SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
“NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CÁC TIẾT THỰC HÀNH MÔN
SINH HỌC LỚP 7”
1
PHẦN I./ MỞ ĐẦU
1./ HOÀN CẢNH NẢY SINH KINH NGHIỆM:
Tháng 10 năm 2007, tôi về nhận công tác tại trường THCS Vinh Thái. Tại đây,
tôi được nhà trường phân công dạy môn Sinh học 7. Và tất nhiên với kinh nghiệm gần
hai năm giảng dạy ở trường THCS Phú Đa, cùng với lòng đầy nhiệt huyết của giáo
viên trẻ mới ra trường và với vốn kiến thức được trường Sư phạm vun đắp, tôi hăm hở
làm quen với lớp, với học sinh. Để giúp các em học sinh hiểu bài, hứng thú trong học
tập, tôi đã vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực. Tuy nhiên, khó khăn
lớn nhất của tôi là học sinh còn khá lúng túng trong khâu thực hành. Những tiết thực
hành đầu tiên, tôi có cảm giác như tổ ong vỡ: các em nói chuyện ồn ào, dụng cụ thực
hành sử dụng tùy tiện, các nhóm được phân công chuẩn bị mẫu vật thì mang không
đầy đủ. Các em không biết trong nhóm, mình sẽ phải làm gì? Hiệu quả của các tiết
thực hành này khá thấp. Từ đó trong tôi nảy sinh rất nhiều câu hỏi: Tại sao đã học qua
một năm lớp 6 ở trường THCS rồi mà kỹ năng thực hành của các em lại yếu như vậy?
Mình phải làm gì để khắc phục tình trạng này đây? Phải làm gì để các em coi tiết thực
hành như là một cơ hội để các em nghiên cứu, tìm tòi? Phải làm gì để nâng cao chất
lượng của một tiết thực hành? Chính vì lẽ đó, tôi đã suy nghĩ rất nhiều để tìm ra
phương pháp dạy học tối ưu nhất. Qua rất nhiều tiết thực hành trên lớp, tôi đã rút ra
được những bài học nhỏ để từ đó giúp tôi viết nên kinh nghiệm này.
2./ CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ GIẢI PHÁP:
a./ Cơ sở lí luận:
Sinh học nói chung và Động vật học nói riêng là bộ môn khoa học thực nghiệm,
nghĩa là từ những điều mắt thấy tai nghe, học sinh sẽ rút ra những kết luận khoa học,
từ đó phát triển thành khái niệm đặc thù của bộ môn. Muốn cho học sinh “ tâm phục,
khẩu phục” những vấn đề các em được biết trong lý thuyết thì giáo viên phải tạo điều


từ đó phát huy ưu điểm và hạn chế khuyết điểm của từng loại bài thực hành này.
- Để tiết thực hành thành công, thì khâu chuẩn bị đóng vai trò cực kì quan trọng,
giáo viên cần cụ thể hóa nhiệm vụ của thầy và trò để chuẩn bị cho tốt, từ chuẩn bị mẫu
vật đến chuẩn bị dụng cụ thí nghiệm thực hành….
- Và cuối cùng là các bước tiến hành giờ thực hành phải theo một quy trình hợp
lý, nghiêm túc, gồm các khâu:
+ Ổn định tổ chức lớp
+ Giáo viên giới thiệu mục tiêu, hướng dẫn thao tác thực hành
+ Học sinh tiến hành thực hành
+ Tổng kết, đánh giá tiết thực hành.
3./ PHẠM VI CÁC YÊU CẦU VÀ CÁC GIẢI PHÁP ĐƯA RA:
3.1. PHẠM VI CÁC YÊU CẦU:
- Lớp học không quá đông, khoảng 24 học sinh.
- Dụng cụ thực hành đầy đủ.
- Cần chú ý đặc điểm hoạt động theo mùa của động vật để có kế hoạch chủ động
chuẩn bị mẫu vật.
- Để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng cho mọi học sinh, cần cố gắng thực
hành theo nhóm nhỏ, cố định trong cả năm học để có thể quay vòng nhiệm vụ của các
thành viên trong nhóm qua các tiết thực hành khác nhau.
- Trong quá trình học sinh tiến hành thực hành, giáo viên nên yêu cầu các em cất
gọn sách vở, đồ dùng học tập, tránh để bừa bãi lên bàn.
- Cần chú ý phân phối thời gian cho các hoạt động thực hành hợp lí để đảm bảo
học sinh làm hết nội dung thực hành. Muốn vậy, người giáo viên cần làm thử, định

4
được thời gian của từng hoạt động, trên cơ sở đó khi thực hành trên lớp, giáo viên theo
dõi thời gian để nhắc nhở học sinh thực hiện.
- Yêu cầu học sinh trong báo cáo tường trình kết qủa, nhất thiết phải vẽ hình và
chú thích đầy đủ. Để giúp học sinh làm quen với hoạt động này, giáo viên nên vẽ mẫu
trên bảng cho học sinh quan sát ở những bài đầu, đồng thời hướng dẫn những yêu cầu

giáo viên cần thiết kế bài thực hành thật sinh động, khuyến khích học sinh ham muốn
thực hành.
Ví dụ: thực hành quan sát một số thân mềm
b) Chuẩn bị:
Việc chuẩn bị chu đáo cho giờ thực hành có ý nghĩa quyết định sự thành công
của bài giảng. Trong khâu chuẩn bị cần phối hợp sự chuẩn bị của cả thầy và trò.
Học sinh tham gia chuẩn bị thực hành có ý nghĩa giáo dục ý thức trách nhiệm
đồng thời cũng giảm nhẹ công việc của giáo viên, nhất là chuẩn bị vật mẫu. Trong khi
sưu tầm mẫu vật, học sinh có điều kiện tìm hiểu đời sống, sự hoạt động của động vật,
sơ bộ quan sát đặc điểm hình thái của động vật nên khi bước vào thực hành ít bị bỡ
ngỡ.
b1. Những công việc chuẩn bị của học sinh bao gồm :
- Chuẩn bị vật mẫu: Nêu cụ thể số lượng, quy cách vật mẫu cho từng nhóm
hoặc từng cá nhân.

6
Ví dụ : để chuẩn bị cho bài thực hành : Quan sát một số thân mềm, giáo viên yêu
cầu mỗi học sinh chuẩn bị mẫu vật là con trai sông sống, con ốc sên, mai mực Giáo
viên cũng yêu cầu các em chuẩn bị mẫu vật phải tươi sống, nguyên vẹn, đồng thời
quan sát cấu tạo ngoài cũng như cách di chuyển của trai sông, ốc sên, mực (đối với học
sinh ở vùng biển).
- Chuẩn bị phương tiện thực hành : Một số dụng cụ phục vụ cho thực hành
không đòi hỏi chuẩn bị ở mức cao và tương đối phổ biến, có thể giao cho học sinh
chuẩn bị như chậu nuôi, bẹ chuối hoặc tấm xốp (để ghim mẫu), dao mỏng Cũng cần
quy định rõ số lượng cần chuẩn bị của từng nhóm, từng học sinh. Ví dụ ở tiết thực
hành trên, giáo viên yêu cầu các em phải nuôi trai sông, ốc sên trong lọ thuỷ tinh lớn
không đạy nắp thì mới có thể quan sát được hình thái, di chuyển của chúng, mỗi nhóm
(4 học sinh) cần chuẩn bị 1 tấm xốp sạch, 1 con dao mỏng
- Một số nội dung có thể thực hiện trước ở nhà với vật mẫu như quan sát hình
thái ngoài, tổ chức nghiên cứu các hoạt động sinh lí (như hoạt động đảo đất của giun

+Học sinh 1 : Sắp xếp dụng cụ ; lắp đặt thí nghiệm để cả nhóm tiến hành ; quan
sát phân tích đặc điểm cấu tạo ngoài ; vẽ hình.
+ Học sinh 2 : Thực hiện mổ động vật ; hướng dẫn cả nhóm quan sát cấu tạo trong.
+ Học sinh 3 : Giúp đỡ học sinh 2 ; lau chùi, vệ sinh dụng cụ, vệ sinh nơi làm việc.
+ Học sinh 4 : Thư kí nhóm, ghi chép nội dung thực hành và những ý kiến trả
lời của nhóm về những vấn đề do giáo viên đặt ra. Ở các bài thực hành tiếp theo nhiệm
vụ của các học sinh được thay đổi học sinh 1 làm nhiệm vụ 4, học sinh 2 làm nhiệm vụ
1, học sinh 3 làm nhiệm vụ 2, học sinh 4 làm nhiệm vụ 3. Cứ thế xoay vòng sao cho
kết thúc chương trình, học sinh nào cũng được tham gia đầy đủ các hoạt động của bài
thực hành.
c) Tiến hành giờ thực hành :

8
Giờ thực hành được thực hiện theo quy trình sau :
1. Ổn định tổ chức lớp : bố trí chỗ ngồi, phân phát dụng cụ và mẫu vật, kiểm tra
sự chuẩn bị của học sinh. Hoạt động này được khẩn trương trong vòng khoảng 2 – 3
phút.
2. Giáo viên giới thiệu mục tiêu của bài thực hành, hướng dẫn thao tác thực
hành. Khi giới thiệu các thao tác cần ngắn gọn trong khoảng 5 – 7 phút, vì vậy cần
chuẩn bị kỹ có thể ghi tóm tắt các bước tiến hành quan sát và mổ, sơ đồ giới thiệu
phương pháp mổ trên bảng phụ hoặc giấy trong (dùng đèn chiếu) để không mất thời
gian ghi bảng, đồng thời giúp học sinh dễ nắm bắt được trình tự các thao tác khi tiến
hành thực hành. Việc hướng dẫn nội dung quan sát cũng cần suy nghĩ sắp xếp hoàn,
chỉnh hợp lí để tiết kiệm mẫu, đồng thời xác định hệ thống câu hỏi hướng học sinh vào
hoạt động quan sát kết hợp với suy nghĩ tìm lời giải thích hợp.
Ví dụ : hoạt động mổ và quan sát cấu tạo trong của giun đất nên thực hiện quan
sát lần lượt các cơ quan sau :
+ Hệ tiêu hóa : xác định hình dạng các phần của ống tiêu hóa. Đặc điểm của ruột
ở giun thể hiện đặc điểm quan trọng nào của ngành Giun đốt ?(Phân đốt).
+ Hệ tuần hoàn : xác định các mạch máu lưng, mạch bụng, mạch trên ruột, tim

hành ở các lớp mà tôi trực tiếp giảng dạy trong những năm học gần đây. Thực tế nhất
là kinh nghiệm trên được thể hiện trong tiết thi Giáo viên dạy giỏi cấp huyện năm học
2008 – 2009, ở lớp 7
2
, trường THCS XXX với nội dung bài dạy :‘Thực hành : Quan
sát một số thân mềm’.
Tiết học đó, tôi đã hướng dẫn học sinh tiến hành các bước như sau :
1. Ổn định tổ chức lớp :
- Tôi chia lớp học 24 em ra thành 6 nhóm nhỏ, mỗi nhóm gồm 4 em quay mặt
vào nhau, bố trí chỗ ngồi cho các nhóm.
- Kiểm tra sự chuẩn bị của các nhóm : các nhóm trưởng báo cáo sự chuẩn bị
của nhóm mình, giáo viên nhận xét sự chuẩn bị của cả lớp.
- Giáo viên phát dụng cụ thực hành và mẫu vật cho các nhóm, lưu ý học sinh
khi sử dụng dụng cụ thực hành phải hết sức cẩn thận, an toàn.
2. Giáo viên giới thiệu mục tiêu bài thực hành, hướng dẫn thao tác thực
hành :
- Giáo viên yêu cầu học sinh nghiên cứu sách giáo khoa, xác định mục tiêu của
bài thực hành.
- Giáo viên treo bảng phụ ghi mục tiêu của bài thực hành, gọi 1 học sinh đứng
dậy đọc to cho cả lớp cùng nắm vững.
- Sau khi học sinh xác định được mục tiêu, giáo viên phát Phiếu báo cáo thực
hành cho các nhóm. Phiếu báo cáo thực hành là các hình câm chưa chú
thích, từ hình 20.1 đến hình 20.6 trong sách giáo khoa và bảng thu hoạch.

11
Giáo viên áp dụng công nghệ thông tin, có thể scan các hình này lên phiếu
cho các nhóm chú thích trực tiếp lên các hình trên phiếu, nếu có điều kiện
giáo viên in màu thì Phiếu báo cáo thực hành sẽ có hiệu quả cao hơn.
PHIẾU BÁO CÁO THỰC HÀNH
TRƯỜNG : THỰC HÀNH

- Yêu cầu các nhóm quan sát mẫu vật thật, đối chiếu với hình vẽ, nhận biết các
bộ phận và ghi chú thích vào các hình trên trong phiếu thực hành.
- Gọi đại diện nhóm 1 cầm phiếu thực hành lên điền chú thích các hình trên bảng
 yêu cầu các nhóm khác nhận xét, bổ sung.
- Mời đại diện nhóm 2 lên xác định các bộ phận cần chú thích trên mẫu vật thật
 yêu cầu các nhóm khác nhận xét, bổ sung.
- Giáo viên yêu cầu học sinh nêu sự khác nhau về cấu tạo giữa vỏ trai, vỏ ốc với
mai mực ? vì sao ở mực, vỏ đá vôi tiêu giảm thành mai ?
*Quan sát cấu tạo ngoài :
- Giáo viên dán tranh phóng to hình 20.4, hình 20.5 lên bảng
- Yêu cầu học sinh quan sát mẫu vật thật, đối chiếu với hình vẽ,nhận biết các bộ
phận và ghi chú thích vào hình trên phiếu thực hành.
- Yêu cầu đại diện nhóm 3 lên gắn các chú thích bằng số vào hình trên bảng 
các nhóm khác nhận xét, bổ sung.

15
- Yêu cầu đại diện nhóm 4 lên xác định các bộ phận trên mẫu vật thật  các
nhóm khác nhận xét, bổ sung.
*Quan sát cấu tạo trong :
- Để thực hiện tốt phần này, giáo viên phải chuẩn bị sẵn 6 mẫu mổ của mực,
ngâm chìm trong nước cho học sinh quan sát.
- Giáo viên yêu cầu các nhóm đặt khay nước có mẫu mực mổ sẵn lên bàn và xác
định cấu tạo trong của mực.
- Giáo viên dán tranh phóng to hình 20.6 lên bảng.

16
- Yêu cầu học sinh quan sát mẫu vật thật, đối chiếu với hình vẽ về cấu tạo trong
của mực, nhận biết các bộ phận và ghi số vào các ô trống sao cho tương ứng với vị trí
trên hình vẽ.
- Gọi đại diện nhóm 5 lên điền số tương ứng trên tranh  các nhóm khác nhận

trường hợp họ sinh không chuẩn bị kịp.
- Tình huống 2 : Học sinh làm mất, làm hỏng dụng cụ thí nghiệm :
Khi chuẩn bị dụng cụ thực hành cho học sinh, giáo viên cần chuẩn bị dư ra một
số bộ, phòng trường hợp học sinh làm hỏng, mất dụng cụ, thì giáo viên sẽ phát kịp
thời.

18
- Tình huống 3 : những nhóm có học sinh yếu kém, chưa thực hiện tốt các thao
tác thực hành, giáo viên cần thường xuyên đi đến những nhóm này để hỗ trợ, giúp đỡ
kịp thời cho các em, để các em luôn có cảm giác không bị bỏ rơi, từ đó hứng thú thực
hành hơn.
III./ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CỦA KINH NGHIỆM:
Qua ba năm (2007 – 2008 ; 2008 – 2009 ; 2009 – 2010 ) và năm học này (2010 –
2011) áp dụng kinh nghiệm trên trong giảng dạy, bản thân tôi nhận thấy kết quả học
tập của học sinh có sự chuyển biến rõ rệt như sau :
- Học sinh ngày càng hứng thú trong học tập, yêu thích bộ môn Sinh vật hơn.
- Các em hiểu và nắm vững các khái niệm sinh học trong chương trình.
- Biết sử dụng thành thạo các phương tiện thí nghiệm thực hành, tự tin, nghiêm
túc, cẩn thận trong nghiên cứu động vật.
- Tỉ lệ học sinh khá giỏi tăng cao, tỉ lệ học sinh yếu kém giảm, tỉ lệ học sinh
trên trung bình tăng hằng năm. Cụ thể như sau :

19
THỐNG KÊ
KẾT QUẢ HỌC TẬP ĐẠT ĐƯỢC Ở HỌC SINH TRONG CÁC NĂM HỌC
QUA
Năm
Học
Số
HS

08-
09
128 21 16,
4
31 24,
2
50 39,
1
20 15,
6
6 4,7 102 79,
7
09-
10
89 16 18,
0
24 27,
0
37 41,
6
10 11,
2
2 2,2 77 86,
5
10-
11
(HK
1)
82 21 25,
6

2./ Đối với nhà trường :

21
+ Cần xây dựng phòng bộ môn Sinh vật và phòng thí nghiệm, thực hành riêng
biệt.
+ Tạo điều kiện đầy đủ về các trang thiết bị dạy học cần thiết như tranh ảnh, mô
hình giúp phục vụ tốt hơn trong công tác dạy học.
Trên đây là những suy nghĩ của riêng bản thân tôi nhằm đưa ra những kinh
nghiệm nhỏ để dạy tốt một bài thực hành Sinh vật lớp 7, bài viết trên không thể tránh
được những thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự góp ý của các bạn đồng nghiệp.
Cảm ơn các cấp lãnh đạo, các đồng nghiệp đã quan tâm xem xét !

22