SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ TÀI:
“MỘT SỐ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG CẢM THỤ VĂN HỌC CHO
HỌC SINH NĂNG KHIẾU LỚP 4-5”
I-ĐẶT VẤN ĐỀ
Lâu nay, trong các đề thi học sinh giỏi, học sinh năng khiếu môn Tiếng Việt
bậc Tiểu học, thường có một câu hỏi dành cho bài tập về cảm thụ văn học. Mặc dù
số lượng điểm chiếm tỉ lệ không cao. Thế nhưng, trên thực tế, việc rèn luyện để
năng cao năng lực cảm thụ văn học là một nhiệm vụ rất cần thiết đối với học sinh
Tiểu học, đặc biệt là học sinh được bồi dưỡng học sinh năng khiếu môn Tiếng Việt.
Một học sinh có năng lực cảm thụ văn học tốt sẽ cảm nhận được nhiều nét đẹp
trong mỗi bài văn, bài thơ. Những nét đẹp đó được tích lũy dần dần sẽ làm phong
phú cho các em về cách nói Tiếng Việt sao cho thật trong sáng, thật sinh động. Có
năng lực cảm thụ văn học tốt còn giúp cho các em viết văn tốt hơn, bài văn dễ đi sâu
vào lòng người đọc.
Trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tiếng Việt khối 4-5, việc giúp
cho các em năng cao năng lực cảm thụ văn học là một việc làm không thể thiếu
được. Dạy môn Tiếng Việt ở Tiểu học, các thầy cô thường chỉ quan tâm tới nhiệm
vụ bồi dưỡng và nâng cao năng lực cảm thụ văn học cho học sinh thông qua các giờ
Tập đọc. Một số giáo viên có tập trung vào bồi dưỡng cảm thụ nhưng không nắm
chắc được phương pháp dạy, chủ yếu là dạy theo cảm tính và cũng chưa có một loại
sách nào hướng dẫn cụ thể phương pháp dạy cảm thụ văn học cho học sinh, cụ thể là
cách viết cảm thụ đoạn văn, đoạn thơ thế nào cho đúng, cho hay.
Mấy năm gần đây, tôi luôn được BGH nhà trường phân công nhiệm vụ “Bồi
dưỡng học sinh năng khiếu môn Tiếng Việt”. Chính vì thế nên tôi suy nghĩ, tìm tòi,
nghiên cứu cố gắng tìm ra những biện pháp tích cực nhằm phục vụ cho công tác

từng năng lực học tập của các em nhưng chưa có chuyên đề bồi dưỡng cho giáo viên
Sangkienkinhnghiem:Motsobienphapboiduongcamthuvanhocchohslop4-5/2013-2014
2
dạy cảm thụ văn học cho học sinh. Giáo viên được nhà trường “khoán” giảng dạy
theo kinh nghiệm của bản thân.
2- Các biện pháp thực hiện
Để xây dựng tốt các biện pháp bồi dưỡng học sinh cảm thụ văn học, điều đầu
tiên phải hiểu thế nào là cảm thụ văn học.
Cảm thụ văn học chính là giúp cho học sinh cảm nhận được những giá trị nổi
bật, những điểm sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học được thể hiện thông qua các
tác phẩm văn học, hay một bộ phận của tác phẩm, thậm chí chỉ là một từ ngữ, hình
ảnh có giá trị nghệ thuật trong câu văn, câu thơ. Học sinh Tiểu học mặc dù còn ít
tuổi, song các em vẫn có khả năng rèn luyện, trau dồi để từng bước nâng cao khả
năng cảm thụ văn học, giúp cho các em học tập môn Tiếng Việt ngày càng tốt hơn
Sau đây là một số biện pháp bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học
sinh giỏi Tiếng Việt lớp 4,5.
2.1/ Giúp học sinh trau dồi hứng thú khi tiếp xúc thơ văn:
- Có hứng thú khi tiếp xúc thơ văn, các em sẽ vượt qua được khó khăn trở
ngại, cố gắng luyện tập để cảm thụ văn học tốt hơn và học giỏi môn Tiếng Việt. Khi
dạy các bài tập đọc giáo viên nên chú ý rèn đọc diễn cảm một bài văn, một bài thơ,
đoạn văn. Các em biết chăm chú quan sát, lắng nghe để tìm hiểu cái đẹp của thiên
nhiên và cuộc sống quanh ta, tập dùng từ ngữ cho đúng và hay, nói và viết câu cho
rõ ý sinh động và gợi cảm…tất cả đều giúp các em phát triển năng lực cảm thụ văn
học.
- Trau dồi hứng thú khi tiếp xúc thơ văn cũng chính là tự rèn luyện mình để
có nhận thức đúng, tình cảm đẹp, từ đó các em sẽ đến với văn học một cách tự giác
say mê.
2.2/ Giúp học sinh tích lũy vốn hiểu biết về thực tế cuộc sống và văn học:
- Giáo viên nên hướng dẫn các em tích lũy vốn hiểu biết và cảm xúc của bản
thân qua sự hoạt động và quan sát hàng ngày trong cuộc sống. Có những cảnh vật,

4
- Cảm nhận được giá trị nghệ thuật làm tăng giá trị nội dung, ý nghĩa của bài
văn, bài thơ.
* Một số biện pháp nghệ thuật tiêu biểu thường gặp:
a . Biện pháp nghệ thuật so sánh.
- So sánh là việc đối chiếu hai hay nhiều sự vật, sự việc cùng có một nét giống
nhau nào đó, nhằm diễn tả một cách đầy đủ các hình ảnh, đặc điểm của sự vật, hiện
tượng.
Ví dụ : “ Quê hương là chùm khế ngọt
Cho con trèo hái mỗi ngày…”
+ Học sinh xác định được :
- Biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ trên là: Nghệ thuật so
sánh
- Hình ảnh so sánh : Quê hương (là) chùm khế ngọt
+ Học sinh cảm nhận được:
Chùm khế ngọt, là hình ảnh quen thuộc, gần gũi với làng quê, gắn bó với con
người Việt Nam. Đặc biệt là gắn liền với những kỉ niệm của thời thơ ấu mỗi người.
Qua đó cho ta thấy hình ảnh quê hương trong tâm trí của người Việt Nam luôn thân
quen, thanh bình và không bao giờ quên được.
* Vì vậy khi so sánh, cần biết lựa chọn những sự vật, hình ảnh quen thuộc,
gần gũi, sẽ có tác dụng gợi hình ảnh để cho lời nói hay câu văn thêm sinh động hơn.
b. Biện pháp nghệ thuật nhân hóa.
- Nhân hóa là sự diễn đạt bằng cách biến các sự vật không phải là người thành
những nhân vật mang tính chất như con người.
Ví dụ : Cho đoạn thơ :
“ Rừng mơ ôm lấy núi
Sương trắng đọng thành hoa
Gió chiều đông gờn gợn
Sangkienkinhnghiem:Motsobienphapboiduongcamthuvanhocchohslop4-5/2013-2014
5

Mai sau/ Mai sau) và biện pháp sử dụng điệp ngữ (Mai sau) góp phần gợi cảm xúc
về thời gian và không gian như mở ra vô tận, tạo cho ý thơ âm vang bay bổng và
đem đến cho người đọc những liên tưởng phong phú.
- Dùng từ điệp từ (xanh) ba lần trong một dòng thơ với những kết hợp khác
nhau (xanh tre, xanh màu, tre xanh) tạo những nét nghĩa đa dạng, phong phú và
khẳng định sự tường tồn của màu sắc, của sức sống dân tộc.
Vì vậy, sử dụng điệp ngữ có chọn lọc, hợp lí sẽ có tác dụng làm nổi bật ý,
giúp câu văn, câu thơ mạnh mẽ, nhịp nhàng và tạo nên âm điệu, tính nhạc cho đoạn
thơ, câu văn.
* Nghệ thuật đảo ngữ.
- Nghệ thuật đảo ngữ là hình thức đảo trật tự thông thường của cụm chủ - vị
trong câu. Nhằm mục đích nhấn mạnh hoạt động, tính chất, trạng thái của đối
tượng trình bày.
Ví dụ : Câu đảo ngữ :
Xanh biêng biếc nước sông Hương, đỏ rực hai bên bờ màu hoa phượng
vĩ.
+ Học sinh xác định đúng bộ phận chủ - vị của câu đảo ngữ. Thông qua đó để
hiểu được giá trị về nội dung, ý nghĩa của câu.
Làm nổi bật vẻ đẹp của dòng sông Hương vừa nên thơ vừa rực rỡ.
2.4/ Cảm thụ văn học thông qua việc tìm hiểu nội dung, ý nghĩa.
- Biện pháp này, chính là hình thức tìm hiểu nội dung khi dạy tập đọc. Song
trong việc tìm hiểu nội dung, ý nghĩa của tác phẩm, chúng ta không chỉ dừng lại ở
mức tái hiện những kiến thức có trong tác phẩm mà dựa trên những vấn đề học sinh
đã phát hiện được như : các biện pháp nghệ thuật, các ngữ liệu thể hiện biện pháp
nghệ thuật… để định hướng cho học sinh cảm nhận được giá trị nghệ thuật của tác
phẩm.
Sangkienkinhnghiem:Motsobienphapboiduongcamthuvanhocchohslop4-5/2013-2014
7
+ Ví dụ: Trong bài thơ Cô giáo lớp em , nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh có viết:
“Cô dạy em tập viết

8
- Cái đọng lại trên trang vở hồng là
những gì ?
- Hiểu như thế nào về hai dòng thơ
Con học tập chăm chỉ
Là ngày mai vẫn còn…
( Gợi ý :Kết quả của học tập chăm
chỉ là cái gì ?Là ngày mai vẫn còn
nghĩa là thế nào ?)
tuổi thơ.
+ Cái đọng lại trên trang vở hồng là những
thành tích tốt đẹp đã đạt được của các em
trong học tập
+ Kết quả của sự chăm chỉ học tập của ngày
hôm qua như (điểm giỏi, những lời khen của
thầy cô…) được thể hiện rõ trên trang vở
hồng đẹp đẽ của tuổi thơ; nó sẽ được lưu giữ
lại mãi mãi cùng với thời gian.Vì vậy có thể
nói ngày hôm qua cũng không thể nào bị
mất đi
Cảm nhận được :
+ Sự liên kết giữa : Ngày hôm qua là thì quá khứ, ngày mai là thì tương lai.
+ Hiểu được ý nghĩa : Khuyên mỗi một học sinh cần phải cố gắng chăm chỉ học
hành để ngày mai, tương lai của các em càng thêm tươi sáng và đẹp đẽ hơn.
Ví dụ : Trong bài Vàm Cỏ Đông, nhà thơ Hoài Vũ có viết :
«
Đây con sông như dòng sữa mẹ
Nước về xanh ruộng lúa, vườn cây
Và ăm ắp như lòng người mẹ
Chở tình thương trang trải đêm ngày.

của mỗi con người.
Những vẻ đẹp đầy ăm ắp tình người, làm cho chúng ta càng thêm yêu quý và gắn
bó với dòng sông quê hương.
2.5/ Hướng dần học sinh cách viết một bài văn cảm thụ:
- Giáo viên rèn kĩ năng cho học sinh viết một bài văn cảm thụ thông qua 3 bước sau:
+ Bước 1: Sơ lược về tác giả, tác phẩm.
+ Bước 2: Chỉ ra các biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong đoạn văn, đoạn
thơ như: những từ ngữ có giá trị gợi tả, gợi cảm, những hình ảnh đẹp, những từ láy,
từ tượng thanh, tượng hình, cách gieo vần và một số biện pháp tu từ thường gặp…
+ Bước 3: Chỉ rõ nội dung cơ bản của đoạn văn, đoạn thơ
- Dựa trên 3 bước cơ bản nêu trên, học sinh sẽ viết thành một đoạn văn cảm
thụ có “Mở đoạn” “Phân tích nội dung” và “Kết đoạn” để viết nội dung cảm thụ.
Sangkienkinhnghiem:Motsobienphapboiduongcamthuvanhocchohslop4-5/2013-2014
10
- Đoạn văn có nội dung về cảm thụ cần được diễn đạt một cách hồn nhiên,
trong sáng và bộc lộ cảm xúc, cần tránh mắc các lỗi về chính tả, dùng từ, đặt câu,
tránh diễn đạt dài dòng về nội dung đoạn văn.
Sau đây là ví dụ về cách hướng dẫn học sinh viết một bài cảm thụ:
*Bài tập minh họa:
Mở đầu bài Nhớ con sông quê hương, nhà thơ Tế Hanh viết:
Quê hương tôi có con sông xanh biếc
Nước gương trong soi tóc những hàng tre
Tâm hồn tôi là một buổi trưa hè
Tỏa nắng xuống lòng sông lấp loáng
Đoạn thơ trên có những hình ảnh nào đẹp? Nhũng hình ảnh ấy giúp em cảm
nhận được điều gì?
*Hướng dẫn làm nháp theo 3 bước
- Bước 1: Sơ lược về tác giả, tác phẩm
Nhà thơ Tế Hanh thể hiện tình yêu quê hương qua bài thơ “Nhớ con sông quê
hương”

+ Vòng huyện : 1em lớp 4; 2 em lớp 5
+ Vòng tỉnh : 1em lớp 5
Năm học 2012-2013 đạt giải:
+ Vòng huyện: 1em lớp 4; 2 em lớp 5
+ Vòng tỉnh : 1 em lớp 5
Năm học 2013-2014 đạt giải
+ Vòng huyện 3 em lớp 5
+ Vòng tỉnh có 1em lớp 5
Sangkienkinhnghiem:Motsobienphapboiduongcamthuvanhocchohslop4-5/2013-2014
12
Tuy kết quả đạt được với số lượng học sinh đạt giải trong các lần thi học sinh
năng khiếu vòng huyện, tỉnh chưa nhiều, do số học sinh của trường quá ít, không đủ
nguồn để bồi dưỡng nhưng phần nào cũng cho thấy kết quả của đề tài nghiên cứu.
4- Bài học kinh nghiệm:
Qua thực tế công tác bồi dưỡng học sinh năng khiếu môn Tiếng Việt khối 4-5
và việc nghiên cứu, thực hiện sáng kiến. Bản thân tôi đã rút ra được những bài học
kinh nghiệm về việc bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh giỏi lớp 4-5
như sau :
- Phải cung cấp đầy đủ kiến thức về luyện từ và câu cho học sinh( đặc biệt là
kiến thức về ngữ pháp như: từ vựng và các kiến thức về biện pháp tu từ…)
- Trong giảng dạy phân môn tập đọc, giáo viên cần thực hiện tốt việc đọc diễn
cảm, cần cho các em làm quen dần ( ở lớp,2,3) và rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm( ở
lớp 4,5).
- Cần trang bị cho học sinh những hiểu biết cơ bản về cuộc sống, tập tục văn
hóa Những mảng hình ảnh điển hình trong văn thơ Việt Nam được chọn lọc đưa
vào giảng dạy ở chương trình Tiểu học
- Phát hiện và khai thác tốt các ngữ liệu thể hiện biện pháp nghệ thuật để cảm
nhận được giá trị nội dung, ý nghĩa và nghệ thuật của tác phẩm.
- Cần khai thác tốt nội dung tác phẩm, giúp học sinh cảm nhận được những
điểm sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học .