Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý để học tốt môn tập làm văn
A- PHẦN MỞ ĐẦU:
I. Lí do chọn đề tài
Thế kỉ XXI mở ra nhiều thách thức và vận hội đối với đất nướcMục tiêu
giáo dục tiểu học là nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Mỗi môn học
ở tiểu học đều góp phần hình thành và phát triển nhân cách của trẻ và
cung cấp cho trẻ những trí thức cân thiết. Môn tập làm văn ở tiểu học có
nhiệm vụ rất quan trọng là rèn kĩ năng nói và viết. Nhưng học sinh còn
lúng túng không biết nói gì? viết gì? Vì vậy dạy cho học sinh biết quan
sát tìm ý để hình thành một thói quen chuẩn bị làm tốt là một yêu cầu
quan trọng khi làm văn. Muốn quan sát tốt, học sinh cần nắm được cách
quan sát và những yêu cầu quan sát để làm văn.
Đối với cả giáo viên và học sinh đều chưa nhận thức được hết tầm
quan trọng của giờ hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý nên chất lượng giờ
dạy còn hạn chế.
Với mong muốn có một đóng góp nhỏ bé trong việc giáo dục học sinh
phát triển toàn diện; nâng cao năng lựcc sư phạm cho bản thân, tôi đã
chọn đề tài:
“Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý để học tốt môn tập làm văn”.
1. Cơ sở lí luận
a. Vị trí, nhiệm vụ của môn tập làm văn
Môn tập làm văn có nhiệm vụ chủ yếu là dạy học sinh sản sinh ra các
ngôn bản và viết. Tập làm văn còn là sản phẩm thể hiện rõ vốn hiểu biết,
đời sống, trình độ văn hoá của học sinh. Bài tập làm văn trở thành sản
phẩm tổng hợp, là nơi trình bày kết quả đích thực của việc học Tiếng
Việt.
Tiết dạy quan sát và tìm ýlà tổ chức cho học sinh quan sát đối tượng
miêu tả là một công việc thuộc về nguyên tắc khi dạy học văn miêu tả.
Trên cơ sở có sự thu nhận trực tiếp các nhận xét, ấn tượng, cảm xúc của
mình, học sinh mới bắt tay vào làm bài. Khi quan sát học sinh huy động
vốn sống, khả năng tưởng tượng và cảm xúc giúp cho việc quan sát tốt

2. Cơ sở thực tiễn
a. Quan điểm của giáo viên và học sinh
* Học sinh: Phần đông học sinh khi đươch hỏi em có thích nghe phân
tích cái hay ,cái đẹp trong văn học không thì các em trả lời là “thích”
nhưng hỏi các em có thích văn học không thì nhiều em đều trả lời “không
thích” vì “khó học”.
Học sinh ngại nói ngại viết
*Giáo viên: Đại đa số giáo viên đều cho các tiết dạy học sinh quan
sát tìm ý “khó dạy”. Đây là các tiết mới có từ khi thực hiện SGK cải cách
giáo dục, các chỉ dẫn về phương pháp giảng dạy còn sơ lược, kinh
nghiệm giảng dạy của giáo viên về quan sát tìm ý chưa nhiều.
Tuy vậy môn tập làm văn rất quan trọng, là môn thi tốt nghiệp nên cả
giáo viên và học sinh đều rất coi trọng.
b. Thực trạng việc dạy giờ quan sát tìm ý ở trường tiểu học
* Nội dung mức độ kỹ năng cần đạt được
Đề bài tập làm văn ở lớp 5 thường chọn những đề bài gần gũi với học
sinh và học sinh có điều kiện được quan sát cụ thể đối tượng cần miêu tả.
* Mức độ kỹ năng cần đạt
- Kỹ năng quan sát: Biết lựa chọn trình tự quan sát; biết sử dụng các giác
quan để quan sát; quan sát cần đi vào trọng tâm của cảnh vật và người
®rèn luyện sự tinh tế trong quan sát.
* Phương pháp
Trình tự tiết dạy thường được thiết kế như sau:
- Kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh
- Giới thiệu đề bài
- Tìm hiểu để
- Đọc phần hướng dẫn, ghi nhớ
- Đọc phần quan sát tìm ý của học sinh đã sắp xếp thành dàn ý.
- Cho nhận xét
- Tổng kết dặn dò.


B- PHẦN NỘI DUNG:
I. Thực trạng việc dạy giờ quan sát tìm ý ở trường tiểu học
* Nội dung mức độ kỹ năng cần đạt được
Đề bài tập làm văn ở lớp 5 thường chọn những đề bài gần gũi với học
sinh và học sinh có điều kiện được quan sát cụ thể đối tượng cần miêu tả.
* Mức độ kỹ năng cần đạt
- Kỹ năng quan sát: Biết lựa chọn trình tự quan sát; biết sử dụng các giác
quan để quan sát; quan sát cần đi vào trọng tâm của cảnh vật và người
®rèn luyện sự tinh tế trong quan sát.
* Nguyên nhân của những tồn tại
- Sự hướng dẫn của sách học sinh chưa thật cụ thể, dễ hiểu.
- Giáo viên chưa chuẩn bị chu đáo ®hướng dẫn học sinh quan sát chưa
kỹ.
- Học sinh thiếu sự tưởng tượng, ít cảm xúc về đối tượng miêu tả.
Không quan sát theo đúng yêu cầu. Vốn ngôn ngữ còn quá tí ỏi.
Những nguyên nhân trên đã ảnh hưởng không tốt tới chất lượng giờ dạy,
không gây hứng thú học tập của học sinh.
II. Phương pháp
Trình tự tiết dạy thường được thiết kế như sau:
- Kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh
- Giới thiệu đề bài
- Tìm hiểu để
- Đọc phần hướng dẫn, ghi nhớ
- Đọc phần quan sát tím ý của học sinh đã sắp xếp thành dàn ý.
- Cho nhận xét
- Tổng kết dặn dò.
* Thực tế học sinh đã học đã thực hành và thu được kết quả gì qua giờ
học.
- Học sinh quan sát còn đại khái, lướt qua nên không tìm được ý ®ý

sinh động những điều đã quan sát được.
Hướng dẫn học sinh biết quan sát đúng trình tự: Quan sát
toàn bộ đến quan sát từng phần, quan sát từ trái sang phải, từ trên xuống
dưới, từ ngoài vào trong hoặc ngược lại. Trong quá trình quan sát phải
biết sử dụng các giác quan để quan sát, đây là thao tác quan trọng nhất và
có tính quyết định về nhiều mặt, thông thường học sinh chỉ dùng mắt để
quan sát do đó kết quả thu được thường là các nhận xét và cảm xúc gắn
liền với thính giác như: hình dáng, màu sắc, đường nét, độ xa, gần, vì vậy
chúng ta cần lưu ý các emdung2 các giác quan thích hợp khác để quan
sát. Ví dụ quan sát giờ ra chơi ở trường em ngoài việc dùng ma7t1 để
quan sát các trò chơi còn phải sử dụng tai để nghe các âm thanh của tiếng
cười, tiếng nói, tiếng động của các trò chơi.
2. Những việc cần chuẩn bị.
a) Chọn đề bài tập làm văn: Chọn những đề bài phù hợp, gần gũi với
học sinh. Các em có khả năng trực trực tiếp quan sát.
VD: Tả quang cảnh sân trường trong giờ ra chơi hay tả giờ tan trường
b) đọc kỹ yêu cầu của đề bài
Đây là khâu chuẩn bị rất quan trọng đối với giáo viên và học sinh.
- Học sinh đọc kỹ đề bài
- Phân tích đề bài bằng cách đặt ra các câu hỏi (bài văn thuộc thể loại gì?
Nội dung bài văn là gì? Kiểu bài văn? Trọng tâm? Muốn làm bài tốt cần
quan sát những gì?
c) Hướng dẫn học sinh quan sát
Giáo viên cho học sinh biết quan sát để làm tập làm văn và quan sát tìm
hiểu khoa học có mục đích khác nhau.
+ Mục đích quan sát khoa học là tìm ra công dụng cấu tạo của sự vật,
đặc điểm tính chất của hiện trường.
+ Quan sát văn học là tìm ra màu sắc, âm thanh hình ảnh tiêu biểu và
cảm xúc của người đối với sự vật.
* Quan sát bằng nhiều giác quan

xúc, học sinh mới dễ dàng tìm từ, chọn ý giúp cho việc diễn tả sinh động
và hấp dẫn.
e) Giáo viên phải chuẩn bị các câu hỏi gợi ý hướng dẫn học sinh quan
sát
VD: - Thể loại của bài văn là gì ?
- Kiểu bài văn là gì ?
- Trọng tâm miêu tả cảnh nào?
- Quan sát cảnh đó vào lúc nào?
- Quan sát theo thứ tự nào?
- Quan sát bằng những giác quan nào?
- Quan sát như vậy nhìn thấy hình ảnh gì?
- Nghe thấy âm thanh gì? Có cảm xúc gì?
- Có nhận xét gì qua những quan sát đó.
3. Tổ chức cho học sinh quan sát
Tuỳ theo đề bài, giáo viên tổ chức cho các em quan sát ngay tại địa điểm
có cảnh vật cần tả.
Nếu không thể tổ chức quan sát được thì giáo viên hướng dẫn học sinh
quan sát cảnh vật trước khi tới lớp và ghi chép lại những điều ghi nhận
được.
Học sinh phải tự làm việc, tự quan sát, tự ghi chép là chính.
Giáo viên có thể nêu những câu hỏi chung cho cả lớp.
- Giáo viên có thể có những câu hỏi gợi mở, học sinh trả lời miệng hoặc
giáo viên chỉ cần gợi ý với một học sinh nào đó để em đó thực hiện.
- Giáo viên giành thời gian tối đa cho hoạt động này, học sinh có thể
ngồi yên một chỗ, để có vị trí thích hợp quan sát các em có thể dịch
chuyển vị trí. Các em có thể thảo luận nhóm để tìm ý
Giáo viên có thể gợi ý các em phát hiện những nét đặc sắc của bầu trời,
cây cối, cảnh vật
4. Quy trình lên lớp
a) Giáo viên kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh.

để miêu tả cho sinh động.
B. Chuẩn bị:
* Học sinh đọc sách học sinh để tìm hiểu bài và biết cách quan sát:
-Quan sát theo thứ tự
+ Từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc
+ Từ xa đến gần
+Từ một trò chơi mà mình thích đến lúc kết thúc trò chơi
-Quan sát bằng nhiều giác quan
Mắt nhìn; Tai nghe; Mũi ngửi
* Giáo viên có thể tổ chức quan sát giờ ra chơi trước khi tiết học diễn ra.
* Cho vẽ tranh hoặc xem băng hình
C- Các hoạt động trên lớp
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
I-Kiểm tra bài cũ
Hỏi: Kiểm tra phần chuẩn bị của học
sinh
II. Bài mới
1. Giới thiệu bài
Tiếp tục loại văn miêu tả, hôm nay
các em bắt đầu sang kiểu bài mới,
kiểu bài tả cảnh sinh hoạt
2. Chép đề lên bài bảng
3. Tìm hiểu đề
Hỏi: - Bài văn thuộc thể loại gì
- Kiểu bài gì
- Đối tượng miêu tả
- Thời gian địa điểm
- Trọng tâm
* Giáo viên vừa hỏi vừa gạch chân
các từ quan trọng:
- Học sinh trả lời cá nhân.
- Học sinh đọc phần hướng dẫn
trong SGK
Học sinh đọc phần gi nhớ
Vài học sinh nêu
1. Mở bài: Giới thiệu giờ ra chơi
2. Thân bài: Tả cảnh giờ ra chơi
a) Tả bao quát
- Sân trường lúc bắt đầu ra chơi
b) Tả chi tiết các trò chơi:
- Nhảy dây
- Kéo co
- Đọc báo
- Em có theo thứ tự như dàn bài
chung không?
- Trình bày dàn bài chi tiết
4. Em giới thiệu giờ ra chơi như thế
nào?
- Giáo viên nhận xét
H: Thân bài của em gồm mấy ý?
- Phần tả bao quát gồm những ý gì?
- Giờ ra chơi gồm những trò chơi gì?* Giáo viên chốt lại ý đúng
III-Củng cố-Dặn dò
+ Củng cố: Đọc lại dàn bài
- Giáo viên có thể giới thiệu 1 dàn
bài chuẩn bị cho h/s
+ Dặn dò: Sửa lại dàn bài
- Tả hoạt động vui chơi là chính. Cần
chọn lại các chi tiết tiêu biểu đặc sắc
làm nổi không khí vui chơi nhộn

* Học sinh nhận xét phần trình bày
của bạn với các tiêu chí:
- Bài văn đã nổi rõ trọng tâm chưa?
- Có điểm nào cần tả mà chưa nêu?
- Đã lựa chọn những chi tiết đặc sắc
chưa?
- Quan sát đã chính xác chưa?
- Cần xếp lại đoạn nào?
- Lời văn dùng từ có ưu điểm gì?

- HS đọc.
- HS ghi vào vở
nhịp.
- Có thể lựa chọn các trình tự miêu tả
khác
- Chú ý dùng đặt câu, diễn ý sinh

học tốt môn tập làm văn ở lớp cuối cấp này.
II. Bài học kinh nghiệm:
Đối với giáo viên: Giáo viên phải có năng lực chuyên môn vững
vàng, phải có vốn kiến thức, có vốn từ ngữ vốn, hiểu biết phong phú để
có thể giúp đỡ hoặc cung cấp thêm kiến thức cho các em.
Giáo viên phải có tinh thần tự học tự nhằm nâng cao năng lực bản
thân.
Giáo viên phải có tinh thần trách nhiệm, luôn quan tâm đến học sinh,
hết lòng vì học sinh. Trong từng tiết dạy giáo viên phải hướng dẫn học
sinh hết sức cụ thể, nhận xét sủa chữa bài làm của học sinh một cách tỉ
mỉ, rõ ràng.
Giáo viên phải có sự chuẩn bị bài tốt, có đồ dùng dạy học đầy đủ sinh
động.
Thường xuyên động viên khuyến khích học sinh.
Đối với học sinh: Các em phải có tinh thần và ý thức học tập tốt, luôn
có ý thức vươn lên trong học tập.
Các em phải có sự chuẩn bị bài chu đáo, phải trau dồi để có được vốn
từ ngữ và vốn hiểu biết phong phú qua các phân môn các bài học trong
trương trình hoặc tham khảo thêm qua sách báo, tài liệu tham khảo.
Trong giờ học các em phải chú ý nghe thầy cô giảng bài, tích cực phát
biểu xây dựng bài, lắng nghe lời nhận xét của thầy cô để tiếp thu những
ưu điểm và biết sửa chữa những tồn tại của mình.
III. Đề xuất:
Đối với nhà trường và phòng Giáo dục nên thường xuyên mở các đợt
chuyên đề, hội thảo về phương pháp dạy phân môn Tập làm văn ở tất cả
các khối lớp để các giáo viên được tham gia dạy cũng như dự giờ nhăm
nâng cao năng lực chuyên môn.
Nhà trường nên trang bị thêm nhiều tài liệu, sách tham khao3cho giáo
viên và học sinh để giáo viên và học sinh có thể tham khảo thêm.
Nên tổ chức các kì thi học sinh giỏi văn các cấp nhằm khuyến khích