ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ PHƯƠNG
ĐẶC ĐIỂM SÁNG TÁC CỦA
NGUYỄN NGỌC TƯ
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành:Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.01.21
Người hướng dẫn khoa học : PGS. TS Mai Hương
Nơi công tác : Viện Văn học Hà Nội – 2012
1 MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 3
1. Lí do chọn đề tài 3
2. Lịch sử vấn đề: 4
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 13
4. Phương pháp nghiên cứu: 14
5. Những đóng góp mới của đề tài 14
6. Cấu trúc luận văn 14
PHẦN NỘI DUNG 16
CHƯƠNG 1: NHÌN LẠI CHẶNG ĐẦU SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN
NGỌC TƯ 16
1.1 Đôi nét về con người và sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư 16
1.2. Quan niệm văn chương và sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư 18
3.1.2. Người kể chuyện ở ngôi kể thứ ba 67
3.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật 68
3.2.1. Đặt nhân vật vào những tình huống “có vấn đề” 68
3.2.2. Chú ý đến ngoại hình và nội tâm nhân vật trong xây dựng tính cách
nhân vật 69
3.2.3. Các nhân vật bộc lộ tính cách của mình qua lời nói và hành động. 72
3.3 Giọng điệu trần thuật 74
3.3.1 Giọng điệu dân dã, mộc mạc, tự nhiên 74
3.3.2. Giọng điệu ấm áp, chan chứa yêu thương 78
3.3.3. Giọng điệu trữ tình, mượt mà 81
3.4. Ngôn ngữ 84
3.4.1 Ngôn ngữ đời thường đậm chất Nam Bộ 84
3.4.2 Ngôn ngữ của một vùng “văn hóa sông nước” 88
Tiểu kết 89
PHẦN KẾT LUẬN 90
TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 3
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Hơn hai mươi năm trở lại đây, văn học Việt Nam có nhiều biến
chuyển đa dạng và phức tạp. Khác với văn học của những thời kì trước,
văn học thời kì này đã thể hiện những cái nhìn mới về hiện thực đời sống,
về con người. Đề tài thay đổi và mở rộng, cảm hứng đời tư, thế sự được đề
cao. Cái nhìn của tác giả cũng có sự thay đổi, hiện thực được khai thác sâu
hơn, chân thực hơn, đa chiều hơn. Bởi thế văn học thời kì này có những
về những tác phẩm cụ thể đăng tải trên một số báo, tạp chí và Internet.
Thực tế cũng đã có một vài luận văn, khóa luận, báo cáo khoa học nghiên
cứu về sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư, nhưng cũng mới chỉ đi vào một số
phương diện cụ thể. Chúng tôi nhận thấy Nguyễn Ngọc Tư xứng đáng là
một đối tượng cho một đề tài nghiên cứu kĩ càng hơn, hệ thống và đầy đủ
hơn. Hơn nữa, từ sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư cũng có thể thấy được
phần nào những vấn đề chung của văn xuôi đổi mới. Những lý do đó, cùng
với sự yêu thích đặc biệt đối với nhà văn nữ này, khiến chúng tôi chọn
nghiên cứu đề tài: “Đặc điểm sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư ”.
2. Lịch sử vấn đề:
Ngay từ đầu, Nguyễn Ngọc Tư đã thu hút được công chúng với một
phong cách mới lạ và độc đáo đậm dấu ấn Nam Bộ. Khi tập Ngọn đèn
không tắt đến với công chúng, “Nhiều bài báo, nhiều tiếng khen trong
Nam ngoài Bắc phát hiện về Nguyễn Ngọc Tư, một hiệu ứng đọc ít thấy từ
lâu” (Dạ Ngân - Nguyễn Ngọc Tư điềm đạm mà thấu đáo). Huỳnh Kim
trong bài Gặp Nguyễn Ngọc Tư nhận xét: “Văn chương sâu sắc mà dung
dị, tinh tế mà tràn đầy tính nết của người dân Nam Bộ trong khi tác giả
mới hai mươi bốn tuổi…Truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư là những câu
chuyện nhà quê. Ở trong đó, ai đọc, dù không hợp gu cũng như tìm được
5
bóng dáng nhà quê của riêng mình”. Đối thoại với Cánh đồng bất tận,
Chu Lai đánh giá “Nguyễn Ngọc Tư là cây bút tiêu biểu của miền Tây Nam
Bộ, một tài năng văn học hiếm có hiện nay của văn học Việt Nam”. Trong
bài Khi cánh đồng mở ra, Phạm Xuân Nguyên khẳng định bút lực của
Nguyễn Ngọc Tư trong việc “đào sâu vào hiện thực đời sống và khơi sâu
vào thân phận con người…” “Nguyễn Ngọc Tư có tài năng văn chương và
có lòng thương người…Thương người bằng những nỗi đau của con người,
bằng cái cách nhìn thẳng vào những vùng sáng tối chồng chéo trên những
khuôn mặt người và trong những cõi lòng người ”. Trong Lời giới thiệu
một Việt kiều tại Mỹ đã lập riêng một trang web có tên là:
www.Vietstudies.org để thu thập các bài viết, tác phẩm của Nguyễn Ngọc
Tư. Chính ở trang web này, trong bài viết Nguyễn Ngọc Tư – Đặc sản
miền Nam Giáo sư Trần Hữu Dũng đã đánh giá về nghệ thuật viết truyện
ngắn của Nguyễn Ngọc Tư. Theo ông “Cái mới trong văn Nguyễn Ngọc Tư
chính là cái cũ, cái lạ ở cô là tài khai mở những sinh hoạt trước mắt.
Nguyễn Ngọc Tư không “vén màn” cho người đọc thấy cái hay từng có, cô
không dẫn dắt ta khám phá những ngõ ngách của nội tâm mà chưa từng
thấy. Cô đưa ra một tấm gương rất trong, thật sáng. Và qua đó lạ thay,
như một tiếng đàn cộng hưởng, ta khám phá cái phong phú của chính
chúng ta. Cái khác biệt của Nguyễn Ngọc Tư với các nhà văn khác ở chỗ
đó”. Riêng về nhân vật, ông nhận xét: “Nhân vật của Nguyễn Ngọc Tư hay
khóc và nhiều khi cô khuyến khích nhân vật của mình khóc…nhưng để ý,
cái khóc của Nguyễn Ngọc Tư là vì yêu thương, không oán giận. Không
phải cái khóc nghẹn ngào, day dứt. Đây là cái khóc ào ào như cơn mưa
miền Nam, và người đọc biết (hay mong mỏi) chỉ khoảnh khắc thì mưa sẽ
tạnh, nắng sẽ lên và nhân vật của Nguyễn Ngọc Tư sẽ quẹt nước mắt xông
vai trở lại cuộc sống bận rộn của mình ”.
Trong bài Im lặng thế đấy Đỗ Hồng Ngọc đã nhận xét: “Người đọc
bất ngờ trước những kiếp người, phận người hôm nay, tại đây như trong
7
truyện kể, và bất ngờ trước một văn bút khá lạ của người viết truyện.
Nguyễn Ngọc Tư đã bắt đầu chạm vào những vỉa tầng cuộc sống của
những vùng đất cô sống và viết văn. Dữ dội và nhân tình, văn Tư bắt đầu
là như thế”.
Truyện ngắn Cánh đồng bất tận được coi là một hiện tượng của năm
2005, đã tiêu tốn bao giấy mực của bạn đọc và các nhà nghiên cứu văn
học. Dư luận nhiều chiều khen có, chê có nhưng nhìn chung là tác phẩm
đã được đánh giá cao và đã nhận được giải thưởng cao.
yêu thương, biết tha thứ và khao khát một cuộc sống không thù hận”.
Tác giả Hoàng Thiên Nga với bài Cánh đồng bất tận và những vấn
đề liên quan dành cho Nguyễn Ngọc Tư và tác phẩm của chị những nhận
xét thiện cảm: “Vẫn bút pháp giản dị, gọn ghẽ đầy âm sắc Nam Bộ, cách
chọn lọc ngôn ngữ, cử chỉ sống động như đẽo như tạc, trên bối cảnh tiêu
sơ ruộng đồng sông nước Cửu Long vẫn là những mảnh đời nghèo khó
xiêu dạt bơ phờ vì áo cơm. Nhưng không cũ mòn, không nhàm chán, mạch
văn liên kết bởi nhiều chi tiết, hình ảnh thú vị, cốt truyện hình thành theo
dòng suy tưởng của nhân vật xưng “tôi” nhẫn nhịn lặng lẽ mà xuyên mỗi
lúc một sâu phơi mở tận đáy tâm hồn, tính cách, số phận con người”.
Và cuối cùng tác giả dành những lời nhận xét đầy hi vọng cho
Nguyễn Ngọc Tư “Tôi tin với tư chất thông minh và văn tài thiên phú,
Nguyễn Ngọc Tư đủ bản lĩnh để tỉnh táo trên quãng đường dài văn nghiệp
vốn không hiếm cạm bẫy danh vọng và vô số khen chê luôn dễ khiến người
nghe ngộ nhận đánh mất mình”.
Bài viết: Ngày đầu năm đọc Cánh đồng bất tận với sức hút kì lạ
nhận xét: “…đọc văn của Nguyễn Ngọc Tư người đọc chỉ nên đọc một
truyện rồi gấp lại, ngẫm nghĩ về nỗi đau thân phận người, thấu hiểu tâm
9
trạng của nhân vật và một chút trải nghiệm của tác giả hơn phần nào
thấm thía cái giọng văn đặc sệt miền Tây. Đó chính là nỗi đau mà dẫu vô
tình hoặc cố ý xây dựng nhân vật, Tư tạo nên một phong cách không lẫn
vào ai - ấy là chỗ văn Tư đọng vào lòng người sau những giờ phút mệt
nhọc với cuộc sống cơm áo gạo tiền, đọc thư giãn, đọc nghiền ngẫm thấy
thật hay và tinh tế ” (66).
Nhiều tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư được đặt dưới góc nhìn văn
hóa. Tác giả Nguyễn Trọng Bình trong Bài viết truyện ngắn Nguyễn Ngọc
Tư từ góc nhìn văn hóa đã viết: ý thức trân trọng, giữ gìn truyền thống văn
hóa dân tộc trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư trước hết được thể hiện ở
sống… Số phận cột họ vào mảnh đất này và sống chết với nó một cách
dung dị, cương trực”(52).
Báo Tiền phong ra ngày 31 tháng 1 năm 2006 có bài đánh giá về văn
Nguyễn Ngọc Tư “Văn phong giản dị, ngôn ngữ truyện cứ như được kể
vào từ đời thường, nhưng chính những nỗi đau của những kiếp người,
những số phận nhỏ bé ở một vùng quê nghèo và triết lí nhân quả của cuộc
đời làm nên sức ám ảnh lớn cho truyện” (47).
Nhìn chung, Nguyễn Ngọc Tư là một trong số hiếm những tác giả
trẻ nhận được những lời nhận xét, đánh giá cao, được coi là một “hiện
tượng” của đời sống văn học.
Trong một bài viết của mình, tác giả Bùi Đức Hào khẳng định
“Nguyễn Ngọc Tư là một tài năng. Cô ấy không còn là người của một vùng
đất Cà Mau cụ thể nữa. Cô ấy là tài sản quốc gia, là của Việt Nam. Mà tài
năng dù ở đâu cũng vậy, chỉ có thể phát triển được nếu được sự phát hiện,
nâng niu, bồi dưỡng, vun đắp của toàn xã hội”.
11
Tác giả Lê Thiếu Nhơn trong bài Nguyễn Ngọc Tư – Nhìn từ đỉnh
cao văn chương đánh giá Nguyễn Ngọc Tư là một nhà văn trẻ xứng tầm
với các tác giả Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Huy Thịệp, Bảo Ninh… Cũng
như vậy, nhiều độc giả chọn chị là người của thế hệ kế tục nhà văn Sơn
Nam.
Bà Quách Thu Nguyệt, Giám đốc nhà xuất bản Trẻ cảm nhận: “Tôi
thích những sáng tạo trong phong cách của tác giả trẻ như Nguyễn Ngọc
Tư. Tác phẩm của họ nuôi dưỡng tâm hồn trẻ và tạo văn hóa đọc”.
Năm 2008 là năm đánh dấu thành công của Nguyễn Ngọc Tư. Chị là
một tác giả trẻ vinh dự giành được giải thưởng văn học ASEAN 2008.
Cuốn sách Cánh đồng bất tận đã gây được ấn tượng tốt. Không chỉ dừng
lại ở đó, tác phẩm này đã được chuyển thể thành kịch bản sân khấu và kịch
bản phim nhựa. Điều đó chứng tỏ Nguyễn Ngọc Tư và tác phẩm của chị
2. Quan niệm nhân sinh của người phụ nữ qua các sáng tác văn xuôi
thời kì đổi mới qua sáng tác của Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo,
Nguyễn ngọc Tư, Luận văn Thạc sĩ văn học của Bùi Phương Anh.
3 Gia đình hiện đại trong truyện ngắn một số cây bút nữ Dạ Ngân,
Võ Thị Hảo, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Thị Thu Huệ, Đỗ Hoàng Diệu,
Khóa luận tốt nghiệp của Hoàng Lan Phương.
4. Khám phá thế giới nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư,
Khóa luận tốt nghiệp của Vũ Thị Thu Hà, 2006.
5. Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư, Khóa luận
tốt nghiệp của Lương Thúy Hà, 2009.
13
6. Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư, Khóa
luận tốt nghiệp của Phú Thùy Hương.
7. Tìm hiểu một số cách tân nghệ thuật trong truyện ngắn của một
số cây bút nữ thời kì 1986 – 2006 (Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc
Tư, Đỗ Bích Thúy)…
Nhìn lại lịch sử nghiên cứu về sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư, có thể
thấy, các bài viết, các công trình nghiên cứu về tác phẩm của tác giả
Nguyễn Ngọc Tư khá phong phú, tuy nhiên chủ yếu mới dừng lại ở từng
tác phẩm, hoặc đi vào một số khía cạnh trong sáng tác của chị. Với luận
văn này, chúng tôi sẽ cố gắng khảo sát một cách hệ thống, thấu đáo sáng
tác của Nguyễn Ngọc Tư, từ đó đúc rút những nét riêng độc đáo cả về nội
dung tư tưởng và nghệ thuật thể hiện, khẳng định những đóng góp đáng
quý của tác giả Nguyễn Ngọc Tư với nền văn học nước nhà.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận văn đi sâu tìm hiểu ba vấn đề cơ bản:
- Quan niệm văn chương và chặng đầu sáng tác của Nguyễn Ngọc
Tư.
chính của luận văn được triển khai trong ba chương:
15
Chương 1: Nhìn lại chặng đầu sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư
Chương 2: Thế giới nhân vật trong sáng tác của
Nguyễn Ngọc Tư
Chương 3: Đặc điểm nghệ thuật trong sáng tác của
Nguyễn Ngọc Tư 16
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: NHÌN LẠI CHẶNG ĐẦU SÁNG TÁC CỦA
NGUYỄN NGỌC TƯ
1.1 Đôi nét về con người và sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư
Nguyễn Ngọc Tư sinh năm 1976 trong một gia đình nghèo tại xã
Tân Duyệt, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau. Nguyễn Ngọc Tư có một tuổi
thơ khá vất vả. Khi còn nhỏ chị vừa học vừa phải làm việc nhà, việc ruộng
vườn giúp gia đình. Đến năm 15 tuổi, khi chị mới học hết lớp 9 thì gia
đình gặp biến cố: Ông ngoại mất, kinh tế gia đình vô cùng khó khăn nên
chị phải rời ghế nhà trường. Tuy vậy, Nguyễn Ngọc Tư vẫn không hề nản
3. Biển người mênh mông (Tập truyện – NXB Kim Đồng – 2003)
4. Giao thừa (Tập truyện – NXB Trẻ - 2005)
5. Nước chảy mây trôi (tập truyện và kí – NXB Văn nghệ thành phố
Hồ Chí Minh - 2004)
6. Truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư (tập truyện – NXB Văn hóa Sài
Gòn – 2005)
7. Cánh đồng bất tận (Tập truyện - NXB Trẻ - 2005)
8. Tạp văn Nguyễn Ngọc Tư (NXB Trẻ - 2005)
9. Ngày mai của những ngày mai (Tạp văn – NXB Phụ nữ - 2007)
10. Gió lẻ và 9 câu chuyện khác (Tập truyện – NXB Trẻ - 2008)
11. Yêu người ngóng núi (Tản văn – Nhà xuất bản Trẻ - 2009).
12. Khói trời lộng lẫy (tập truyện hay tạp văn? – Sài Gòn truyền
thông và Nhà xuất bản Thờì đại – 2010).
13. Gáy người thì lạnh (Tạp văn – Nhà xuất bản (tên ?) – 2012).
18
* Giải thưởng:
1. Giải nhất cuộc vận động sáng tác văn học tuổi 20 lần II – Tác
phẩm Ngọn đèn không tắt – 2000.
2. Giải B Hội Nhà văn Việt Nam – tập truyện Ngọn đèn không tắt –
2000.
3. Giải ba cuộc thi truyện ngắn báo Văn nghệ với truyện Đau gì như
thể.
4. Tặng thưởng dành cho tác giả trẻ, Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các
Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam. Một trong mười gương mặt trẻ tiêu
biểu năm 2003 do Trung ương Đoàn trao tặng.
5. Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam 2006, Tác phẩm Cánh
đồng bất tận.
Nguyễn Ngọc Tư vẫn coi trọng cảm xúc, lấy cảm xúc làm điểm tựa cho
văn chương.
Nói đến văn là nói đến cảm xúc. Nguyễn Ngọc Tư cũng không ép
mình viết khi không thực sự có cảm xúc. Chị mong muốn những trang văn
chị dành tặng cho độc giả phải là những trang thấm đẫm cảm xúc của
chính chị. Với Nguyễn Ngọc Tư, một truyện được viết ra là trút bỏ một cái
gì đó từ cảm xúc của mình. Sau tác phẩm Cánh đồng bất tận nhiều ý kiến
phản hồi thậm chí trái chiều, nhiều ý kiến phê phán gay gắt, nhưng
Nguyễn Ngọc Tư vẫn bình tâm bởi với chị, điều quan trọng là chị đã viết
những gì mà chị cảm nhận được. Sau này số lượng tác phẩm có tăng lên,
nội dung phong phú hơn, chị vẫn viết theo cảm xúc hồn nhiên của mình.
Nguyễn Ngọc Tư cũng đã từng tâm sự, chị lấy cảm hứng từ cuộc
sống và số phận của những nhân vật nhỏ bé, những người nông dân nghèo,
lam lũ, những người nghệ sĩ nghèo khổ bất hạnh, những đứa trẻ đáng
20
thương, những người đàn bà tội nghiệp…ở chính vùng quê Nam Bộ của
chị. Chính những tình cảm, số phận trớ trêu của họ đã tạo cảm xúc cho
Nguyễn Ngọc Tư sáng tác.
Chị cũng tâm sự “Chưa có bao giờ má dạy tôi viết văn nhưng những
gì mà tôi viết ra đều mang hơi thở cuộc sống mà má trao tặng”. Những
con người, những kỷ niệm, cuộc sống Nam Bộ với biết bao lam lũ, vất vả
nhưng cũng vô cùng thú vị đã nuôi dưỡng tâm hồn, vun đắp tài năng, vốn
sống và khơi nguồn cảm hứng dồi dào cho sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư.
Chính nhờ vậy, trang viết của Nguyễn Ngọc Tư đậm chất Nam Bộ, làm
xúc động bao trái tim độc giả, đủ sức đánh thức những kỷ niệm về Nam
Bộ của những người xa quê. Đúng như Trần Hữu Dũng nhận xét “Trong
văn chương Nguyễn Ngọc Tư, chúng ta ở khắp mọi phương trời tìm lại
được cái quê hương đích thực trong tâm tưởng, những tình tự ngủ quên
trong lòng mình, những kỷ niệm mà mình tưởng như không ai chia sẻ”.
1.2.2. “Tôi như kẻ đẽo cày giữa đường”
Cũng chính bởi quan niệm “Tôi viết như cảm xúc của mình” Nguyễn
Ngọc Tư thẳng thắn viết văn là vì mình cảm nhận thế nào thì sẽ viết như
thế, sống với tất cả những gì chị có. Bản thân Nguyễn Ngọc Tư cũng thừa
nhận “Đôi lúc vì văn mình như quả sầu riêng, người thích thì nói nó thơm,
người không thích thì cho rằng thối”. Chị cảm nhận rõ: “Tôi như một kẻ
đẽo cày giữa đường, ai qua cũng ngó nghiêng chỉ trỏ một tý. Cái tôi buồn
không phải vì những lời nói chân thành của bạn, mà là tôi thấy mất tự do.
Mọi người cứ gào thét đòi tự do sáng tác, nhưng lại băn khoăn trước việc
cô ta viết như cô ta thích” (39).
22
Thực tế, Nguyễn Ngọc Tư không chạy theo một trào lưu sáng tác
nào mà cứ tự nhiên đến với văn học với những ấn tượng riêng của mình.
Những tác phẩm của chị vẫn được độc giả đón nhận một cách háo hức.
Tác phẩm của chị đã đưa lại những phát hiện thú vị về một vỉa tầng của
cuộc sống, của môi trường sống. Khác với lối văn chương ưa cầu kì, bóng
bẩy của những con chữ, tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư không màu mè mà
vẫn luôn tạo được dấu ấn đậm, có sức hấp dẫn, thậm chí ám ảnh người
đọc.
Nguyễn Ngọc Tư không muốn ngồi mãi ở một nơi nào đó để chờ
đợi. Đón nhận dư luận sau những tác phẩm của chị, thậm chí là trái chiều
Nguyễn Ngọc Tư vẫn thẳng thắn trả lời “Tôi không đi trên con đường mà
tôi không thích” và nhà văn cũng không phải là người viết những gì mà
độc giả thích. Những tác phẩm văn học chỉ chạy theo trào lưu, theo “mốt”
thì còn đâu là những tác phẩm văn học đích thực nữa?”.
Với Nguyễn Ngọc Tư, nhà văn phải luôn là chính mình cho dù có
những dư luận thậm chí trái chiều. Chị nhận mình là “kẻ đẽo cày giữa
đường” phải chấp nhận những khen chê cho dù hay hay dở của dư luận.
Tuy vậy chị vẫn cố gắng được là chính mình. Sau thành công của Cánh
nghề văn, về sự cô đơn trong sáng tạo của người nghệ sĩ. Khi được hỏi:
“Chị đã sống trong tâm trạng như thế nào cùng các nhân vật của mình
trong suốt hành trình câu chuyên Cánh đồng bất tận”, Nguyễn Ngọc Tư
trả lời: “Trong cõi văn chương, tôi là đứa cực kì cô đơn. Nên tôi rất dễ
dàng để nhân vật của mình sống trong cô đơn tận cùng, trong hoang hoải,
chán chường. Tôi cũng như những con người trong “Cánh đồng bất tận”
sống giữa nhiều người, sống giữa cộng đồng, sống giữa biển người nhưng
có cảm giác bị bỏ rơi”. Thực tế, đây cũng là cảm giác phổ biến của nhiều
người nghệ sĩ.
Copyright: Tài liệu đại học ©