ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
*****
HÀ THỊ NGỌC TÂN
NHỮNG HÌNH ẢNH BIỂU TƯỢNG
TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN TUÂN
CHUYÊN NGÀNH : LÝ LUẬN VĂN HỌC
MÃ SỐ :60 22 32 01
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
HÀ NỘI – 9 / 2012
1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
***** HÀ THỊ NGỌC TÂN
đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua.
Hà Nội, tháng 9 năm 2012
Người viết Hà Thị Ngọc Tân
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
1. Lý do chọn đề tài 1
2. Lịch sử vấn đề 3
3. Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu 8
4. Phương pháp nghiên cứu 9
5. Cấu trúc luận văn 10
Chương 1. KHÁI LƯỢC VỀ BIỂU TƯỢNG VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG
TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN 11
1.1. khái niệm và biểu tượng . 11
1.1.1. Một số quan niệm về biểu tượng 11
1.1.1.1. Biểu tượng dưới góc độ tâm lý, văn hóa 11
1.1.1.2. Biểu tượng dưới góc độ văn học 15
1.1.2. Biểu tượng trong văn học nghệ thuật- một loại hình tượng
đặc biệt 17
1.1.2.1. Tính thống nhất giữa hình tượng và biểu tượng 19
1.1.2.2. Những yếu tố khác biệt giữa hình tượng và biểu tượng 20
1.2. Hành trình sáng tác của Nguyễn Tuân 21
1.2.1. Tiểu sử và con người 21
1.2.2. Sự nghiệp văn học 24
1.2.3. Nội dung trong sáng tác của Nguyễn Tuân 25
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nói đến hình ảnh biểu tượng là nói đến bản chất tượng trưng của hình
tượng nghệ thuật. Hệ thống hình ảnh tượng trưng mang tính chất ám ảnh được
sử dụng như một mã nghệ thuật để thể hiện cái nhìn độc đáo của nhà văn về
thế giới và lưu giữ những dấu ấn riêng của tác giả, thể loại, thời đại, khuynh
hướng, dân tộc…. Trong văn học, bên cạnh việc tái hiện thế giới như nó vốn
có, cần một hệ thống hình tượng vừa cụ thể vừa khái quát để tái tạo, xây dựng
nên một thế giới riêng - thế giới cảm tính, sinh động giàu tính biểu cảm của
tác phẩm. Việc nghiên cứu cấu trúc, chức năng, đặc điểm của hệ thống hình
ảnh biểu tượng văn học cho phép hiểu sâu hơn bản chất nghệ thuật của hình
tượng văn học, khắc phục quan niệm giản đơn về hình ảnh sao chép như thật,
góp phần triển khai hướng nghiên cứu thi pháp hình tượng; mặt khác đem lại
những khái niệm mới để lý giải quá trình sáng tạo nghệ thuật.
Hình ảnh biểu tượng được sử dụng như là một biện pháp nghệ thuật góp
phần xây dựng thế giới hình tượng của tác phẩm văn học. Với tư cách là một
hình thức của quá trình tư duy nghệ thuật, hệ thống hình ảnh biểu tượng đã
lưu lại như là những mốc, đánh dấu chặng đường phát triển tư duy nghệ thuật
trong lịch sử văn học dân tộc. Việc nghiên cứu các hình ảnh biểu tượng như là
một hình thức tư duy nghệ thuật cho phép xác định sự thống nhất tương đối
ổn định hệ thống hình tượng trong phong cách sáng tác với những nét độc đáo
của nó.
Trong nền văn học hiện đại, Nguyễn Tuân ( 1910 – 1987)là một nhà văn
lớn với phong cách nghệ thuật độc đáo. Ông được xem là một hiện tượng văn
cận trên nhiều phương diện khác nhau. Tiếp cận tác phẩm văn chương từ góc
độ biểu tượng không phải là phương thức quá mới mẻ, nhưng nghiên cứu biểu
tượng trong văn xuôi Nguyễn Tuân thì quả thực chưa có nhiều công trình, bài
3
viết. Bởi vậy, chúng tôi xinchọn Nguyễn Tuân và đề tài Những hình ảnh
biểu tượng trong văn xuôi Nguyễn Tuân làm đối tượng nghiên cứu.
2. Lịch sử vấn đề
Bảy mươi bảy tuổi đời với hơn năm mươi năm cầm bút, có thể nói là
khoảng thời gian không ngắn đối với một nhà văn. Trong hơn năm mươi năm
lao động nghệ thuật ấy Nguyễn Tuân đã để lại những dấu ấn sâu đậm trong
lòng bao thế hệ bạn đọc bởi lối viết độc đáo, tài hoa của mình. Và các sáng
tác của ông luôn được giới nhà văn cùng các nhà nghiên cứu, phê bình quan
tâm. Từ những nhận xét, đánh giá ban đầu của Thạch Lam, Vũ Ngọc Phan
đến nay, các bài viết về Nguyễn Tuân vẫn không ngừng được công bố. Trong
luận văn này chúng tôi xin được khảo sát những công trình nghiên cứu về
Nguyễn Tuân theo 3 giai đoạn: Trước Cách mạng Tháng Tám, sau Cách
mạng Tháng Tám đến năm 1975 và từ 1975 đến nay.
Trước Cách mạng tháng Tám
Người đầu tiên có những nhận xét tinh tế về văn chương Nguyễn Tuân
là Thạch Lam với bài viết Đọc vang bóng một thời. Thạch Lam đã dành
những lời lẽ trân trọng để nhận xét “ Trong cái vội vàng cẩu thả của những
tác phẩm xuất bản gần đây, những tác phẩm hạ thấp văn chương xuống mực
giá trị của sự đuađòi, người ta lấy làm sung sướng khi thấy một nhà văn kính
trọng và yêu mến cái đẹp. Coi công việc sáng tạo là công việc quý báu và
thiêng liêng” [ 37; 229]. Không chỉ đánh giá đúng một tài năng, Thạch lam
còn phát hiện ở Nguyễn Tuân những đóng góp độc đáo cho văn chương bởi
Nguyễn Tuân chính là người đầu tiên đi tìm cái đẹp trong quá khứ còn vương
sót lại, đồng thời cũng làm cho nó sống lại và trường tồn giữa bao nhiêu xô
bồ, bon chen, đua đòi thời thượng. Kết thúc bài viết Thạch Lam khẳng định “
cái tài là viết viết về vấn đề gì cũng tìm hiểu vấn đề đó đến nơi, đến chốn”
[37; 282].Với bài viết “ Nguyễn Tuân và vang bóng một thời”, Trương Chính
5
cho rằng, đây là tác phẩm đạt đến đỉnh cao mà về sau ông không đạt tới nữa,
giọng văn trong “Vang bóng một thời” “ trong sáng, lạ lùng đến kinh ngạc”.
Văn chương Nguyễn Tuân là thứ văn “ Thuần thục, điều hòa, mạch lạc, chải
chuốt, nhà văn có ý thức về giá trị văn chương của mình” [ 37; 243].
Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ trong bài viết Nguyễn Tuân – Một phong
cách nghệ thuật độc đáo đã khẳng định “ Từ sau 1937, trong văn học lãng
mạn Việt Nam xuất hiện một phong cách nghệ thuật hết sức độc đáo: Nguyễn
Tuân” [ 37; 103].
Năm 1971, trong bài viết “ Đọc lại vang bóng một thời của Nguyễn
Tuân”,Phan Cự Đệ lại nhận xét “ Nguyễn Tuân làm cái việc của một người đi
khơi lại đống tro tàn của dĩ vãng, tìm lại những cái đẹp của ngày qua đã một
thời vang bóng”, [37; 233]“ nấp sau cái không khí cổ kính có vẻ phong kiến
của tác phẩm vẫn là một chủ nghĩa cá nhân đang tìm lối thoát về dĩ vãng”[
37; 236]
Từ 1975 đến nay
Nguyễn Đăng Mạnh là nhà nghiên cứu, phê bình văn học dành nhiều tâm
huyết cho các công trình nghiên cứu về Nguyễn Tuân. Ông bắt đầu nghiên
cứu Nguyễn Tuân từ năm 1968 với bài viết Con đường Nguyễn Tuân đi đến
tùy bút kháng chiến chống Mỹ. Năm 1981 ông giới thiệu cuốn Tuyển tập
Nguyễn Tuân và năm 2000 trong bài Lời giới thiệu cho tuyển tập Nguyễn
Tuân, ông đã có những đánh giá sâu sắc và toàn diện về cuộc đời và văn
nghiệp Nguyễn Tuân “ Trước Cách mạng tháng Tám, cái tôi Nguyễn Tuân về
căn bản là cái tôi cá nhân chủ nghĩa đối lập với xã hội. Hồi ấy sống hay viết
đối với ông nhiều khi chỉ để tìm mình, để thực hiện cái cá nhân mình cho đến
kỳ cùng”[ 17; 29]. Nguyễn Đăng Mạnh cũng đã nhấn mạnh vị trí, ảnh hưởng
của Nguyễn Tuân đối với đời sống văn học mà không phải bất kỳ nhà văn nào
một chủ nghĩa tự kỷ trung tâm của văn học Pháp thế kỷ XX. Nguyễn Tuân vẫn
7
dừng lại ở phạm trù văn học Đông phương, hướng đến giải phóng cái tôi
nhưng vẫn còn ấp ủ hơi thở của cộng đồng trùm lên cái cá thể”[ 37; 201].
Ngoài ra còn có các bài viết của các nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn với
Nhà văn Nguyễn Tuân ( 1988), Nguyễn Tuân, huyền thoại một thời ( 1994),
Nguyễn Tuân và một tư duy nghệ thuật kiểu Liêu trai( 2005); Vũ Đức Phúc
với Nghệ thuật Nguyễn Tuân; Đỗ Đức Hiểu với Chất thơ trong Vang bóng
một thời; Hoàng Như Mai với Tác phẩm Chùa Đàn của Nguyễn Tuân,
Nguyễn Ngọc Hóa với Cái thật và cái tài hoa trong Chữ người tử tù; nhà
nghiên cứu Hà Văn Đức với Nguyễn Tuân -một bậc thầy về ngôn ngữ( 1991),
Nguyễn Tuân và cái đẹp(1994), Nguyễn Tuân và quá trình nhận đường trong
văn học của ông.
Năm 2003, luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Thanh Minh Quan niệm về
cái đẹp của Nguyễn Tuân trong sáng tạo nghệ thuật đã làm nổi bật một đặc
điểm trong phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân đó là luôn khám phá sự
vật ở phương diện thẩm mĩ, luôn nhìn nhận con người ở phương diện tài hoa.
Tác giả viết “ Có thể nói cùng viết về một đề tài, nhưng Nguyễn Tuân khác
các nhà văn khác. Ông mô tả, tiếp cận qua cảm quan săn tìm cái đẹp. Qua
con mắt của Nguyễn Tuân, bất kỳ cái gì từ việc uống nước, nhắm rượu, chơi
hoa, đánh bạc cho đến cách nhìn cái ác, cái xấu… đều xuất phát từ góc độ
nghệ thuật, góc độ thẩm mĩ”.
Gần đây nhất, năm 2005, nhà nghiên cứu hải ngoại Thụy Khuê cho ra
đời tiểu luận Thi pháp Nguyễn Tuânin trong cuốn “ Sóng từ trường III”.
Trong tiểu luận này, Thụy Khuê đã đi sâu vào khảo sát hầu hết các sáng tác
của Nguyễn Tuân từ truyện ngắn, truyện vừa đến tùy bút…để đưa ra những
nhận định, những kết luận rất đáng trân trọng.
Nhìn chung, những sáng tác của Nguyễn Tuân đều đã được các nhà
nghiên cứu, phê bình đánh giá một cách toàn diện và chính xác. Các tác giả đã
Tuân trong quá trình phát triển của văn học dân tộc. Đồng thời thông qua một
9
số hình ảnh biểu tượng của một số tác phẩm cụ thể để thấy sự chuyển biến
trong con người cũng như trong sáng tác của ông qua hai giai đoạn trước và
sau Cách mạng tháng Tám.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện luận văn này chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp
nghiên cứu sau:
- Phương pháp lịch sử - xã hội
Mỗi tác phẩm văn học ra đời đều gắn liền với từng hoàn cảnh lịch sử cụ
thể. Khi nghiên cứu quá trình sáng tạo của nhà văn, cần đặt quá trình đó trông
sự vận động chung của lịch sử văn học Việt Nam, có mối liên hệ chặt chẽ với
những biến đổi của xã hội Việt Nam. Do đó việc vận dụng phương pháp này
giúp chúng tôi nhận thức được những nhân tố chủ quan và khách quan có tác
động và chi phối sâu sắc đối với hệ thống hình ảnh biểu tượng trong tác phẩm
của Nguyễn Tuân.
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
Qua việc phân tích những tác phẩm cụ thể của Nguyễn Tuân trên các
phương diện nội dung, nghệ thuật chúng tôi rút ra được ý nghĩa của những
hình ảnh biểu tượng trong đó.
- Phương pháp thống kê phân loại
Chúng tôi sử dụng phương pháp này để thống kê, phân loại các tác
phẩm của Nguyễn Tuân theo từng thời kỳ, từng mảng đề tài, từng nội dung
theo từng phương diện để làm nổi bật những hình ảnh biểu tượng trong tác
phẩm Nguyễn Tuân. Từ đó đi tới khẳng định phong cách tài hoa, độc đáo của
nhà văn.
- Phương pháp so sánh, đối chiếu.
Để thấy được những ý nghĩa khác nhau của các hình ảnh biểu tượng
trong sáng tác của Nguyễn Tuân, chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh đối
11
Chương 1
KHÁI LƯỢC VỀ BIỂU TƯỢNG VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC
CỦA NGUYỄN TUÂN
1.1. Khái lược về biểu tượng.
Biểu tượng trong văn học đã được đề cập đến khá nhiều trong các tác
phẩm phê bình văn học ở Việt Nam cũng như trên thế giới dưới nhiều khía
cạnh khác nhau. Tuy nhiên “ tính chất đa nghĩa, trừu tượng, thậm chí là mơ
hồ của các biểu tượng khiến cho việc phân tích và giải mã biểu tượng trong
các tác phẩm văn học không dễ dàng đôi khi lâm vào tình trạng bế tắc, tạo
nên những cuộc tranh luận liên miên về ý nghĩa của những biểu tượng”
(Raymond Firth). Để góp phần tháo gỡ những bế tắc nói trên, chỉ “một mình”
phê bình văn học sẽ rất khó giải quyết được hết những “ đặc tính khó lường”
của biểu tượng. Vì vậy,vấn đề giải mã biểu tượng cần có một cái nhìn tổng
thể bao gồm cả văn học cũng như những ngành học thuật khác có liên quan
như: logic học, ký hiệu học, nhân học
1.1.1. Một số quan niệm về biểu tượng
1.1.1.1. Biểu tượng dưới góc độ tâm lý, văn hóa
Định nghĩa về biểu tượng, Từ điển tiếng Việt đã đưa ra ba nét nghĩa của
biểu tượng trong đó có hai nét nghĩa liên quan đến biểu tượng trong văn học :
(1) hình ảnh tượng trưng; (2) hình thức nhận thức cao hơn cảm giác cho ta
hình ảnh của sự vật còn lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác
quan đã chấm dứt.
Như vậy, ở nét nghĩa thứ nhất hình ảnh tượng trưng được hiểu là một sự
vật cụ thể có hình thức hoặc tính chất thích hợp để gợi ra sự liên tưởng đến
một cái trừu tượng nào đó. Còn nét nghĩa thứ hai được rút ra từ tâm lý học
Macxit. Trong lý luận nhận thức, biểu tượng là hình thức cao nhất của giai
đoạn nhận thức cảm tính trực quan. Trên cơ sở cảm giác, tri giác trong óc con
nghĩa, nó đưa ta ra bên ngoài chính nó đến một ý nghĩa còn nằm ở tận phía
13
xa kia, không thể nắm bắt được dự cảm một cách mơ hồ, và không có từ nào
trong ngôn ngữ của chúng ta có thể diễn đạt thỏa đáng ’’ [7 ; 24]. Nói đến
tính chất sống động, khả năng đánh thức những sức mạnh tâm linh con người
của biểu tượng, Jung cho rằng biểu tượng sống là ‘‘biểu hiện tuyệt đỉnh của
cái được dự cảm nhưng còn chưa nhận ra được và nó giục gọi vô thức tham
gia, nó đẻ ra sự sống và kích thích sự sống’’ Vì vậy, biểu tượng có thể tạo nên
những âm vang đồng vọng sâu xa trong con người, cuốn con người tham gia
cùng nó trong quá trình sản sinh ý nghĩa. Tuy nhiên tính chất này của biểu
tượng phụ thuộc nhiều vào chủ thể tiếp nhận sự cảm thụ đòi hỏi ở con người
một thái độ nhập cuộc thực sự để tham gia vào biểu tưởng bằng tất cả tâm
hồn mình. Mặt khác mỗi biểu tượng lại có thể xem như một vũ trụ tinh thần
thu nhỏ với quy luật riêng, tọa độ riêng của nó. Do đó để nắm bắt biểu tượng
cần phải đặt nó vào “ dung môi’’ nuôi sống nó, tìm ra cái tọa độ mà nó tồn tại.
Các nhà văn hóa học cũng đãphân biệt rạch ròi giữa các hình ảnh tượng trưng
với tất cả các lối diễn đạt bằng hình ảnh khác như: biểu hiện, loại suy, triệu
chứng, ngụ ngôn, dụ ngôn thậm chí cả ẩn dụ, phúng dụ mà họ gọi chung là
những dấu hiệu không vượt quá mức độ của sự biểu nghĩa, đồng thời họ cũng
chỉ ra một số đặc trưng cơ bản của biểu tượng như sau:
Biểu tượng cơ bản khác với dấu hiệu ở chỗ: Dấu hiệu là một quy ước tùy
tiện trong đó cái biểu đạt và cái được biểu đạt vẫn xa lạ với nhau; trong khi
biểu tượng giả định có sự đồng nhất giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt nhờ
sự dẫn dắt của trí tưởng tượng. Trí tưởng tượng là sức mạnh năng động làm
biến dạng các sao chép thực dụng do tri giác cung cấp và cải tạo các hình ảnh
của cảm giác, tri giác nhằm tạo ra cái mới. Có thể nói, biểu tượng luôn rộng
lớn hơn cái ý nghĩa được gán cho nó một cách nhân tạo, nó có một sức vang
cốt yếu và tự sinh. Nó không dừng lại ở chỗ chỉ tạo nên những cộng hưởng
mà còn giục gọi một sự biến đổi trong chiều sâu tư tưởng.
15
vai trò rất quan trọng trong quá trình nhận thức một biểu tượng ; tùy thuộc
những nhận thức khác nhau về biểu tượng người ta có thể có những cảm xúc
khác nhau.
Như vậy, nhìn từ góc độ tâm lý, văn hóa, khái niệm biểu tượng được xác
định với nhiều tầng nghĩa. Ngoài ý nghĩa miêu tả hình ảnh, cảm tính vật chất
khách quan của hiện thực khách quan và ý nghĩa tượng trưng khái quát, nó
còn biểu hiện chiều sâu cảm xúc của mỗi con người.
1.1.1.2. Biểu tượng dưới góc độ văn học
Trong văn học, khái niệm biểu tượng cũng được xem xét từ nhiều khía
cạnh, nhưng chủ yếu ở giá trị khái quát, tượng trưng.
Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa biểu tượng như sau: Trong
nghĩa rộng, biểu tượng thể hiện đặc trưng ‘‘phản ánh cuộc sống bằng hình
tượng văn học nghệ thuật’’. Văn học nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội
đặc thù, phản ánh cả thế giới khách quan theo những nguyên tắc, phương
thức, phương tiện riêng. Hình tượng - phương tiện phản ánh đời sống của văn
học nghệ thuật vừa là sự tái hiện thế giới đòng thời cũng là hiện tượng đầy
tính ước lệ. Các tác giả đã lý giải: ‘‘ Bằng hình tượng nghệ thuật sáng tạo ra
một thế giới hoàn toàn mang tính biểu tượng ’’. Như vậy, trong nghĩa rộng,
khái niệm biểu tượng gần gũi với tính ước lệ trong văn học nghệ thuật.
Theo nghĩa hẹp, biểu tượng là ‘‘một phương thức chuyển mã của lời
nói’’ đặt bên cạnh ẩn dụ, hoán dụ hoặc là ‘‘một loại hình nghệ thuật đặc biệt
có khả năng truyền cảm lớn, vừa khái quát được bản chất của một hiện tượng
nào đấy, vừa thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay một triết lý sâu xa về
con người và cuộc đời’’.
Theo Nguyễn Thị Ngân Hoa trong Tìm hiểu những nhân tố tác động tới
ý nghĩa của biểu tượng (TC NN số 10/2006) ‘‘Theo nghĩa rộng nhất biểu
tượng (symbol) là một loại tín hiệu mà mặt hình cảm tính ( tồn tại trong thực
thể khách quan hoặc trong sự tưởng tượng của con người: cái biểu trưng) và
17
phổ biến và trở nên rất quen thuộc với mọi người đến mức hễ nhắc đến vật
đó cũng hiểu thống nhất nội dung của nó[ 23; 74,75].
Tóm lại, dù được nghiên cứu ở bình diện nào theo góc độ, quan điểm
nào thì biểu tượng luôn được khẳng định là một phương tiện tạo hình và biểu
đạt có tính đa nghĩa thể hiện dưới một dạng hình tượng cụ thể, cảm tính được
sử dụng lặp đi lặp lại nhiều lần trong tác phẩm và có giá trị biểu cảm cao.
Trong luận văn này chúng tôi sẽ khám phá thế giới biểu tượng trong văn xuôi
Nguyễn Tuân từgóc độ riêng của mình trên cơ sở của những nhà nghiên cứu
và trên cơ sở đặc trưng của biểu tượng.
1.1.2. Biểu tượng trong văn học nghệ thuật- một loại hình tượng
đặc biệt
Trước khi đi tìm hiểu biểu tượng trong văn học với tư cách là một loại
hình tượng đặc biệt, chúng tôi xin luận giải một số vấn đề xung quanh nguồn
gốc, vai trò, ý nghĩa của biểu tượng trong đời sống tinh thần con người - đối
tượng phản ánh trung tâm của văn học nghệ thuật.
Từ xa xưa, khi con người thoát thai khỏi loài thú, cái gọi là biểu tượng
đã tồn tại như một bộ phận cấu thành đời sống tinh thần con người và từ đó
đến nay âm thầm xây cất lên nền tảng văn hóa nhân loại.Sự tạo thành biểu
tượng trong tâm thức nhân loại là một quá trình vô thức, nhưng tự bản thân
chúng thể hiện nỗ lực của con người muốn xuyên qua bức màn mờ mịt của
hiện thực, vượt lên những kinh nghiệm cảm tính cá nhân để nhận thức về thực
tại tổng thể toàn vẹn. Cái vô thức luôn hiện hữu trong cuộc sống dưới những
hình thức che giấu, ‘‘ mã hóa’’ bằng những cách khác nhau, mà theo Freud là
để tránh sự kiểm duyệt của ý thức-đại diện cho phần xã hội của con người.
Như vậy biểu tượng xuất hiện xuất phát từ vô thức và tác động sâu xa đến đời
sống tâm linh con người, nó là một thứ mật mã của thế giới nuôi một nguồn
sống vô tận cho nhân loại. Nó khơi dậy trong con người những năng lượng
tiềm ẩn, cho con người phút chốc được sống trong sự hội nhập với cái toàn
19
thuật khác, con đường ấy sẽ phải đi từ chính ngôn từ, kết cấu, các thủ pháp
để tìm ra cái nhìn ẩn đằng sau những hình tượng có nguồn gốc từ biểu tượng.
Để hiểu rõ hơn về loại hình tượng đặc biệt này chúng tôi xin đưa ra mối
quan hệ giữa biểu tượng - loại hình tượng đặc biệt với hình tượng văn học nói
chung.
1.1.2.1. Tính thống nhất giữa hình tượng và biểu tượng
Trong tác phẩm văn học, hình tượng và biểu tượng là hai mặt biểu hiện
tồn tại trong cùng một tác phẩm thuộc phạm trù nghệ thuật, chúng còn có mối
tương quan và gắn bó khá chặt chẽ với nhau trong quá trình hình thành nên
tác phẩm nghệ thuật. Hai khái niệm này trong thực tế vẫn tồn tại và thường
được dùng lẫn lộn với nhau, bởi hình tượng là cơ sở hình thành khái niệm
biểu tượng theo nghĩa hẹp ‘‘ Biểu tượng là đặc trưng phản ánh cuộc sống
bằng hình tượng văn học nghệ thuật’’. Hình tượng nghệ thuật nói lên phương
thức nhận thức và sáng tạo lại hiện thực theo cách riêng biệt chỉ có ở nghệ
thuật. Bất cứ một sự vật, hiện tượng khách quan nào có trong đời sống hiện
thực được mô phỏng lại một cách sáng tạo trong tác phẩm nghệ thuật đều trở
thành hình tượng nghệ thuật.
Biểu tượng lại là hình tượng đầy tính ước lệ cho nên có một số hình
tượng cũng đồng thời là biểu tượng, chúng đều là sản phẩm lao động nghệ
thuật của người nghệ sĩ. Tuy nhiên, hình tượng nghệ thuật muốn trở thành
biểu tượng thì phải có đặc tính riêng so với hình tượng thông thường. Có
nghĩa là một loại hình tượng đặc biệt chứ không phải là hình tượng văn học
nghệ thuật nói chung.
Nói tóm lại, một hình tượng nghệ thuật lớn luôn chứa đựng nhiều tính
chất, trong đó có những tính chất nổi bật để trở thành các loại hình tượng.
Trong đó biểu tượng là một loại hình tượng thiên về ý nghĩa tượng trưng - ý
nghĩa vượt thoát ra ngoài bề mặt cảm tính cụ thể của hình tượng, từ đó tạo
thành tính thống nhất giữa hình tượng và biểu tượng trong tác phẩm văn học.
Copyright: Tài liệu đại học ©