ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ PHƯƠNG QUỲNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ
HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY –
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS. Nguyễn Thúy Vân

Hà Nội - 2010

MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 3
MỞ ĐẦU 4
CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƢỚC PHÁP
QUYỀN VÀ NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XHCN Ở VIỆT NAM 13
1.1. Khái niệm nhà nước pháp quyền và nhà nước pháp quyền XHCN 13
1.1.1. Khái niệm nhà nƣớc pháp quyền 13
1.1.2. Khái niệm nhà nƣớc pháp quyền XHCN 20
1.2. Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam 33
1.2.1. Tính tất yếu cho sự ra đời nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt Nam 33
1.2.2. Đặc trƣng của nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt Nam 47
* Kết luận chương 1: 54
CHƢƠNG 2: THỰC TIỄN XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XHCN Ở
VIỆT NAM HIỆN NAY 56
2.1. Những thành tựu đạt được trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp
quyền XHCN Việt Nam 56
2.1.1. Thành tựu về xây dựng nền dân chủ XHCN ở Việt Nam trong thời
gian qua 57

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100 3

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT XHCN:
Xã hội chủ nghĩa
CNXH:
Chủ nghĩa xã hội
CCVS:
Chuyên chính vô sản
ĐCS:
Đảng Cộng sản
HĐND:
Hội đồng nhân dân
UBND:
Ủy ban nhân dân
VKS:
Viện kiểm sát
Nxb:
Nhà xuất bản
TCN:
Trƣớc Công nguyên

4
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài

quyền lực nhà nƣớc thì sẽ tốt hơn? Nhà nƣớc thực hiện cơ chế nào để quyền
lực nhà nƣớc thực sự thuộc về nhân dân? v.v… Vì thế, chỉ có khảo sát những
vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn xây dựng nhà nƣớc pháp quyền ở nƣớc ta
hiện nay, từ đó có sự điều chỉnh về mặt nhận thức, lý luận nhằm tìm ra con
đƣờng và cách thức hiện thực hóa một cách hiệu quả nhất việc xây dựng nhà
nƣớc pháp quyền XHCN ở nƣớc ta hiện nay.
Vì lý do đó, tôi chọn đề tài: “Xây dựng nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở
Việt Nam hiện nay: một số vấn đề lý luận và thực tiễn” làm đối tƣợng nghiên
cứu của luận văn thạc sỹ triết học, chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện
chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
Vì tính cấp thiết của vấn đề nên trong những năm qua, những nghiên cứu
về nhà nƣớc pháp quyền ở nƣớc ta luôn đƣợc quan tâm và có sự đầu tƣ thỏa
đáng. Có thể liệt kê một số hƣớng nghiên cứu chính đƣợc triển khai nhƣ sau:
Hướng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào các vấn đề lý luận chung về
nhà nƣớc pháp quyền gồm có các công trình nhƣ “Sự hạn chế quyền lực nhà
nước” của Nguyễn Đăng Dung (2004, Nxb. Đại học Quốc gia), “Trung Quốc
với việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN” do Đỗ Tiến Sâm chủ biên
(2008, Nxb. Khoa học xã hội), “Nhà nước pháp quyền và thực tiễn của nó ở
Liên bang Nga” của Lê Cảm (1997, Nxb Sáng tạo thuộc Hội Khoa học - kỹ
thuật Việt Nam tại LB Nga, Matxcơva), “Triết học pháp quyền của Lão Tử”
(2007, Nxb. Tƣ pháp), “Triết lý chính trị Trung Hoa cổ đại và vấn đề nhà
nước pháp quyền: suy ngẫm, tham chiếu và gợi mở” (2004, Nxb. Tƣ pháp),
“Góp phần nghiên cứu hiến pháp và nhà nước pháp quyền” (2005, Nxb. Tƣ
pháp) của Bùi Ngọc Sơn, “Thể chế tư pháp trong nhà nước pháp quyền”
(2004, Nxb. Tƣ pháp) do Nguyễn Đăng Dung chủ biên, “Về tư tưởng nhà
nước pháp quyền và khái niệm nhà nước pháp quyền” (Tạp chí Luật học số
2/2002) của Lê Minh Tâm, “Học thuyết về nhà nước pháp quyền: lịch sử và

6

7
đẳng và về nhà nước” (bảo vệ tại ĐH KHXH và NV, ĐH Quốc gia Hà Nội
năm 2006) của Nguyễn Thị Thanh Minh, “Quan niệm của Môngtexkiơ về xã
hội công dân và nhà nước pháp quyền” (bảo vệ tại ĐH KHXH và NV, ĐH
Quốc gia Hà Nội năm 2006) của Nguyễn Thị Thu Hƣơng…
Hƣớng nghiên cứu này đã tập trung vào hai nội dung chính:
Thứ nhất, nghiên cứu lịch sử tƣ tƣởng pháp quyền, từ đó rút ra kết luận:
tƣ tƣởng về pháp quyền đã đƣợc hình thành từ rất sớm ở cả phƣơng Đông và
phƣơng Tây cổ đại dƣới dạng những suy ngẫm, quan điểm về dân chủ, về
quyền lực nhà nƣớc và về mối quan hệ giữa quyền lực nhà nƣớc với pháp
luật. Trải qua quá trình vận động của xã hội loài ngƣời, tƣ tƣởng về nhà nƣớc
pháp quyền ngày càng phát triển với sự ra đời của nhà nƣớc pháp quyền hiện
thực ở Mỹ, Pháp, Nga,… Tuy nhiên, cho tới hiện nay, việc thống nhất khái
niệm “nhà nƣớc pháp quyền” vẫn còn là một vấn đề mà các nhà nghiên cứu
trên thế giới chƣa thực sự có sự thống nhất.
Thứ hai, khảo sát lý luận và thực tiễn xây dựng nhà nƣớc pháp quyền ở
các nƣớc trên thế giới nhằm rút ra những nguyên tắc chung, giá trị chung của
nhà nƣớc pháp quyền. Đó chính là nhà nƣớc do nhân dân làm chủ, đảm bảo
các quyền con ngƣời và quyền công dân, có pháp luật giữ vai trò thống trị
trong đời sống xã hội và quyền lực nhà nƣớc đƣợc tổ chức theo mô hình “tam
quyền phân lập”.
Hướng nghiên cứu thứ hai của các nhà khoa học tập trung vào những
vấn đề lý luận về nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt Nam, trong đó có một
số đề tài nghiên cứu cấp nhà nƣớc nhƣ đề tài KX.04.01 với nội dung “Cơ sở
lý luận và thực tiễn về Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân”;
đề tài KX.04.06 “Cải cách các cơ quan tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ
tục tư pháp, nâng cao hiệu quả, hiệu lực xét xử của toà án trong Nhà nước
pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân”; đề tài nghiên cứu KX.05 có đề
tài mang mã số KX.05.07 về “Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy
lập pháp – hành pháp – tư pháp với nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền

những đặc trƣng sau: là nhà nƣớc của dân, do dân và vì dân, quyền lực nhà
nƣớc thuộc về nhân dân; nhà nƣớc đảm bảo thực hiện quyền con ngƣời, quyền
công dân; pháp luật giữ vị trí quan trọng trong việc quản lý nhà nƣớc và quản

9
lý xã hội; có sự thống nhất, phân công và phối hợp giữa các cơ quan quyền
lực nhà nƣớc; Nhà nƣớc ta do ĐCS Việt Nam lãnh đạo.
Hướng nghiên cứu thứ ba gồm các công trình khảo sát về thực tiễn
xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt Nam. Về luận văn, luận án có
“Những vấn đề lý luận và thực tiễn về cải cách hệ thống Tòa án Việt Nam
theo định hướng xây dựng nhà nước pháp quyền” (bảo vệ tại Khoa Luật –
ĐH Quốc gia Hà Nội năm 2005) của Đỗ Thị Ngọc Tuyết, “Hoàn thiện hoạt
động xây dựng dự án luật của chính phủ đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước
pháp quyền ở nước ta trong giai đoạn hiện nay” (bảo vệ tại Khoa Luật – ĐH
Quốc gia Hà Nội năm 2006) của Đỗ Gia Thắng, “Một số vấn đề lý luận cơ
bản về nhà nước pháp quyền và thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền ở
Việt Nam hiện nay” (bảo vệ tại Khoa Luật – ĐH Quốc gia Hà Nội năm 2007)
của Trần Quỳnh Nga, “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của
dân, do dân và vì dân” (bảo vệ tại Khoa Luật – ĐH Quốc gia Hà Nội năm
2007) của Phí Minh Hải, “Yêu cầu của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
đối với việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay”
(bảo vệ tại Khoa Luật – ĐH Quốc gia Hà Nội năm 2007) của Nguyễn Mậu
Tuân, “ĐCS Việt Nam lãnh đạo sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền
XHCN từ 1996 đến năm 2006” của Hồ Xuân Quang (bảo vệ tại Học viện
Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh năm 2008),…
Về sách, có một số công trình nhƣ: “Thể chế tư pháp trong nhà nước
pháp quyền” (2004, Nxb. Tƣ pháp), “Quốc hội Việt Nam trong Nhà nước
pháp quyền” (2007, Nxb. ĐH Quốc gia Hà nội), “Mô hình tổ chức và hoạt
động của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam: (2007, Nxb. Tƣ
pháp), Chính phủ trong nhà nước pháp quyền” (2008, Nxb. ĐH Quốc gia Hà

9/2007) của Hoàng Đình Cúc, “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong
quan hệ với kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xã hội dân sự”
(Tạp chí Nhà nƣớc và Pháp luật, số 9/2008) của Nguyễn Văn Mạnh, “Một số
ý kiến về sự thể hiện quan điểm xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa Việt Nam khi bổ sung, phát triển cương lĩnh xây dựng đất
nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” (Tạp chí Nhà nƣớc và Pháp
luật, số 3/2009), …
Những công trình đi theo hƣớng nghiên cứu này đã khảo sát tình hình
thực tiễn nƣớc ta để làm rõ những thành tựu và hạn chế của Việt Nam trong

11
quá trình xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN, đặc biệt là về vấn đề đảm
bảo quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ quyền con ngƣời, quyền công dân;
xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh và việc thực hiện thống nhất, phân
công và phối hợp giữa các cơ quan quyền lực Nhà nƣớc. Từ đó, các nhà
nghiên cứu cũng đã nêu lên phƣơng hƣớng và các giải pháp nhằm đẩy mạnh
quá trình xây dựng Nhà nƣớc XHCN theo hƣớng pháp quyền ở nƣớc ta trong
thời gian tới.
Tổng quan các tài liệu, các công trình nghiên cứu cho thấy: lý luận và
thực tiễn xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt Nam là một lĩnh vực
nghiên cứu liên ngành, thu hút nhiều nhà chính trị học, sử học, luật học, triết
học, đƣợc tiếp cận với nhiều chiều cạnh khác nhau và cũng còn nhiều điều cần
phải tiếp tục hoàn thiện về mặt lý luận từ thực tiễn phát triển của nó. Với mong
muốn đó, luận văn hƣớng tới việc hệ thống hóa một số nội dung cơ bản về mặt
lý luận và thực tiễn xây dựng nhà nƣớc pháp quyền ở nƣớc ta hiện nay, phân
tích những vấn đề. đang đặt ra và kiến nghị một số giải pháp để tiếp tục xây
dựng và hoàn thiện nhà nƣớc pháp quyền trong thời gian tới.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích của luận văn là: trên cơ sở hệ thống hóa một số vấn đề lý luận
và thực tiễn xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt Nam, luận văn đề

- Đề tài luận văn có thể dùng là tƣ liệu tham khảo, đƣợc sử dụng để
học tập, nghiên cứu về nhà nƣớc pháp quyền nói chung và Nhà nƣớc pháp
quyền XHCN Việt Nam nói riêng.
7. Kết cấu luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phần nội
dung của luận văn gồm có 2 chƣơng, 5 tiết.
Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận chung về nhà nƣớc pháp quyền và nhà
nƣớc pháp quyền XHCN Việt Nam.
Chƣơng 2: Thực tiễn xây dựng nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt Nam.

13
CHƢƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƢỚC
PHÁP QUYỀN VÀ NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XHCN Ở VIỆT NAM
1.1. Khái niệm nhà nƣớc pháp quyền và nhà nƣớc pháp quyền XHCN
1.1.1. Khái niệm nhà nước pháp quyền
Để xác định đƣợc nội hàm khái niệm “nhà nƣớc pháp quyền”, một vấn
đề quan trọng là phải khảo sát đƣợc lịch sử hình thành khái niệm đó, những
mầm mống tƣ tƣởng về nhà nƣớc và pháp quyền từ thời kỳ cổ đại ở cả
phƣơng Đông và phƣơng Tây.
Ở phương Đông, nhà nƣớc đƣợc hình thành sớm (khoảng thiên niên kỷ
thứ IV–III TCN) do nhu cầu trị thuỷ và chống giặc ngoại xâm và trở thành là
một công cụ toàn năng để cai trị nhân dân, bảo vệ chế độ quân chủ chuyên
chế. Những luật lệ đầu tiên cũng nhanh chóng xuất hiện ở nhà nƣớc Ai Cập –
nhà nƣớc ra đời sớm nhất trên thế giới; nhƣng bộ luật thành văn cổ nhất trong
lịch sử loài ngƣời lại đƣợc xây dựng tại Babylon cổ đại dƣới thời vua
Hamurabi (thế kỷ thứ XVIII TCN) và giữ vị trí quan trọng trong việc cai trị
xã hội, bảo vệ chế độ sở hữu của tầng lớp chủ nô. Ở Trung Quốc, đây là thời
kỳ mâu thuẫn xã hội dâng cao, dẫn tới sự hình thành của nhiều học thuyết,
trƣờng phái triết học, chính trị - xã hội nhằm đƣa ra những chủ trƣơng khác

có ý nghĩa quan trọng cho sự hình thành quan niệm về nhà nƣớc pháp quyền ở
phƣơng Đông sau này.
Ở phương Tây, từ thời kỳ cổ đại, các nhà triết học Hy La cổ đại (thế kỷ
VII – VI TCN) đã đƣa ra những tƣ tƣởng về tính dân chủ và phƣơng thức thực
hiện quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân, về tính tối cao của pháp luật, việc
tổ chức hợp lý hệ thống quyền lực nhà nƣớc, việc phân định chức năng, quyền
hạn của các cơ quan nhà nƣớc.
Platôn (427 – 347 TCN) khẳng định “Ở chỗ mà luật pháp ngự trị trên
những ngƣời cầm quyền và những ngƣời cầm quyền nhƣ là nô lệ của pháp luật,
tôi trong thấy sự hồi sinh của nhà nƣớc, trông thấy tất cả phúc lợi mà trời ban

15
cho nhà nƣớc” [theo: 57, tr.13 – 14]. Ông cũng là ngƣời đƣa ra một số luận điểm
tiến bộ nhƣ: xét xử là hoạt động để bảo vệ pháp luật, nhà nƣớc sẽ ngừng tồn tại
nếu các toà án không đƣợc tổ chức một cách thỏa đáng trong nhà nƣớc ấy.
Arixtốt (384 – 322 TCN) là ngƣời đã luận chứng cho pháp luật với tƣ
cách là sự thể hiện công quyền. Chính bản thân sự tồn tại của nhà nƣớc đã
làm nảy sinh sự bất công và tổng thể pháp luật (gồm pháp luật chung, pháp
luật tự nhiên và pháp luật riêng) tạo thành công lý chính trị, là quy phạm điều
chỉnh sự giao tiếp chính trị. Ông cũng là ngƣời đầu tiên đƣa ra quan điểm
phân chia quyền lực nhà nƣớc thành ba loại (nghị luận, chấp hành và xét xử)
để tránh tình trạng độc quyền, lạm quyền.
Thời kỳ cận đại, tƣ tƣởng về nhà nƣớc pháp quyền có bƣớc phát triển
mới, khẳng định mạnh mẽ thế giới quan của giai cấp tƣ sản đang lên - thế giới
quan pháp lý với những tƣ tƣởng nhân đạo, thừa nhận và bảo vệ quyền con
ngƣời bằng pháp luật, đề cao pháp luật tự nhiên; tìm ra những cơ cấu, hình
thức và công cụ chống lại sự chuyên chế độc tài, vô trách nhiệm mà chế độ
phong kiến lỗi thời đã bộc lộ rõ.
Lý thuyết pháp quyền tự nhiên ở thế kỷ XVI – XVII của Xpinôza cho
rằng nhà nƣớc và pháp luật không phải do Chúa trời tạo ra mà do sự thỏa

quyền nhân dân trong nhà nƣớc pháp quyền. Theo Rútxô, con ngƣời sinh ra là
tự do, nhƣng khi tƣ hữu xuất hiện, bất công về sở hữu tài sản và chính trị nảy
sinh. Do đó, con ngƣời phải thỏa thuận với nhau, tự nguyện nhƣợng lại cho
cộng đồng một số quyền của mình bằng cách ký kết “khế ƣớc xã hội” và
chuyển giao cho bộ phận cầm quyền đƣợc thiết lập từ các thành viên tham gia
khế ƣớc. Đó là cơ sở cho một chính quyền hợp pháp của nhân dân, là chủ
quyền nhân dân với tƣ cách là quyền lực đƣợc tiến hành bởi ý chí chung hay ý
chí đa số không thể phân chia. Khế ƣớc xã hội chính là tƣ tƣởng về quyền lực
trực tiếp của nhân dân và các đạo luật chính là những văn bản có ý chí chung
đƣợc nhân dân nhất trí trực tiếp thông qua. Nhân dân có thể cử đại biểu xây
dựng luật, nhƣng các quyết định của họ chỉ trở thành luật sau khi tiến hành
trƣng cầu dân ý.

17
Trong nhà nƣớc pháp quyền, các bộ phận quyền lực đƣợc tách thành
chính quyền lập pháp (đƣợc thiết lập do khế ƣớc xã hội) và chính quyền hành
pháp (đƣợc thành lập bởi văn bản của quyền lực lập pháp có chủ quyền). Một
khi nhà nƣớc đƣợc thành lập theo khế ƣớc xã hội thì chế độ dân chủ phải
đƣợc đảm bảo, nhân dân đƣợc tự do và có quyền thay thế nhà nƣớc lỗi thời, vi
phạm khế ƣớc xã hội đã thoả thuận.
Imanuen Cantơ (1724 – 1804), nhà triết học cổ điển Đức đã lập luận về mặt
triết học cho lý luận về nhà nƣớc pháp quyền tƣ sản. Theo ông, nhà nƣớc là tập
hợp của nhiều công dân độc lập, tuân thủ tuyệt đối các điều khoản của pháp luật.
Nhà nƣớc mang tính pháp quyền là nhà nƣớc hoạt động dựa trên quyền lập hiến
và phù hợp với ý chí chung của nhân dân với trung tâm của vấn để tổ chức nhà
nƣớc là phƣơng thức nhân dân cầm quyền.
Theo G.V.F. Hêghen (1770 – 1831), nhà nƣớc pháp quyền là một nhà nƣớc
hợp lý, chỉ có thể hình thành trong xã hội hiện đại với hai nền tảng cơ bản là gia
đình và xã hội công dân. Để đảm bảo sự thống nhất giữa ý chí cá nhân với quy
luật phát triển tất yếu của xã hội, nhà nƣớc phải là sự thống nhất trên cơ sở phân

Viết là thu hút những ngƣời lao động tham gia vào quản lý nhà nƣớc và “việc
thu hút đƣợc mọi ngƣời lao động tham gia vào quản lý là một trong những ƣu
thế quyết định của nền dân chủ XHCN với một “nhà nƣớc không còn nguyên
nghĩa”, “nhà nƣớc nửa nhà nƣớc” nhằm hƣớng tới một chế độ tự quản trong
tƣơng lai. Ngƣời còn chủ trƣơng vận dụng nguyên tắc tập trung dân chủ trong
lĩnh vực xây dựng Đảng, quản lý nhà nƣớc, quản lý xã hội và quản lý kinh tế
nhằm củng cố tổ chức Đảng, làm cho nhà nƣớc trật tự, kỷ cƣơng, xã hội ổn
định, kinh tế phát triển.
Có thể thấy rằng, cũng nhƣ tƣ tƣởng chính trị phƣơng Đông, tƣ tƣởng
chính trị phƣơng Tây tập trung vào việc giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt
ra nhằm bảo vệ các quyền tự nhiên mà con ngƣời sinh ra ai cũng có, đó là
quyền sống, quyền tự do và quyền mƣu cầu hạnh phúc. Cùng với việc chỉ rõ
nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực chính trị, vấn đề pháp luật hóa hoạt
động của nhà nƣớc và nhân dân, các nhà tƣ tƣởng chính trị phƣơng Tây coi

19
phân chia quyền lực cơ bản chính là “tất yếu kỹ thuật” trong thiết kế và xây
dựng bộ máy nhà nƣớc theo hƣớng hợp lý hóa và khách quan hóa. Đó là những
yếu tố quan trọng hình thành nên tƣ tƣởng nhà nƣớc pháp quyền tƣ sản. Tuy
nhiên, vào giai đoạn này, các nhà triết học, chính trị học phƣơng Tây chƣa đƣa
ra khái niệm “nhà nƣớc pháp quyền”. Chỉ đến đầu thế kỷ XIX, khi học thuyết
về nhà nƣớc pháp quyền tƣ sản đƣợc nhiều nhà triết học Đức tiếp tục nghiên
cứu và bổ sung, thuật ngữ “nhà nƣớc pháp quyền” (tiếng Đức là Rechtsstaat)
mới chính thức đƣợc sử dụng lần đầu tiên vào năm 1813 bởi hai luật gia ngƣời
Đức nổi tiếng là R.F.Môn và K.T.Vankhơ, theo đó nhà nƣớc pháp quyền là nhà
nƣớc mà ở đó pháp luật giữ địa vị thống trị, mọi ngƣời đều bình đẳng trƣớc
pháp luật và đƣợc tạo điều kiện để phát triển tối đa tự do của mình.
Tại hội nghị quốc tế họp tại Benin (9/1991), các nhà nghiên cứu của hơn
40 quốc gia đã đƣa ra một quan niệm chung về nhà nƣớc pháp quyền nhƣ sau:
“Nhà nƣớc pháp quyền là một chế độ chính trị mà ở đó nhà nƣớc và cá nhân

chỉnh thể thống nhất.
Từ các đặc trƣng trên, có thể đi đến kết luận là: nhà nƣớc pháp quyền là một
hình thức tổ chức và vận hành quyền lực mà chủ thể quyền lực là nhân dân, dựa
trên các nguyên tắc: thƣợng tôn pháp luật, phục tùng sự phân công quyền lực
nhà nƣớc, đảm bảo quyền con ngƣời, quyền công dân nhằm bảo vệ tối đa chủ
quyền của ngƣời dân.
Nhƣ vậy, nhà nƣớc pháp quyền không phải là một kiểu nhà nƣớc mới trong
lịch sử mà là hệ thống cầm quyền của một quốc gia, bao gồm nội dung, phƣơng
thức tổ chức và hoạt động của hệ thống cầm quyền. Do đó, “nhà nƣớc pháp
quyền” với tƣ cách là một khái niệm chỉ phƣơng thức tổ chức, vận hành quyền
lực nhà nƣớc tiến bộ, là các nguyên tắc quản lý xã hội mang tính hợp lý, tự nó
không có tính giai cấp, không phải là lãnh địa riêng của nhà nƣớc tƣ sản mà hoàn
toàn có thể áp dụng vào xây dựng nhà nƣớc XHCN.
1.1.2. Khái niệm nhà nước pháp quyền XHCN
Trong CNXH hiện thực trƣớc đây, chƣa có nhà nƣớc nào thể hiện đầy đủ
các tiêu chuẩn của một nhà nƣớc pháp quyền. Một trong những nguyên nhân

21
của tình trạng đó chính là do nhận thức không đúng về nhà nƣớc pháp quyền,
coi nhà nƣớc pháp quyền là nhà nƣớc của giai cấp tƣ sản mà không thấy đƣợc
tính hợp lý và tiến bộ của hệ thống cơ chế, thiết chế tổ chức và vận hành bộ
máy của nó.
Cũng nhƣ nhiều nƣớc XHCN khác, việc nhận thức về nhà nƣớc pháp
quyền ở Liên Xô bắt đầu muộn. Cho tới những năm 70 – 80 của thế kỷ XX,
“sự hiểu biết có tính lý luận về quan hệ giữa CNXH và quan niệm về nhà
nƣớc pháp quyền còn là một vấn đề mới của nền khoa học” [79, tr.10]. Những
thông tin đầu tiên về quan điểm xây dựng nhà nƣớc pháp quyền đƣợc Đảng
Cộng sản Liên Xô công bố tại Hội nghị toàn liên bang lần thứ XIX (họp từ
28-6 đến 1-7-1988), trong đó nêu rõ quan niệm nhà nƣớc pháp quyền gắn bó
chặt chẽ với việc mở rộng tự do dân chủ. Tuy nhiên, việc xây dựng nhà nƣớc

lãnh đạo Đảng, nhà nƣớc cũng nhƣ các nhà nghiên cứu Trung Quốc phải vừa
tìm hiểu, vừa tổng kết và rút kinh nghiệm.
Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cũng đƣa ra một số quan niệm về nhà
nƣớc pháp quyền XHCN trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin. Tuy
nhiên, các hƣớng tiếp cận về nhà nƣớc pháp quyền XHCN là hết sức đa dạng,
phức tạp với nhiều các tiếp cận khác nhau, do đó chƣa đạt tới sự thống nhất
về khái niệm “Nhà nƣớc pháp quyền XHCN”. Có rất ít các công trình nghiên
cứu đƣa ra đƣợc một khái niệm cụ thể về nhà nƣớc pháp quyền XHCN mà
chủ yếu đƣa ra các đặc trƣng cơ bản thuộc nội hàm khái niệm này. Có quan
điểm cho rằng: nhà nƣớc pháp quyền là một hình thức nhà nƣớc vì nó có cách
tổ chức đối nghịch với các nhà nƣớc độc tài, chuyên chế; đối nghịch với hình
thức nhà nƣớc đƣợc tổ chức theo phƣơng pháp nhân trị và cũng đối nghịch
với hình thức nhà nƣớc đƣợc tổ chức theo pháp trị [17, 32-33]. Nhà nƣớc
pháp quyền nói chung và nhà nƣớc pháp quyền XHCN nói riêng là hình thức
tổ chức nhà nƣớc có nhiều khả năng nhất trong việc chế ƣớc quyền lực nhà
nƣớc [19, tr.121].
Theo khuynh hƣớng “thƣợng tôn pháp luật”, một số nhà luật học khẳng
định nhà nƣớc pháp quyền XHCN có pháp luật giữ vai trò thống trị trong đời

23
sống nhà nƣớc và đời sống xã hội, bộ máy nhà nƣớc luôn luôn đƣợc tổ chức và
hoạt động trên cơ sở pháp luật; có hệ thống pháp luật đạt các tiêu chuẩn toàn
diện, đồng bộ, khoa học, thực tiễn; mọi chính sách, pháp luật của nhà nƣớc
đều xuất pháp từ con ngƣời, cho con ngƣời, vì con ngƣời; nhà nƣớc luôn tôn
trọng và thực hiện đầy đủ, nghiêm chỉnh, thống nhất các điều ƣớc quốc tế mà
mình đã ký kết hoặc tham gia [38, tr. 154 – 160]. Có quan điểm nhấn mạnh:
“Nhà nƣớc pháp quyền mà chúng ta quan niệm không phải là một kiểu nhà
nƣớc gắn liền với một giai cấp nhƣ nhà nƣớc chủ nô, phong kiến, tƣ sản,
XHCN, mà là một hình thức tổ chức nhà nƣớc, một trình độ phát triển của nhà
nƣớc về phƣơng diện tổ chức quyền lực để bảo đảm Hiến pháp và pháp luật