ĐẠI LÝ THƯƠNG MẠI - QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CÁC BÊN
Thứ sáu, 10/06/2011 22:25
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong nền kinh tế sản xuất hàng hoá, hoạt động trao đổi hàng hoá, dịch vụ giữa các thương nhân
với nhau thông qua việc mua bán là điều kiện quan trọng cho sự tồn tại và phát triển của xã hội.
Khi mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ trên thị trường, tuỳ thuộc vào đối tượng giao dịch, thị
trường cũng như tính chất, thời cơ của từng thương vụ, thương nhân có thể lựa chọn các phương
thức giao dịch cho phù hợp. Một trong những phương thức giao dịch được các thương nhân sử
dụng phổ biến nhất hiện nay là hình thức trung gian thương mại.
Giao dịch qua trung gian trong hoạt động thương mại là phương thức giao dịch trong đó mọi việc
thiết lập quan hệ giữa người mua và người bán hàng hoá (người cung ứng dịch vụ và người sử
dụng dịch vụ) và việc xác định giao dịch phải thông qua một người trung gian.Có rất nhiều hình
thức trung gian thương mại khác nhau như: đại diện cho thương nhân, môi giới thương mại, uỷ
thác mua bán hàng hoá, đại lý thương mại… Trong phạm vi bài viết này, tôi sẽ đi vào tìm hiểu vè
một trong các hình thức trung gian thương mại phổ biến nhất, đó là đại lý thương mại bằng việc
phân tích sâu quyền và nghĩa vụ của các bên thông qua tình huống cụ thể và bình luận về tình
huống có liên quan đến đại lý thương mại.
B.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I. QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA HAI BÊN TRONG HỢP ĐỒNG ĐẠI LÝ GIỮA CÔNG TY
X– BÊN GIAO ĐẠI LÝ VÀ CÔNG TY Y – BÊN ĐẠI LÝ BÁN HÀNG
1. Quyền và nghĩa vụ của công ty Y với tư cách bên đại lý bán hàng hóa
Với tư cách là bên đại lý – bên đại lý là thương nhân nhận hàng hóa để làm đại lý bán,
nhận tiền mua hàng hóa để làm đại lý mua hoặc là bên nhận ủy quyền cung ứng dịch vụ thì công
ty Y sẽ là thương nhận nhận hàng hóa để làm đại lý bán hàng hóa. Như vậy, nếu không có thỏa
thuận khác giữa công X và công ty Y thì theo quy định của pháp luật công ty Y sẽ có những quyền
và nghĩa vụ được quy định cụ thể tại Điều 174 và Điều 175 Luật thương mại năm 2005.
1.1. Nghĩa vụ của công ty Y với tư cách là bên đại lý
Điều 175 Luật thương mại năm 2005 quy định về nghĩa vụ cụ thể của bên đại lý: “Trừ
trường hợp các bên có thỏa thuận khác, bên đại lý có các nghĩa vụ sau đây: 1. Mua, bán hàng
hóa, cung ứng dịch vụ cho khách hàng theo giá hàng hóa, giá cung ứng dịch vụ cho bên giao đại
lý ấn định; 2. Thực hiện đúng các thỏa thuận về giao nhận tiền, hàng với bên giao đại lý; 3. Thực

vậy gây khó khăn khi công ty X thực hiện quyền ấn định giá bán hàng hóa của mình cũng như việc
công ty Y phải tuân thủ một việc ấn định giá bán của công ty X trong khi nó có thể bị cấm vì có
thể là một thỏa thuận cạnh tranh theo Luật cạnh tranh. Thiết nghĩ pháp luật cần có quy định cụ thể
và nhanh chóng sửa đổi Luật cạnh tranh theo hướng phù hợp hơn với quy định của Luật Thương
mại.
- Công ty Y có nghĩa vụ thực hiện đúng các thỏa thuận về giao nhận tiền, hàng với bên công
ty X và thanh toán cho bên công ty X tiền bán hàng hóa. Đây là nghĩa vụ rất quan trọng của bên
đại lý hay nó là một nghĩa vụ mà bên công ty Y rất cần phải quan tâm để thực hiện cho đúng như
trong thỏa thuận của hợp đồng đại lý trước đó. Vì đây là đại lý bán nên bên công ty Y có nghĩa vụ
nhận hàng và thanh toán cho bên giao đại lý – công ty X. Trong quan hệ đại lý đây là khâu rất
quan trọng và rất hay phát sinh tranh chấp có liên quan bởi nó có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và
lợi ích của cả công ty Y và công ty X.
Hai bên công ty X và công ty Y thỏa thuận về thời hạn thanh toán, nếu không có thỏa thuận cụ thể
về thời hạn thanh toán trong hợp đồng đại lý thì áp dụng thời hạn thanh toán theo quy định tại
Điều 176 Luật thương mại năm 2005: Việc thanh toán tiền hàng được thực hiện theo từng đợt sau
khi bên địa lý hoàn thành việc bán được một khối lượng hàng hóa nhất định, nếu các bên không có
thỏa thuận khác. Trên thực tế, trong hợp đồng đại lý các bên thường thỏa thuận, bên đại lý bán
hàng phải thanh toán tiền bán hàng sau một thời hạn nhất định kể từ khi nhận hàng không phụ
thuộc vào việc hàng hóa đó có bán được hay không, do đó nếu tình hình kinh doanh của bên đại lý
gặp khó khăn, hàng chưa bán được dẫn đến bên đại lý thanh toán không đúng hạn và tranh chấp
giữa hai bên rất dễ phát sinh. Do đó, các bên cần phải thỏa thuận rằng, trong một thời hạn nhất
định bên đại lý bán phải thnah toán tiền cho bên gioa đại lý tương ứng với số lượng hàng hóa đã
bán được cho khách hàng. Bên cạnh đó theo quy định của pháp luật Việt Nam việc thanh toán chi
bên đại lý chỉ được thực hiện trong thời gian hợp đồng đại lý có hiệu lực. Như vậy, nếu có sự thỏa
thuận cụ thể giữa hai bên công ty X và công ty Y giống như trên thì thiết nghĩ quan hệ đại lý sẽ
được bền vững hơn nhiều.
- Công ty Y có nghĩa vụ thực hiện các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ sự theo quy
định của pháp luật. Biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự là một trong các biện pháp
được các thương nhân sử dụng trong giao dịch hàng hóa khi các bên không có quan hệ mật thiết,
chưa có độ tin tưởng lẫn nhau. Do vậy, trong quan hệ đại lý thương mại trong những trường hợp

- Công ty Y chịu sự kiểm tra, giám sát của bên giao đại lý – công ty X và báo cáo tình hình
hoạt động đại lý với bên công ty X. Quy định này cho thấy sự ràng buộc, lệ thuộc chặt chẽ của
bên đại lý vào bên giao đại lý. Đây là một điểm quan trọng làm đại lý mua bán hàng hóa khác với
ủy thác mua bán hàng hóa. Tuy nhiên, quy định này trên thực tế đã nảy sinh nhiều bất cập khiến
cho các đại lý khốn đốn trong quá trình bán hàng hóa khi bên giao đại lý tham gia vào giữa và trở
thành một bên của quan hệ đại lý mới như vụ cocacola là một ví dụ điển hình. Vấn đề này sẽ được
đề cập cụ thể ở phần dưới. Như vậy, công ty Y phải báo cáo mọi vấn đề liên quan đến hoạt động
đại lý của mình cho công ty X, và đồng thời chịu sự kiểm tra, giám sát của bên giao đại lý. Đây là
nghĩa vụ bắt buộc mà đại lý nào cũng phải thực hiện mà bên công ty Y không thể viện dẫn một
điều gì nhằm trốn tránh nghĩa vụ.
- Trường hợp pháp luật có quy định cụ thể về việc bên đại lý chỉ được giao kết hợp đồng đại lý
với một bên giao đại lý đối với một loại hàng hóa hoặc dịch vụ nhất định thì phải tuân thủ
quy định đó. Đây là quy định mới của Luật thương mại năm 2005 so với Luật thương mại năm
1997. Nghĩa là nếu thuộc một trong các trường hợp trên thì công ty Y – bên đại lý có nghĩa vụ chỉ
được giao kết hợp đồng đại lý bán hàng hóa đối với ông ty X về loại hàng hóa đó mà thôi mà
không được gioa kết hợp đồng làm đại lý cho các công ty khác cùng sản xuất loại hàng hóa đó.
Đây là một điều kiện bắt của pháp luật đảm bảo sự cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh nghiệp
cùng sản xuất một loại hàng hóa. Ví dụ, tổng đại lý kinh doanh xăng dầu chỉ được ký hợp đồng
làm tổng đại lý cho một thương nhân đầu mối theo quy định của pháp luật. Cụ thể “Đại lý chỉ
được ký hợp đồng làm đại lý bán lẻ xăng dầu cho một tổng đạ lý hoặc một thương nhân đầu mối”
(khoản 1 Điều 17 Nghị định 84/209/NĐ-CP về kinh doanh xăng dầu).
1.2. Quyền của công ty Y với tư cách là bên đại lý
Song song với việc thực hiện nghĩa vụ, bên đại lý bán hàng hóa – công ty Y cũng có những quyền
nhất định theo sự thỏa thuận của các bên trong hợp đồng đại lý bán hàng hóa. Theo quy định tại
Điều 174 Luật thương mại năm 2005 thì “Trừ trường hợp có thỏa thuận khác, bên đại lý có các
quyền sau đây: 1. Giao kết hợp đồng đại lý với một hoặc nhiều bên giao đại lý, trừ trường hợp
quy định tại khoản 7 Điều 175 của Luật này; 2. Yêu cầu bên giao đại lý giao hàng hoặc tiền theo
hợp đồng đại lý; nhận lại tài sản dùng để bảo đảm (nếu có) khi kết thúc hợp đồng đại lý; 3. Yêu
cầu bên giao đại lý hướng dẫn, cung cấp thông tin và các điều kiện khác có liên quan để thực hiện
hợp đồng đại lý; 4. Quyết định giá bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ cho khách hàng đối với đại lý

tiêu). Luật thướng mại năm 2005 và Luật thương mại năm 1997 đều quy định cho các bên tham
gia quan hệ đại lý mua bán hàng hóa được quyền tự do thỏa thuận về thù lao đại lý. Do vậy, công
ty Y trở thành đại lý bán hàng hóa theo hợp đồng với công ty X nên họ được hưởng thù lao và
những lợi ích khác do hoạt động đại lý mang lại và không một ai hoặc bên giao đại lý có quyền
này.
2. Quyền và nghĩa vụ của công ty X với tư cách là bên giao đại lý
Hợp đồng đại lý là một hợp đồng song vụ có tính chất đền bù, do đó quyền và nghĩa vụ của
bên đại lý này chính là nghĩa vụ và quyền của giao đại lý. Với tư cách là bên giao đại lý – bên
giao đại lý là thương nhân giao hàng hóa cho đại lý bán hoặc giao tiền mua hàng cho đại lý mua
hoặc là thương nhân ủy quyền thực hiện dịch vu cho đại lý cung ứng dịch vụ thì công ty X là
thương nhân giao hàng hóa và trở thành bên giao đại lý. Như vậy, nếu không có thỏa thuận khác
giữa công X và công ty Y thì theo quy định của pháp luật công ty Y sẽ có những quyền và nghĩa
vụ được quy định cụ thể tại Điều 172 và Điều 173 Luật thương mại năm 2005.
2.1. Quyền của công ty X với tư cách là bên giao đại lý
Theo quy định Điều 172 Luật thương mại năm 2005 Điều 172 về quyền của bên giao đại lý
thì “Trừ trường hợp có thỏa thuận khác, bên giao đại lý có các quyền sau đây: 1. Ấn định giá
mua, giá bán hàng hoá, giá cung ứng dịch vụ đại lý cho khách hàng; 2. Ấn định giá giao đại lý; 3.
Yêu cầu bên đại lý thực hiện biện pháp bảo đảm theo quy định của pháp luật; 4. Yêu cầu bên đại
lý thanh toán tiền hoặc giao hàng theo hợp đồng đại lý; 5. Kiểm tra, giám sát việc thực hiện hợp
đồng của bên đại lý”. Cụ thể công ty X có những quyền sau với tư cách là bên giao đại lý.