ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
PHẠM TUẤN ANH THỰC HIỆN NGHĨA VỤ TÀI SẢN DO NGƢỜI CHẾT
ĐỂ LẠI THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM
CHUYÊN NGÀNH: LUẬT DÂN SỰ
MÃ SỐ : 60 38 30 LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC
NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. BÙI ĐĂNG HIẾU HÀ NỘI – NĂM 2007
MỤC LỤC
22
1.2.2. Thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại – Một
sự chuyển giao nghĩa vụ đặc biệt
27
1.3. Sơ lược những quy định của pháp luật thời kỳ phong kiến đến
trước khi có Bộ luật dân sự
33
Chương 2. THỰC HIỆN NGHĨA VỤ TÀI SẢN CỦA NGƯỜI
CHẾT ĐỂ LẠI THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ
37
2.1. Chủ thể thực hiện nghĩa vụ tài sản
37
2.1.1. Chủ thể thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong
trường hợp di sản chưa được chia
38
2.1.2. Chủ thể thực hiện nghĩa vụ tài sản sau khi di sản được
chia
41
2.1.2.1. Người thừa kế
41
2.1.2.2. Người được di tặng
47
2.1.2.3. Người quản lý di sản dùng vào việc thờ cúng
50
2.1.3. Chủ thể thực hiện nghĩa vụ trong trường hợp được chỉ
định trong di chúc
55
2
2.1.4. Thứ tự thực hiện nghĩa vụ của các chủ thể
87
Chương 3. THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP, NHỮNG
VƯỚNG MẮC VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP
LUẬT
91
3.1. Thực trạng giải quyết tranh chấp và một số vướng mắc trong
thực tiễn
91
3.2. Một số kiến nghị hoàn thiện những quy định của pháp luật về
thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại
98
KẾT LUẬN
103
TÀI LIỆU THAM KHẢO
104 MỞ ĐẦU
3
I. Sự cần thiết của việc nghiên cứu đề tài
So với các chế định khác của dân luật, thừa kế là một chế định có lịch
sử phát triển khá lâu dài và là một trong những chế định cơ bản, quan trọng
nhất của pháp luật dân sự. Ở Việt Nam và nhiều nước trên thế giới, thừa kế
luôn nhận được sự quan tâm thích đáng của các nhà làm luật cũng như giới
nghiên cứu khoa học pháp lý.
Cùng với sự phát triển của đất nước qua mỗi giai đoạn, chế định thừa
nghĩa vụ tài sản của người chết để lại.
Những công trình nghiên cứu một cách tổng quát về thừa kế có: “Tìm
hiểu pháp lệnh thừa kế” của Luật sư Lê Quế, năm 1994; Sách chuyên khảo
“Bình luận khoa học về Thừa kế trong luật dân sự Việt Nam” của Tiến sĩ
Nguyễn Ngọc Điện – Khoa Luật Đại học Cần Thơ, Nhà xuất bản trẻ. “Thừa
kế - Quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng” của Tiến sĩ Phạm Văn
Tuyết, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia. Nghiên cứu những vấn đề cụ thể về
thừa kế có: Sách chuyên khảo “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt
Nam từ 1945 đến nay” của Tiến sĩ Phùng Trung Tập - Đại học Luật Hà Nội,
NXB Tư pháp; Luật án tiến sĩ “Di sản thừa kế” của Nghiên cứu sinh Nguyễn
Thị Huệ - Đại học Luật Hà Nội; Luận văn thạc sĩ “Điều kiện có hiệu lực của
di chúc” của học viên Nguyễn Hồng Nam – Cao học khoá 8 Khoa Luật Đại
học quốc gia Hà Nội
Ngoài ra còn có một số bài viết của các tác giả đăng trên các tạp chí
chuyên nghành và các khoá luận tốt nghiệp của các sịnh viên luật.
III. Mục đích nghiên cứu
Luận văn sẽ làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc chuyển giao nghĩa vụ tài
sản của người chết, trên cơ sở phân tích tính kế thừa qua các giai đoạn lịch sử,
phân tích luật thực định và đánh giá tực tiễn giải quyết tranh chấp từ đó đưa ra
một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về vấn đề này.
5
IV. Nhiệm vụ của luận văn
+ Làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc chuyển giao nghĩa vụ tài sản của
người chết
+ Đánh giá một cách có hệ thống sự kế thừa của pháp luật qua các giai
đoạn lịch sử
+ Phân tích những quy định của luật hiện hành cùng với việc nêu thực
tiễn giải quyết tranh chấp
Chương 2: Thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại theo quy
định của Bộ luật Dân sự
Chương 3: Thực trạng giải quyết tranh chấp, những vướng mắc trong
thực tiễn và một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật
Chƣơng 1
LÝ LUẬN CHUNG VỀ THỪA KẾ VÀ VIỆC
THỰC HIỆN NGHĨA VỤ TÀI SẢN DO NGƢỜI CHẾT ĐỂ LẠI
1.1. THỪA KẾ VÀ QUAN HỆ PHÁP LUẬT THỪA KẾ
1.1.1. Khái niệm thừa kế
Thừa kế theo nghĩa chung nhất là “hưởng của người chết để lại cho”
[32, tr. 972]. Ở đây, chúng ta quan tâm đến khía cạnh thừa kế về tài sản.
7
Trong mối quan hệ giữa con người với con người về tài sản, ngay từ
thời kỳ sơ khai chúng ta đã phải đứng trước vấn đề: khi một cá nhân chết đi
thì tài sản của họ để lại sẽ được xử lý như thế nào. Vấn đề này cũng song
hành cùng với sự phát triển của xã hội loài người. Tuỳ thuộc vào từng thời kỳ
lịch sử, từng hình thái xã hội với những chế độ sở hữu khác nhau mà chúng ta
nhận được những câu trả lời khác nhau cho vấn đề này.
Ở thời kỳ đầu của chế độ cộng sản nguyên thuỷ, chế độ thị tộc, bộ lạc
đã hình thành và tài sản có được thuộc về quyền chung của thị tộc, bộ lạc.
Thời kỳ này, thừa kế đã manh nha hình thành và được giải quyết theo tập tục.
Trong điều kiện kinh tế, xã hội và hôn nhân phụ thuộc vào địa vị chủ đạo của
người phụ nữ trong thị tộc, nên việc thừa kế nhằm di chuyển tài sản của người
đã chết cho những người còn sống tiến hành dựa trên quan hệ huyết thống và
các phong tục tập quán của thị tộc. Ph.Ăngghen đã nhận xét: “Theo chế độ
người còn sống, nó gắn chặt với lợi ích của cá nhân, gia đình, cộng đồng dòng
họ , vì thế trong bất kỳ chế độ xã hội nào cũng có sự tác động của quy tắc xã
hội. Quy tắc đó được biểu hiện ở những yếu tố như phong tục, tập quán và
cao hơn nữa là quy phạm pháp luật.
Cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất, của cải xã hội ngày càng
được làm ra nhiều hơn, không những đảm bảo cho sinh hoạt và đời sống của
cộng đồng thị tộc, bộ lạc mà còn dư thừa, đời sống trong mỗi gia đình và xã
hội đã có nhiều thay đổi và theo đó trong mỗi thị tộc, bộ lạc người có địa vị
đã lợi dụng chức phận để chiếm đoạt một phần sản phẩm của thị tộc cùng với
sự nắm quyền điều hành thị tộc, bộ lạc. Những người nắm quyền đó đã trở
thành những người giàu có trong xã hội và xã hội nguyên thuỷ đã bắt đầu tan
rã, nhường chỗ cho xã hội mới – xã hội có giai cấp đã xuất hiện. Sự phân hoá
này về cơ bản dựa theo mức độ, giá trị tài sản, tư liệu sản xuất mà các tầng
lớp người trong xã hội chiếm hữu được khác nhau, từ đó hình thành nên chế
độ tư hữu về tài sản mà chủ yếu đối với tư liệu sản xuất. Hình thức thừa kế
phù hợp với chế độ tư hữu tài sản được hình thành, nó xuất hiện như một tất
9
yếu, đánh dấu bước ngoặt mới trong quan hệ tài sản và quan hệ thừa kế tài
sản.
Khi giai cấp xuất hiện thì có giai cấp thống trị và giai cấp bị trị, đương
nhiên đối kháng giai cấp là điều không tránh khỏi. Những trật tự trong quan
hệ sở hữu tài sản nói chung và trong quan hệ thừa kế nói riêng được Nhà
nước của chế độ tư hữu thiết lập trong giai đoạn này nhằm bảo vệ lợi ích của
giai cấp thống trị. Thông qua những quy phạm pháp luật, Nhà nước điều
chỉnh quan hệ thừa kế trong việc xác định phạm vi chủ thể, nội dung, hình
thức, điều kiện chuyển dịch tài sản thừa kế và những vấn đề khác có liên quan
đến việc thừa kế tài sản.
Cùng với sự hình thành, phát triển nhà nước và pháp luật của chế độ tư
hữu thì sở hữu và thừa kế đều là những phạm trù pháp luật và giữa chúng có
cấp thống trị, các quan hệ xã hội nói chung, trong đó có thừa kế đã được Nhà
nước điều chỉnh bằng một loại quy phạm mới đó là quy phạm pháp luật.
Trong lý luận pháp lý hiện đại, khi các quan hệ xã hội được điều chỉnh
bằng pháp luật thì những quan hệ đó không chỉ đơn thuần mang tính kinh tế -
xã hội hay lịch sử mà nó còn mang tính pháp lý và khi đó những quan hệ này
được gọi là những quan hệ pháp luật.
Các nhà khoa học pháp lý đã định nghĩa: “Quan hệ pháp luật là hình
thức pháp lý của các quan hệ xã hội xuất hiện dưới tác động điều chỉnh của
các quy phạm pháp luật” [20, tr. 390].
Các quan hệ pháp luật được cấu thành bởi ba yếu tố: 1) Chủ thể; 2)
Khách thể; 3) Quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý; và phát sinh, thay đổi,
chấm dứt căn cứ trên các sự kiện pháp lý.
Trên cách thức tiếp cận truyền thống của khoa học pháp lý về quan hệ
pháp luật, chúng ta cùng làm sáng tỏ những khía cạnh lý luận của khái niệm
“quan hệ pháp luật thừa kế”.
11
Việc dịch chuyển tài sản của cá nhân người đã chết cho những người
còn sống luôn tồn tại quan hệ giữa người với người. Khi mối quan hệ giữa
người với người trên cơ sở tài sản của người chết để lại được Nhà nước điều
chỉnh bằng pháp luật thì chúng trở thành quan hệ pháp luật thừa kế - một loại
quan hệ pháp luật dân sự. Quan hệ pháp luật dân sự được xác định là nhóm
các quan hệ xã hội do pháp luật dân sự điều chỉnh. Các quan hệ pháp luật dân
sự rất phong phú, đa dạng về chủ thể, khách thể, nội dung, cách thức phát
sinh Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau mà chúng ta có thể phân loại quan
hệ pháp luật dân sự thành quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân; quan hệ dân
sự tương đối và và quan hệ dân sự tuyệt đối Căn cứ vào nhóm các quan hệ
dân sự có tính chất cùng loại và liên hệ mật thiết với nhau ta có thể có quan hệ
pháp luật sở hữu, quan hệ pháp luật nghĩa vụ, quan hệ pháp luật thừa kế…
Từ đây, theo cách phân loại như trên, có thể đưa ra một khái niệm
trong trường hợp có di chúc) và quyền của người thừa kế (nhận hay không
nhận di sản) chỉ có giá trị pháp lý từ thời điểm mở thừa kế. Mặt khác xét về
nội dung của quan hệ thì, nội dung của quan hệ sở hữu đó là những quyền
năng của chủ thể đối với tài sản thuộc quyền sở hữu còn nội dung của quan hệ
thừa kế đó là những quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quá trình chuyển
giao tài sản của người đã chết cho những người còn sống (có thể chuyển giao
bằng di chúc hoặc theo sự phân định của pháp luật). Đặc biệt, trong quá trình
chuyển giao tài sản, có thể phát sinh nhiều quan hệ có liên quan như thực hiện
nghĩa vụ của người chết, thanh toán các chi phí liên quan - một nội dung
không hề liên quan đến quan hệ sở hữu. Dưới góc độ này, quyền nhận di sản
là một trong những căn cứ phát sinh quyền sở hữu tài sản. Như vậy, thừa kế
không phải là một loại quan hệ sở hữu mà nó chỉ là một loại quan hệ pháp
luật dân sự độc lập với quan hệ sở hữu tài sản.
Loại quan điểm thứ ba cho rằng, thừa kế không không phải là quan hệ
pháp luật mà chỉ là sự kiện dịch chuyển tài sản từ người đã chết sang người
còn sống [42, tr. 45]. Theo chúng tôi, cách quan niệm này cũng không chính
xác, bởi lẽ, đối tượng điều chỉnh của pháp luật nói chung là những quan hệ xã
hội hoặc suy cho cùng là hành vi của những cá nhân, tổ chức. Nhưng hành vi
13
của mỗi cá nhân, tổ chức không phải là hành vi độc lập tuyệt đối, những hành
vi này luôn liên hệ, ảnh hưởng với hành vi của những chủ thể khác và tạo
thành các quan hệ xã hội. Trong việc dịch chuyển tài sản của người chết cho
những người còn sống thì sự dịch chuyển này không phải là sự dịch chuyển tự
động, mà nó được thực hiện thông qua những hành vi cụ thể của những chủ
thể (người thừa kế, người quản lý di sản, người được di tặng ). Những hành
vi của các chủ thể này phải có sự liên hệ với nhau (như việc thu hồi, quản lý
di sản, thanh toán và phân chia di sản) để thực hiện mục đích cơ bản đó là
dịch chuyển tài sản của người chết cho những người còn sống theo đúng ý chí
của người chết (trường hợp chia thừa kế theo di chúc) hoặc theo đúng quy
Về nguyên tắc chung, năng lực pháp luật của chủ thể xuất hiện từ thời
điểm người đó sinh ra, còn năng lực hành vi xuất hiện dần vì nó phụ thuộc
vào từng lĩnh vực và tuỳ thuộc vào sự phát triển tâm, sinh lý. Tuy nhiên, trong
lĩnh vực thừa kế có một trường hợp tương đối đặc biệt đó là việc hưởng thừa
kế của người đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Điều 635 Bộ
luật dân sự sửa đổi, bổ sung năm 2005 (BLDS năm 2005) quy định: “Người
thừa kế là cá nhân phải là người còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc
sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi
người để lại di sản chết ”. Từ quy định này mà có quan điểm cho rằng thai
nhi chính là một chủ thể đặc biệt của quan hệ pháp luật thừa kế. Cách hiểu
như vậy là không chính xác. Phân tích kỹ bản chất của trường hợp hưởng thừa
kế này thấy rằng, để được hưởng thừa kế thì phải hội đủ hai điều kiện sau:
+ Phải thành thai trước khi người để lại di sản chết;
+ Sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế.
Nếu người chưa thành thai vào thời điểm mở thừa kế hoặc thành thai
trước thời điểm mở thừa kế nhưng thai bị sảy hoặc sinh ra mà chết ngay thì
cũng không được hưởng thừa kế. Đối với trường hợp thừa kế theo pháp luật
thì phải có quan hệ huyết thống với người để lại di sản, do đó, một người đã
15
thành thai trước thời điểm mở thừa kế thì mặc nhiên người này được coi là
con hoặc cháu của người đã chết. Điều 63 Luật Hôn nhân và gia đình năm
2000 quy định: “Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai
trong thời kỳ đó là con chung của vợ, chồng ”. Muốn xác định người con
sinh ra sau khi bố chết đã thành thai vào thời điểm mở thừa kế hay chưa, các
nhà làm luật dùng phương pháp “suy đoán pháp lý”. Cụ thể, thai nhi tồn tại
tối đa là 300 ngày kể từ thời điểm mở thừa kế, nếu trong khoảng thời gian này
thai nhi được sinh ra thì mặc nhiên được coi là đã thành thai trước thời điểm
mở thừa kế và sẽ được thừa kế di sản của người chết theo di chúc hoặc theo
pháp luật. Người có tài sản có thể lập di chúc cho một người đang là thai nhi
người chết do vậy chúng được điều chỉnh chung trong chế định thừa kế. Sự
xuất hiện này sẽ làm cho quan hệ pháp luật thừa kế trở lên phong phú và đa
dạng.
Trong quan hệ pháp luật thừa kế, những chủ thể này cũng có những
quyền và nghĩa vụ nhất định và nó phát sinh từ thời điểm mở thừa kế.
* Khách thể của quan hệ pháp luật thừa kế
Theo nghĩa chung nhất, khách thể quan hệ pháp luật là cái mà quan hệ
pháp luật đó tác động tới. Các cá nhân, tổ chức tham gia vào những quan hệ
pháp luật nhằm thoả mãn những nhu cầu về kinh tế, chính trị, tinh thần của
mình. Sự thoả mãn đó đạt được thông qua những hành vi hướng tới các đối
tượng vật chất, tinh thần Trong quan hệ pháp luật thừa kế, vấn đề trung tâm
đó là việc giải quyết di sản và những nghĩa vụ mà người chết để lại. Do vậy,
mỗi chủ thể bằng hành vi của mình, hướng tới việc giải quyết hai vấn đề trên.
Những người thừa kế bằng hành vi của mình sẽ thực hiện quyền được hưởng
di sản, đối tượng mà hành vi của những chủ thể này hướng tới là di sản mà
người chết để lại.
* Quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý
17
Khi một người có tài sản chết, quan hệ pháp luật thừa kế phát sinh, từ
đó các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật thừa kế có những quyền và nghĩa
vụ nhất định. Tổng hoà các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể chính là nội
dung của quan hệ pháp luật thừa kế. Tùy thuộc vào từng loại chủ thể mà có
những quyền, nghĩa vụ tương ứng khác nhau. Trong quan hệ pháp luật thừa
kế thì quyền năng quan trọng nhất đó là quyền được hưởng di sản thừa kế và
quyền từ chối nhận di sản thừa kế. Để đảm bảo quyền này, pháp luật đã quy
định cho những chủ thể của quan hệ pháp luật hàng loạt những quyền năng
khác như quyền cử người quản lý di sản, quyền thu hồi những tài sản thuộc sở
hữu hợp pháp của người chết, quyền khởi kiện yêu cầu Toà án bảo vệ quyền
thừa kế Bên cạnh những quyền năng này thì chủ thể của quan hệ thừa kế
có nghĩa vụ, như nghĩa vụ trả tiền, nghĩa vụ giao vật Trong giao dịch dân
sự, nghĩa vụ dân sự được dùng theo nghĩa này rất phổ biến.
Tại Điều 280 BLDS 2005 quy định: “Nghĩa vụ dân sự là việc mà theo
đó, một hoặc nhiều chủ thể (sau đây gọi chung là bên có nghĩa vụ) phải
chuyển giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc giấy tờ có giá, thực hiện
công việc khác hoặc không được thực hiện công việc nhất định vì lợi ích của
một hoặc nhiều chủ thể khác (sau đây gọi chung là bên có quyền)”.
Theo quy định này chúng ta thấy mỗi loại nghĩa vụ có những đối tượng
riêng. Đối tượng của nghĩa vụ là cơ sở quan trọng để phân loại nghĩa vụ. Đa
số luật pháp các nước trên thế giới đều phân chia đối tượng của nghĩa vụ ra
làm ba loại và tương ứng với nó là ba nhóm nghĩa vụ cơ bản:
- Đối tượng là tài sản - gắn liền với nghĩa vụ chuyển giao tài sản
- Đối tượng là công việc - gắn liền với nghĩa vụ phải thực hiện một
công việc nhất định.
- Đối tượng là công việc không được làm - gắn liền với nghĩa vụ không
được thực hiện một công việc nhất định.
19
Tương tự pháp luật của các nước, tại khoản 1 Điều 282 BLDS 2005 của
Việt Nam cũng quy định đối tượng của nghĩa vụ gồm ba loại sau:
- Đối tượng của nghĩa vụ là một tài sản: Tài sản là đối tượng phổ biến
nhất của nghĩa vụ dân sự. Tài sản ở đây theo quy định tại Điều 163 BLDS
2005 bao gồm: vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản.
- Đối tượng của nghĩa vụ là công việc phải làm: Công việc phải làm
được xem là đối tượng của nghĩa vụ nếu từ một công việc được nhiều người
xác lập với nhau một quan hệ nghĩa vụ, mà theo đó, người có nghĩa vụ phải
thực hiện công việc theo đúng nội dung đã được xác định.
- Đối tượng của nghĩa vụ dân sự là công việc không được làm: Công
việc không được làm được xem là đối tượng của nghĩa vụ trong những trường
hợp các bên từ công việc đã xác lập với nhau một quan hệ nghĩa vụ mà theo
ích hợp pháp của Nhà nước, xã hội, công dân. Trái lại, về mặt tính chất, nghĩa
vụ dân sự là một quan hệ pháp luật dân sự, trong đó quyền và nghĩa vụ của
hai bên chủ thể tương ứng với nhau. Nghĩa là, trong quan hệ nghĩa vụ, quyền
của chủ thể này sẽ là nghĩa vụ của chủ thể kia, và việc thực hiện nghĩa vụ của
chủ thể có nghĩa vụ bao giờ cũng hướng tới việc thoả mãn những lợi ích nhất
định của chủ thể có quyền. So với trách nhiệm dân sự, tính chất cưỡng chế
trong các quan hệ nghĩa vụ có đặc thù riêng. Về nguyên tắc, các bên chủ thể
có thể thoả thuận cả những biện pháp cưỡng chế và sẽ được các cơ quan nhà
nước có thẩm quyền áp dụng nếu một bên trong quan hệ nghĩa vụ đã không
thực hiện nghiêm chỉnh nghĩa vụ mà họ đã tự nguyện cam kết.
Qua sự phân tích như trên có thể thấy “nghĩa vụ dân sự” và “trách
nhiệm dân sự” là những khái niệm pháp lý khác nhau. Vấn đề đặt ra, “nghĩa
vụ tài sản” theo quy định tại Điều 637 BLDS 2005 là nghĩa vụ dân sự hay
trách nhiệm dân sự hay bao gồm cả nghĩa vụ dân sự và trách nhiệm dân sự.
Làm sáng tỏ được vấn đề này sẽ có ý nghĩa pháp lý rất lớn trong việc xác định
những loại nghĩa vụ nào được những chủ thể trong quan hệ thừa kế tiếp tục
21
thực hiện và những nghĩa vụ nào sẽ được chấm dứt khi người để lại di sản
chết. Trong toàn bộ chương về thừa kế của BLDS 2005, không có điều luật
riêng nào định nghĩa hoặc liệt kê những nghĩa vụ tài sản mà chủ thể của quan
hệ thừa kế phải tiếp tục thực hiện thay cho chủ tài sản. Tuy nhiên, căn cứ vào
những quy định về nghĩa vụ dân sự, trách nhiệm dân sự; căn cứ phát sinh và
chấm dứt nghĩa vụ dân sự và quy định tại Điều 683 BLDS 2005 về thứ tự ưu
tiên thanh toán có thể đưa ra những nhận xét bước đầu về cách hiểu nghĩa vụ
tài sản theo quy định tại Điều 637 BLDS 2005 như sau:
Thứ nhất: Trước hết có thể khẳng định, nghĩa vụ tài sản quy định tại
Điều 637 BLDS 2005 dù được hiểu theo nghĩa nào thì cũng phải là một loại
nghĩa vụ gắn với tài sản và có thể chuyển giao, đó là loại nghĩa vụ chuyển
giao một tài sản nào đó cho chủ thể có quyền. Bởi lẽ, một trong những căn cứ
10. Các chi phí khác”
Mặc dù điều luật này quy định về thứ tự thanh toán, nhưng nó cũng cho
phép ta suy đoán logic những nghĩa vụ tài sản mà những chủ thể quan hệ thừa
kế phải thực hiện. Trong danh mục những nghĩa vụ tài sản này bao gồm cả
nghĩa vụ nộp thuế và nộp tiền phạt. Đây là những nghĩa vụ hành chính và
trách nhiệm hành chính chứ không phải nghĩa vụ dân sự và trách nhiệm dân
sự.
1.2.2. Thực hiện nghĩa vụ tài sản do ngƣời chết để lại - Một sự
chuyển giao nghĩa vụ đặc biệt
Xuất phát từ nguyên tắc “tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận” của dân
luật nên nghĩa vụ do các bên tự do, tự nguyện xác lập thì nghĩa vụ cũng có thể
do các bên tự do, tự nguyện thay đổi về nội, cũng như chủ thể thực hiện nghĩa
vụ trên cơ sở của pháp luật. Thông thường, trong một quan hệ nghĩa vụ, các
bên là người trực tiếp thực hiện nghĩa vụ và và trực tiếp thực hiện quyền dân
sự theo nội dung của quan hệ ấy trong suốt quá trình kể từ khi quan hệ nghĩa
23
vụ được xác lập cho đến khi chấm dứt hoàn toàn. Tuy nhiên, để tiện lợi trong
việc thi hành nghĩa vụ, các bên có thể thoả thuận chuyển giao nghĩa vụ cho
người thứ ba. Bởi lẽ, suy cho cùng, trong quan hệ nghĩa vụ (đặc biệt quan hệ
nghĩa vụ tài sản) thì vấn đề nhân thân hoặc những giá trị tinh thần của chủ thể
nghĩa vụ không phải là yếu tố quan tâm hàng đầu của chủ thể mang quyền.
Chủ thể mang quyền quan tâm nhiều đến khả năng thực hiện nghĩa vụ của chủ
thể mang nghĩa vụ. Do đó, nếu nghĩa vụ được chuyển giao cho chủ thể có khả
năng thực hiện và tạo thuận lợi cho các bên thì việc chuyển giao đó sẽ rất có ý
nghĩa. Chúng ta có thể hình dung điều này qua ví dụ sau:
A nợ B 500 triệu
A bán cho C ngôi nhà trị giá 1 tỷ, C đã trả cho A 500 triệu và còn nợ A
500 triệu.
Nếu giữa A – B – C cùng thoả thuận A chuyển nghĩa vụ cho C thì A sẽ
Thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại, xét dưới góc độ nào
đó cũng là một hình thức chuyển giao nghĩa vụ. Bởi lẽ, trước khi có sự
chuyển giao nghĩa vụ thì đã tồn tại một quan hệ nghĩa vụ do người chết lúc
còn sống xác lập và nghĩa vụ tài sản không phải do chủ thể mang nghĩa vụ
ban đầu trực tiếp thực hiện mà được chuyển giao cho người thứ ba (những
chủ thể của quan hệ thừa kế). Tuy nhiên, việc “thực hiện nghĩa vụ tài sản do
người chết để lại” không hoàn toàn giống với việc “chuyển giao nghĩa vụ” và
cũng không hoàn toàn giống với việc “thực hiện nghĩa vụ thông qua người
thứ ba”. Có thể khẳng định việc “thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để
lại” là một sự chuyển giao nghĩa vụ đặc biệt.
Có thể hình dung sự khác biệt, đặc biệt của việc “thực hiện nghĩa vụ tài
sản do người chết để lại” so với việc “chuyển giao nghĩa vụ dân sự” và việc
“thực hiện nghĩa vụ dân sự thông qua người thứ ba” qua bảng so sánh sau:
Copyright: Tài liệu đại học ©