiểm tra của GV. Đây là điểm cơ bản của tài liệu mới.
I.3.3. Phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun
Nội dung chính của phương pháp dạy học này là nhờ các môđun mà
HS được dẫn dắt từng bước để đạt tới mục tiêu dạy học. Nhờ nội dung dạy
học được phân nhỏ ra từng phần, nhờ hệ thống mục tiêu chuyên biệt và hệ
thống test, HS có thể tự học và tự kiểm tra mức độ nắm vững các kiến thức,
kỹ năng và thái độ trong từng tiểu môđun. Bằng cách này họ có thể tự học
theo nhịp độ riêng của mình.
Chúng tôi đã tổng hợp điều tra được 200 HS lớp 10 thuộc 2 trường
THPT Kiến An và THPT Trần Nguyên Hãn về tình hình tự học của HS (theo
phiếu điều tra trong phần phụ lục)
1.4.1. Về vấn đề học tập của học sinh ở các trường THPT
- có 39/200 HS (tỉ lệ 19,50 %), cho rằng chỉ cần học trên lớp là đủ.
- có 10/200 HS (tỉ lệ 5,00 %), cho rằng tự mình nghiên cứu là chính.
GV giúp đỡ khi
cần thiết
Giới thiệu cách dùng môđun
HS nghiên cứu môđun thứ nhất
để giải quyết vấn đề đã đề ra
HS tự học tập theo nhịp độ
riêng của mình
HS tự đánh giá bằng các
test trung gian
GV đánh giá bằng các test kết thúc
Nghiên cứu môđun tiếp theo
Không đạt
Đạt 15
- còn lại 151/200 HS (tỉ lệ 75,5 %), cho rằng cần dành nhiều thời gian
để tự học có sự hướng dẫn của thầy cô giáo.
Các số liệu cho thấy phần lớn HS đều xác định được việc học trên lớp
là chưa đủ, nhưng tự mình nghiên cứu lại gặp rất nhiều khó khăn, đặc biệt là
thông tin. Như vậy, GV cần có tài liệu và phương pháp phù hợp giúp cho HS
cách thức để tự học, tự thu thập kiến thức một cách chủ động hơn.
1.5. Thực trạng vấn đề nghiên cứu và tổ chức dạy học bằng phƣơng pháp
tự học có hƣớng dẫn theo môđun ở môn hóa học hiện nay
Tổ chức cho HS tự học bằng phương pháp tự học có hướng dẫn theo
môđun sẽ góp phần thực hiện được một trong những định hướng đổi mới
phương pháp dạy học là bồi dưỡng cho người học phương pháp tự học, tự
nghiên cứu. Đi theo hướng nghiên cứu này trong lĩnh vực nghiên cứu về
phương pháp dạy học hóa học đã có các công trình nghiên cứu sau:
- Luận án TS của tác giả Đặng Thị Oanh( 1995): “ Dùng bài toán tình
huống mô phỏng- rèn luyện kỹ năng thiết kế công nghệ bài nghiên cứu tài liệu
mới cho sinh viên khoa Hóa ĐHSP”
- Luận văn thạc sỹ của tác giả Hoàng Thị Bắc( 2002):” Nâng cao chất
lượng thực hành thí nghiệm phương pháp dạy học Hóa học ở trường ĐHSP
bằng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun”.
- Luận văn thạc sỹ của tác giả Lê Hoàng Hà và Hoàng Thị Kiều Trang(
2004) nghiên cứu về:” Nâng cao chất lượng dạy học học phần Hóa hữu cơ và
Hóa vô cơ ở trường CĐSP bằng phương pháp tự học có hướng dẫn theo
môđun”.
- Luận văn TS của tác giả Nguyễn Thị Kim Thành( 2008) nghiên cứu
với đối tượng là HS lớn tuổi ở các trung tâm giáo dục thường xuyên.
- Luận án của NCS Dương Huy Cẩn cũng nghiên cứu về nâng cao
năng lực tự học, tự nghiên cứu của sinh viên sư phạm.
17
Như vậy với đối tượng là sinh viên các trường đại học và cao đẳng đã
có một số công trình nghiên cứu nêu trên. Với đối tượng là HS THPT hiện
đang có NCS Nguyễn Thị Ngà nghiên cứu về việc nâng cao tự học của HS
giỏi, HS chuyên môn hóa học bằng phương pháp tự học có hướng dẫn theo
môđun.
xu thế của đào tạo của khu vực và thế giới. Cần thiết phải triển khai thí điểm
từng bước các chủ trương này.
3. Phần hóa vô cơ nói chung và phần phi kim lớp 10 nói riêng trong bộ
môn hoá học ở nhà trường phổ thông là một phần cơ bản có vị trí và vai trò
quan trọng trong việc đào tạo học sinh phổ thông. Chất lượng và hiệu quả của
dạy học hiện nay còn thấp, có nhiều tồn tại cần giải quyết kịp thời. Nâng cao
chất lượng dạy học phần phi kim lớp 10 nói riêng và bộ môn Hoá học nói
chung là góp phần nâng cao chất lượng dạy học học phần và góp phần nâng
cao chất lượng đào tạo học sinh phổ thông. Trên cơ sở phân tích khoa học để
tìm ra những đặc trưng chủ yếu về mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương
tiện dạy phần phi kim lớp 10 chúng tôi đã lý giải sự cần thiết, khả năng và
triển vọng của việc ứng dụng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun
vào dạy học phần phi kim ở trường THPT. Như vậy để năng cao chất lượng
giáo dục thì việc phải biên soạn tài liệu phần phi kim lớp 10 theo tiếp cận
môđun và ứng dụng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun là vô
cùng cần thiết.
Ứng dụng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun là một giải
pháp cấp bách, trước mắt để nâng cao chất lượng phần phi kim lớp 10.Đây
cũng là một phần quan trọng của giải pháp cơ bản, lâu dài để nâng cao khả
năng tự học và chất lượng phần hóa vô cơ nói riêng, chất lượng của bộ môn
Hoá học nói chung trong đào tạo học sinh THPT khi chúng ta tiến hành đổi
mới giáo dục đào tạo.
Copyright: Tài liệu đại học ©