SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
" KINH NGHIỆM PHỐI HỢP SƠ ĐỒ TƯ DUY VỚI HOẠT ĐỘNG
NHÓM"
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài:
Bước vào giai đoạn mới của cách mạng, giai đoạn đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện
đại hoá đất nước; và, để đáp ứng nhu cầu hội nhập quốc tế, đòi hỏi sự nghiệp giáo dục Việt
Nam cũng ngày càng phát triển. Để phát triển giáo dục trước hết phải nâng cao chất lượng giáo
dục, trong đó đổi mới phương pháp dạy và phương pháp học là một trong những con đường
quan trọng và công cụ thiết yếu. Bên cạnh các phương pháp dạy học truyền thống được sử dụng
ở các nhà trường trung học cơ sở (THCS) và trung học phổ thông (THPT), có nhiều trường đã
và đang kết hợp sử dụng các phương pháp dạy học tích cực.
Môn Sinh học và Công nghệ (SH & CN) là một trong những môn học quan trọng trong hệ
thống kiến thức của học sinh phổ thông, và là môn học đặc thù có thể sử dụng kết hợp các
phương pháp để nâng cao chất lượng dạy của giáo viên và chất lượng học của học sinh. Những
năm qua, thực hiện chỉ đạo của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đắk Lắk, đội ngũ giáo viên
Trường Phổ thông Dân tộc nội trú (PTDTNT) Tây Nguyên đã từng bước áp dụng phương
pháp dạy học bằng sơ đồ tư duy (mind map) vào một số môn như Sinh học, Công nghệ,
Vật lý , và đã thu được những kết quả khả quan. Nhưng vấn đề đặt ra là làm sao giúp
học sinh đang quen với cách dạy học theo phương pháp truyền thống, chuyển sang học
theo phương pháp sử dụng bản đồ tư duy một cách hiệu quả nhất ? Giáo viên cần lựa
chọn các phương pháp nào để khi phối hợp các phương pháp với nhau sẽ tạo được hiệu
quả cao ?
Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài Phối hợp sử dụng sơ đồ tư duy với hoạt động nhóm, thảo
luận và rèn luyện kỹ năng báo cáo của cá nhân trong dạy, học môn SH & CN sẽ góp
phần tham gia giải đáp các câu hỏi trên, và có ý nghĩa cấp thiết đối với Trường PTDTNT
Tây Nguyên.
2. Mục đích nghiên cứu:
Nghiên cứu đề xuất nội dung biện pháp sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) kết hợp với các hoạt
động nhóm, thảo luận, rèn luyện kỹ năng báo cáo của cá nhân, góp phần chuyển tiếp từ phương

CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ THỰC TRẠNG PHỐI HỢP SỬ DỤNG SƠ ĐỒ
TƯ DUY VỚI HOẠT ĐỘNG NHÓM, THẢO LUẬN, RÈN LUYỆN KỸ NĂNG BÁO
CÁO CỦA CÁ NHÂN TRONG DẠY, HỌC MÔN SINH
HỌC-CÔNG NGHỆ Ở TRƯỜNG DÂN TỘC NỘI TRÚ TÂY NGUYÊN
1.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học ở bậc phổ
thông cơ sở và phổ thông trung học
Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống
hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời
hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực. Tác giả của SĐTD là Tony
Buzan, ông là người đã thúc đẩy làn sóng cách mạng học tập bùng nổ tại nhiều nước trên
thế giới và khu vực, trong đó có Việt Nam. Có thể nói, SĐTD là con đường dẫn học sinh
đến với phương pháp “học cách học”.
Ở Việt Nam, từ năm 2010, phương pháp dạy học tích cực bằng SĐTD đã được triển khai
thí điểm tại 355 trường trên toàn quốc. Trong dịp hè 2011, để chuẩn bị các điều kiện cần
thiết cho việc tiến hành giảm tải nội dung dạy học ở các nhà trường bậc phổ thông từ năm
học 2011 -2012, phương pháp dạy học bằng SĐTD là 1 trong 5 chuyên đề dạy học tích
cực đã được tập huấn cho hơn 4.000 giáo viên cốt cán bậc THCS cả nước. Đây là một
trong những phương án nhận được nhiều sự ủng hộ của học sinh cũng như cán bộ trong
ngành giáo dục, đặc biệt là đội ngũ giáo viên.
Tuy nhiên, việc chuyển đổi các dòng chữ dài và đơn điệu trong sách giáo khoa thành các
bài học với những hình vẽ, đường cong sinh động và dễ hiểu không phải là vấn đề dễ
dàng đối với giáo viên và học sinh hiện nay. Việc thay đổi cách nghĩ, cách học đối với
các em học sinh là người dân tộc thiểu số, những học sinh cá biệt, hay các lớp học mà
học sinh có mặt bằng nhận thức không đồng đều, lại càng khó khăn và phức tạp hơn. Bởi
vì, từ lâu các em đã quen với việc chỉ cần ghi chép các nội dung mà thầy, cô truyền đạt,
khi về nhà chỉ cần học thuộc lòng bài cũ, không cần hiểu sâu hay áp dụng vào thực tế, tất
cả những điều đó đã ăn mòn trong cách học của các em bấy lâu nay, do vậy, việc vận
dụng phương pháp SĐTD lại càng trở nên gian nan đối với giáo viên.
Từ những vấn đề lý luận nêu trên, có thể khẳng định SĐTD là một công cụ hữu ích trong
giảng dạy và học tập. Bằng phương pháp này, giáo viên và học sinh có thể trình bày ý

những ý tưởng mới hay những biện pháp dạy học mới mang tính sáng tạo sẽ được ủng hộ
và triển khai vào thực tế.
Bên cạnh những thuận lợi nói trên, khi thực hiện sáng kiến kinh nghiệm này tôi cũng gặp
không ít những khó khăn ví dụ như phòng thí nghiệm và đồ dùng dạy học của môn Sinh
học và môn Công nghệ còn thiếu thốn; học sinh là con em đồng bào dân tộc ít người, hay
những học sinh cá biệt ở trường khác chuyển tới; mặt bằng kiến thức không đồng đều,
các em quen với lối học thụ động; học sinh bán trú chỉ học hai buổi trong ngày, các em tự
học ở nhà vào buổi tối nên giáo viên khó kiểm tra được việc tự học của các em; phần lớn
gia đình phụ huynh học sinh ở xa Trường, có một số ít gia đình việc quan tâm tới con cái
gửi học nội trú chưa được thường xuyên… Chính những khó khăn trên đã khiến tập thể
giáo viên của Trường luôn mong muốn tìm ra biện pháp tốt nhất để giúp các em bù lấp
những khoảng trống kiến thức ở lớp dưới, hỗ trợ để các em tiếp thu tốt chương trình đang
học, từng bước nâng cao chất lượng đào tạo của Trường.
Hiện nay trong thực tế, còn nhiều học sinh, sinh viên học tập một cách thụ động, đơn thuần
là chỉ nhớ kiến thức một cách máy móc mà không rèn luyện kỹ năng tư duy hay thuyết
trình. Với cách học truyền thống đã khiến tư duy của nhiều học sinh đi vào lối mòn, học
sinh chỉ ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng… với cách ghi chép này chúng ta
không kích thích được sự phát triển của trí não, điều đó làm cho một số học sinh tuy học
tập rất chăm chỉ nhưng sự tiếp thu vẫn hạn chế. Học sinh học bài nào biết bài đó, cô lập nội
dung của các môn mà chưa nhận thấy sự liên hệ của kiến thức vì thế chưa phát triển được
tư duy logic và tư duy hệ thống, việc vận dụng kiến thức vào các bài học tiếp theo và ứng
dụng trong thực tiễn còn rất hạn chế. Các em không nắm bắt được kiến thức trọng tâm,
mối liên kết của chúng, bài học trở nên đơn điệu, khó nhớ kiến thức, không kích thích
được tính sáng tạo của cá nhân và tập thể. Bên cạnh đó học sinh luôn cảm thấy mất tự tin
khi đứng trước tập thể, không biết làm thế nào để trình bày một vẫn đề cho logic và mang
tính thuyết phục. Kết quả dẫn đến học sinh không tập trung trong giờ học, mất tự tin khi
đến lớp, buồn chán, thất vọng và đánh mất sự đam mê học hỏi.
Trăn trở trước thực tế hết sức khó khăn: Trường chúng tôi là một trường nội trú, số lớp
học của các khối rất ít (khối lớp nhiều nhất chỉ có 3 lớp, khối lớp ít nhất chỉ có 1 lớp) học
sinh không được phân thành các lớp chọn, mặt bằng nhận thức kém vì phần lớn học sinh

khoa, các ghi chú này vẫn dài mà không cần thiết cho việc học của học sinh trong bài học
đó, như vậy thời gian học bị tiêu hao mà không hiệu quả, các ghi chép dài dòng khó nhớ.
Cuối tiết học tôi đặt câu hỏi để kiểm tra xem các em có ghi nhớ được gì không. Câu trả
lời là hầu hết các em không thể nhớ được nội dung và hệ thống hóa được kiến thức của
bài, học sinh phải nhìn lại sách giáo khoa mới trả lời được các câu hỏi.
Đây là khó khăn của hầu hết các thầy cô và học sinh gặp phải khi chuyển từ cách học
truyền thống sang sử dụng SĐTD. Tất cả chúng ta đều nhận thấy SĐTD giúp người học
sáng tạo hơn, tiết kiệm thời gian hơn, giải quyết các vấn đề triệt để hơn, thấy được bức
tranh tổng thể, lên được kế hoạch, truyền đạt thông tin tốt hơn; và cảm nhận bước đầu:
không khí tiết học nhẹ nhàng hơn, thoải mái hơn Tuy nhiên, làm sao để áp dụng cho đối
tượng học sinh có học lực từ trung bình trở xuống, đặc biệt với học sinh là dân tộc thiểu
số ở vùng cao ? Đây lại là một vấn đề nan giải đặt ra. Và chúng tôi lai tiếp tục nghiên
cứu, thử nghiệm, để từ đó có kinh nghiệm sẽ trình bày phần tiếp sau.
Kết luận phần 1
Bên cạnh việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, thì đổi mới phương pháp dạy học
với mục tiêu lấy học sinh làm trung tâm chính là bước phát huy tính tự giác, tích cực, độc
lập, sáng tạo của người học
Đội ngũ giáo viên Trường PTDTNT Tây Nguyên đã từng bước áp dụng phương pháp dạy
học bằng SĐTD trong thời gian qua, với một số môn hoc, trong đó có môn SH & CN. Từ
thực tế sử dụng và kết quả mang lại, có thể khẳng định SĐTD là một công cụ hữu ích
trong giảng dạy và học tập. Tuy nhiên, việc thực hiện SĐTD không đơn giản và dễ dàng,
khi mà học sinh đang quen với phương pháp truyền thống từ bao nhiêu năm nay. Vậy,
dạy học theo phương pháp SĐTD như thế nào cho hiệu quả nhất ?
Từ những suy nghĩ trên, phần trọng tâm của đề tài sẽ trình bày các nội dung biện pháp
phối hợp sử dụng SĐTD với hoạt động nhóm và thảo luận, rèn luyện kỹ năng báo cáo của
cá nhân để phát huy tính tự chủ, sáng tạo cho học sinh, đồng thời để giáo viên lựa chọn
phương pháp phù hợp và đạt hiệu quả cao trong quá trình truyền thụ bài giảng. Những
nội dung này sẽ được trình bày kỹ trong phần 2.

Phần 2

nâng cao dần để chọn lọc và đánh giá đúng thực chất của học sinh.
Sau đó giáo viên tiến hành phân nhóm để các em hoạt động cố định trong các tiết học.
Thông thường với sĩ số học sinh trung bình của trường tôi là 35 học sinh/lớp, tôi chia mỗi
lớp thành 4 nhóm, trong đó có cả học sinh giỏi, khá, trung bình và yếu xem lẫn nhau.
Việc phân nhóm và hoạt động cùng nhau một cách cố định trong mỗi tiết học sẽ giúp các
em làm quen với nhau và tinh thần hỗ trợ sẽ được nâng cao bởi vì kết quả hoạt động của
mỗi nhóm sau mỗi tiết học đều được đánh giá, xếp loại. Kết quả hoạt động của mỗi thành
viên chính là kết quả hoạt động chung của cả nhóm.
Mỗi nhóm đều có danh sách cụ thể. Ở đây không có nhóm trưởng, qua quá trình áp dụng
giảng dạy và theo dõi của cá nhân, tôi thấy rằng nếu phân công nhóm trưởng dễ dẫn đến
hiện tượng những em học sinh yếu hơn sẽ ỷ lại, đợi chờ kết quả của nhóm trưởng và các
bạn khác mà không vân động suy nghĩ, đóng góp ý kiến cũng như khả năng tư duy của
mình.
Tôi yêu cầu các nhóm hoạt động theo tiêu chí mà giáo viên đưa ra. Việc cá nhân nào sẽ
đại diện cho cả nhóm lên báo cáo hay trả lời câu hỏi sẽ không được biết trước. Chính điều
này sẽ giúp tất cả các thành viên của nhóm đều phải nỗ lực và hoạt động hết sức mình,
nếu cá nhân nào không hiểu nội dung kiến thức, các em bắt buộc phải tìm tòi hay hỏi bạn
bè để hiểu và trả lời được những vấn đề đó.
Việc chia nhóm ngay từ những ngày đầu rất quan trọng vì nó sẽ ảnh hưởng tới kết quả
hoạt động và điểm số của các em sau này.
2.2.2. Tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm chủ động - bước đệm để chuyển sang học
bằng sơ đồ tư duy
- Chuẩn bị tiết học:
Giáo viên yêu cầu học sinh chuẩn bị bài trước khi đến lớp bằng cách tìm các mục chính
và nội dung chính của bài học. Học sinh trả lời các câu hỏi trong sách giáo khoa và tự
mình tìm những kiến thức trọng tâm của của bài học. Giáo viên cần kiểm tra việc chuẩn
bị bài trước khi tiến hành nội dung bài mới một cách kỹ lưỡng để tập cho học sinh thói
quen tự học tập nghiên cứu ở nhà. Nếu bỏ qua khâu này, học sinh sẽ không tự giác chuẩn
bị SĐTD khi giáo viên đưa ra yêu cầu ở các bước sau.
- Tiến trình tiết học: Được tiến hành thông qua các bước cụ thể sau:

mục của bài học
Học sinh cả lớp sẽ đưa ra ý kiến nhận xét về cả hình thức và nội dung kiến thức, đóng
góp cho thành viên vừa báo cáo. Giáo viên sẽ tổ chức hoạt động này, sau khi tiếp nhận ý
kiến của các thành viên trong những nhóm khác, giáo viên sẽ chốt lại những ý chính cần
phải nắm được trong mục này, đồng thời dùng dụng cụ học tập như tranh ảnh, mô hình,
mẫu vật để hỗ trợ, lấy thêm ví dụ và giảng giải những nội dung khó, mang tính tư duy
hay chuyên môn cao. Ở bước này giáo viên đóng vai trò người điều khiển, nhận xét, đánh
giá và hoàn thiện kiến thức cần nắm được ở mục vừa thảo luận.
Thời gian đầu học sinh sẽ cảm thấy bỡ ngỡ khi tự tìm tòi kiến thức cũng như đứng trước
cả lớp để trình bày một vấn đề, nhưng chỉ sau vài tiết học như thế, học sinh sẽ quen dần
với cáchhọc này, các em có thể thảo luận để tìm ra được nội dung kiến thức cơ bản của
bài học và tự tin báo cáo.
Cũng tại thời điểm này, các học sinh được cử lên ghi chép nội dung thảo luận các mục
trên bảng cũng đã hoàn thành nhiệm vụ. Giáo viên sẽ sửa và bổ sung ngay từng mục sau
báo cáo và ghi chép.
Học sinh cả lớp sẽ xem lại phần chuẩn bị ở nhà của mình và bổ sung những phần kiến
thức còn thiếu. Như vậy giáo viên sẽ không còn nặng nề về vở soạn hay vở ghi chép của
học sinh nữa, vì học sinh sẽ kết hợp hai loại vở để tích lũy thông tin cho mình.
Cứ như vậy giáo viên và học sinh sẽ báo cáo, thảo luận để giải quyết hết nội dung bài
học mới.
Bước 5: Tổng hợp kiến thức và đánh giá
Cuối tiết học toàn bộ nội dung kiến thức cần nắm bắt được thể hiện trên bảng. Học sinh
hoàn thiện bài học trong vở của mình. Kết quả của ý thức hoạt động thảo luận nhóm, việc
ghi chép trên bảng, kết quả báo cáo trước lớp và kết quả những ý kiến đóng góp đúng sẽ
là thành tích chung của cả nhóm.
Giáo viên đánh giá và xếp loại A, B, C, D cho các nhóm. Với những cá nhân có thành
tích tốt sẽ được cộng điểm hay cho điểm ngay sau tiết học. Điều này động viên các em rất
nhiều để học tốt hơn.
[Hình 4: Bài học đã hoàn thiện trên bảng]
Hoạt động thảo luận nhóm, tập tìm các từ chìa khóa và báo cáo như trên sẽ được áp dụng

2.2.4. Giáo viên thiết kế mẫu sơ đồ tư duy
Việc tìm hiểu lý thuyết chỉ là bước mở đầu, việc thực hành và giúp các em được tiếp cận
với SĐTD trong tiết học thực tế sẽ giúp cho các em hiểu rõ việc mình phải làm hơn. Hoạt
động nhóm như đã nêu ở mục 2.1.2 đã giúp học sinh rèn luyện khả năng bao quát vấn đề,
tìm được nội dung chính của bài học, rèn luyện kỹ năng báo cáo và ghi chép trên bảng,
nhưng việc tìm ra từ chía khóa và phát huy khả năng tư duy sáng tạo của các em thì cần
phải thông qua SĐTD.
Để tiến hành một tiết dạy với mục đích vừa học bài mới vừa hướng dẫn học sinh thiết kế
SĐTD đòi hỏi giáo viên phải có khả năng bao quát, tổng hợp kiến thức, cân đối thời gian
và tổ chức tiết học hợp lý, bên cạnh đó giáo viên phải có kỹ năng vẽ hình. Giáo viên tiến
hành vẽ tiêu đề bài học ở trung tâm bảng bằng phấn màu, sau đó đặt câu hỏi cho học sinh
về số lượng mục trong bài, nội dung chính từng mục và cách thiết kế cụ thể một bài học
trên bảng. Mỗi mục được thiết kế theo dạng nhánh với từng màu khác nhau. Giáo viên
đặt các câu hỏi tương tự hệ thống câu hỏi ở phần trước đã rèn luyện cho học sinh để điền
từ chìa khóa vào các nhánh của SĐTD. Kết quả sau tiết học, học sinh cùng giáo viên thiết
kế xong bài học bằng SĐTD. Giáo viên cũng nhắc học sinh những điểm tránh không sử
dụng khi tạo một SĐTD như quá lạm dụng màu sắc, chỉ chú ý tới vẽ hình mà quên nội dung
kiến thức
Giáo viên làm mẫu cho học sinh từ 2 đến 3 tiết, sau đó yêu cầu học sinh về nhà tự thiết kế
bài học mới bằng SĐTD như đã được hướng dẫn. Ở đây giáo viên không bó buộc cứng
nhắc ý tưởng của học sinh, cần tôn trọng các em và chỉ nhắc nhở khi có những học sinh
vẽ sơ đồ bằng những hình dáng không phù hợp với lứa tuổi hay nội dung kiến thức.
[Hinh 7: Bài học bằng sơ đồ tư duy]
2.2.5. Tiến trình phối hợp hoạt động nhóm, thảo luận, rèn luyện kỹ năng báo cáo và
sử dụng sơ đồ tư duy
- Công tác chuẩn bị:
Đối với giáo viên: soạn bài và thiết kế bài học theo SĐTD. Dựa vào nội dung bài mới để
đưa ra hệ thống câu hỏi. Phần câu hỏi này có thể được ghi chép sẵn trên bảng phụ hoặc
viết lên bảng. Chuẩn bị một số đồ dùng dạy học như tranh ảnh, sơ đồ, ảnh động, máy
chiếu… với nội dung tương ứng để minh họa cho kiến thức được thể hiện trên SĐTD bởi

thông qua những câu chuyện hay kiến thức thực tế.
Nhìn bề ngoài, đây là một việc làm không cần thiết lắm đối với học sinh THCS và THPT
bởi vì các em đều có thể đọc được tiêu đề của bài, những qua quá trình dạy học theo
phương thức phối hợp hoạt động nhóm với SĐTD tôi nhận thấy, việc yêu cầu học sinh
bao quát bài mới và đọc to tiêu đề của bài là rất quan trọng. Thao tác này giúp học sinh
nắm được thông tin tổng thể bài học và hiểu được nội dung cần nghiên cứu của bài mới,
bởi vì tiêu đề và các đề mục đã thể hiện rất rõ kiến thức cần nắm bắt trong bài học.
Giáo viên đưa ra hệ thống câu hỏi liên quan tới nội dung bài học, khi trả lời các câu hỏi
này, học sinh sẽ nắm được nội dung bài mới. Các câu hỏi này có thể được chuẩn bị trước
bằng bảng phụ hay giáo viên sẽ viết lên bảng trong khi học sinh hoạt động nhóm.
Học sinh về nhóm của mình để thảo luận, các em sẽ đưa SĐTD đã thiết kế ở nhà, đối chiếu
với bài của các bạn khác, kiểm tra lại các mục và nội dung chính, bổ sung các thông tin
còn thiếu trong bài của mình, trả lời các câu hỏi trong sách giáo khoa và giải thích hình vẽ
hay sơ đồ trong bài học. Trong quá trình chuẩn bị SĐTD ở nhà các em có thể vẽ vào giấy
A4 hay vở học, có chừa ra những khoảng trống để bổ sung thêm khi giáo viên giảng bài,
toàn bộ SĐTD sau giờ học sẽ được lưu giữ lại như vở ghi chép của các em.
Trong khi học sinh hoạt động nhóm, giáo viên hỗ trợ các em khi gặp các câu hỏi khó, sau
đó giáo viên vẽ phần trung tâm với tiêu đề bài mới để trong hoạt động tiếp theo các em sẽ
tiếp tục thiết kế SĐTD. Điều cần lưu ý là giáo viên chỉ viết tiêu đề bài ở trung tâm, không
vẽ màu hay có ý tưởng gì thêm, tất cả phần thiết kế sẽ được học sinh tự làm ở phần sau.
Nếu giáo viên đưa ra ý tưởng ban đầu, bắt buộc học sinh sẽ phải nối tiếp các hình vẽ theo
ý tưởng của giáo viên, việc này sẽ hạn chế tính sáng tạo của các em.
Kết thúc hoạt động nhóm học sinh phải nắm bắt được tổng thể kiến thức có trong bài học,
giải thích được kênh hình của bài, trả lời các câu hỏi của giáo viên và câu hỏi trong sách
giáo khoa, bổ sung được sơ đồ của mình theo ý tưởng thảo luận của nhóm và sẵn sàng để
chuyển sang hoạt động tiếp theo của tiết học. Thời lượng của việc hoạt động nhóm khoảng
1/3 thời gian tiết học.
[Hình 10: Giáo viên hướng dẫn học sinh hoạt động nhóm]
Bước 3: Báo cáo và thiết kế bài mới bằng SĐTD trên bảng
(1) Học sinh thiết kế SĐTD trên bảng: