Mục lục
Phần I 3
Phần II 6
!"#$%&'()*
)(%"%+(
)(%"%+(,--%()./
)(%"%+(0
12'"34%5%5%678"5%9""3:-%)(%"%+(;
,%4%
4%%4%-%(<5=8>*,%4%1
?@ABC
D%+(()*8>%()EF
GF5%9"5H'%()EF/
I%J:K(%()EF0
1)"%#-5%LM<N+%-(+%()EF*,%4%FO9"
Phần III 22
PQ?RQISTIUI
V5M<-%(<5=
!(W--%(<5=
#("XY-.%K*Q.%K*8(-%(<5=
1I%X-.%+.-%(<5=
1I%X-.%+.-:K(-%().
'Z%"%.8[.%J\5%"[(()"%=59.
]ZI%X-.%+.N(7*
5ZI%X-.%+.N(>"3'"%^5N_'
1I%X-.%+.!(-%().1
Phần IV 26
D`CaCbcd
5Z(F(.%+.r/
Phần V 60
D`cdnyznD`{;
rDj";
rh"K(
rD(j-%_
Phần I
ĐẶT VẤN ĐỀ
VAC là viết tắt ba chữ cái đầu của ba từ Vườn-Ao-Chuồng. Thực ra, đây là
mô hình nông nghiệp được phát triển từ kinh nghiệm lâu đời của cư dân đồng bằng
sông Hồng chứ không phải là công trình nghiên cứu hay phát minh của các nhà
khoa học. Thừa kế tài sông nước và đánh cá của người Lạc Việt, từ hàng nghìn năm
trước, người dân vùng đồng bằng sông hồng đã thấy rõ lợi ích của việc nuôi cá "thứ
nhất canh trì, thứ nhì canh viên, thứ ba canh điền". Nhất nuôi cá, nhì làm vườn, ba
làm ruộng. Hay là, "cơm với cá như mạ với con". Đồng bằng sông Hồng có nhiều
ao, có nơi "đào đá" "vượt thổ" để có đất cư trú, đôn nền nhà. Vì vậy, cùng hình
thành với nhà ở, một số hộ gia đình còn cả vườn và ao với cách bố trí "trước cau,
sau mít, cá vít chân bèo", cùng với chuồng nuôi gia súc, gia cầm.
Theo quan điểm ngày nay, đây là một hệ sinh thái nông nghiệp nhỏ với quan
hệ chặt chẽ giữa các thành phần, cho nên giảm hao phí năng lượng, giảm năng
lượng vô công trong chuyển hóa năng lượng tất yếu. Phân bón lấy từ chuồng ra
dùng bón ruộng, bón vườn. Màu của đất vườn trôi xuống ao, sinh vật phù du dễ
phát triển làm thức ăn cho cá. Các loại chất thải đổ xuống bùn ao, bùn ao xúc lên để
bón vườn. Bèo cái trên mặt ao là thức ăn của lợn.
Trong những năm trước đây VAC chư được chú ý nhiều mà chủ yếu sản xuất
theo hướng tự cung tự cấp chứ chưa mang tính chất hàng hóa, cho đến khi nghị
quyết đại hội VI được ban hành thì VAC mới thực sự được chú ý phát triền và
khuyến khích nhân rộng, đã tạo ra bước ngoặt lớn cho nền kinh tế nông nghiệp của
nức ta. Đó không còn là cách làm ăn để tự túc, hay để có thêm chất dinh dưỡng, mà
chủ yếu là để thoát nghèo, để làm giàu, và thực tế đã hình thành nhiều vùng có
và tính đa dạng trong các hệ thống VAC tại xã Yên Đồng, huyện Yên Lạc, tỉnh
Vĩnh Phúc”. Nhằm, tìm hiểu thực trạng phát triển của mô hình VAC tại địa
phương. Từ đó, đánh giá hiệu quả kinh tế do VAC mang lại và xác định giá trị môi
trường thông qua tính đa dạng thành phần các loài cây trồng vật nuôi có trong các
hệ thống VAC tại địa phương.
Phần II
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
2.1. Cơ sở lý luận
2.1.1 Một số khía niệm
2.1.1.1. Hệ sinh thái
Hệ sinh thái là khái niệm do nhà sinh thái học người Anh A. Tansley đề xuất
năm 1935. Hệ sinh thái là một đơn vị bao gồm các vật sống và ngoại cảnh không
sống của chúng.
Theo A. Tansley, hệ sinh thái có hai thành phần chủ yếu là:
- Các quần thể sống (thực vật, động vật, vi sinh vật) với các mối quan hệ
dinh dưỡng và vị trí của chúng.
- Các nhân tố của ngoại cảnh (khí hậu, đát đai, nước).
Theo Odum (1975), thành phần chủ yếu của hệ sinh thái gồm:
- Các chất vô cơ (cacbon, nitơ, cacbonic, nước…) tham gia vào các chu trình
tuần hoàn vật chất.
- Các chất hữu cơ (protein, gluxit, lipit, mùn…).
- Chế độ khí hậu.
- Các sinh vật sản xuất, chủ yếu là thực vật tạo thức ăn từ các chất vô cơ.
- Các sinh vật tiêu thụ, chủ yếu là động vật ăn các chất hữu cơ.
- Các sinh vật hoại sinh, chủ yếu là sinh vật phân giải các chất hữu cơ để ăn
và giải phóng các chất vô cơ cho các sinh vật sản xuất.
Như vậy, hệ sinh thái là đơn vị chức năng cơ bản của sinh thái. Bởi vì nó bao
gồm cả sinh vật và môi trường vô sinh, trong đó phần này ảnh hưởng đến các phần
khác và cả hai đều cần thiết để duy trì sự sống. Hệ sinh thái là một khái niệm tương
đối rộng, ý nghĩa của nó ở chỗ coi các đơn vị sinh thái là một tổ hợp các yếu tố có
- Khu dân cư nông nghiệp.
Cũng như tất cả các hệ sinh thái khác, hệ sinh thái nông nghiệp là một hệ
thống chức năng, hoạt động theo những quy luật nhất định. Trong nội bộ hệ sinh
thái nông nghiệp có sự trao đổi vật chất và trao đổi năng lượng. Có thể tóm tắt sự
trao đổi đó trong hai quá trình sau:
- Quá trình tạo năng suất sơ cấp (sản phẩm trồng trọt) của cây trồng.
- Quá trình tạo năng suất thứ cấp (sản phẩm chăn nuôi) của vật nuôi.
Ngoài sự trao đổi năng lượng và vật chất trong nội bộ hệ sinh thái, còn có sự
trao đổi năng lượng và vật chất giữa hệ sinh thái nông nghiệp với các hệ sinh thái
khác, chủ yếu là hệ sinh thái đô thị. Thực chất đây là sự trao đổi năng lượng và vật
chất giữa nông nghiệp và công nghiệp
Vấn đề quan trọng để nâng cao năng suất của hệ sinh thái nông nghiệp là làm
thế nào để sử dụng có hiệu quả nguồn tài nguyên vô tận, đó là nguồn năng lượng do
bức xạ mặt trời cung cấp. Nguồn năng lượng do công nghiệp cung cấp chỉ đóng vai
trò thúc đẩy, tạo điều kiện cho cây trồng tích lũy được nhiều năng lượng bức xạ
mặt trời để tạo ra năng suất sơ cấp.
2.1.1.3. Hệ sinh thái VAC
VAC là một hệ sinh thái nông nghiệp với quy mô nhỏ. VAC là ba chữ đầu
của ba từ: Vườn, Ao, Chuồng hợp thành. V chỉ các hoạt động trồng trọt, A chỉ các
hoạt động nuôi trồng thủy sản, C chỉ các hoạt động chăn nuôi. Đây là các hoạt động
kết hợp với nhau trong một hệ sinh thái khép kín, trong đó có cả con người. Các
sản phẩm của V (rau, đậu, củ quả…), của C (thịt, trứng, sữa…), của A (cá, tôm…)
sẽ được sử dụng để nuôi con người. Các vật thải của cong người, của VAC sẽ được
sử dụng để phát triển trồng trọt và chăn nuôi.
Hệ sinh thái VAC bao gồm ba thành phần, đó là Vườn, Ao và Chuồng.
Thành phần Vườn không chỉ dừng lại ở vườn rau, vườn cây ăn quả, mà nó bao gồm
cả vườn rừng, vườn hoa cây cảnh, vườn dược liệu. Thành phần Ao bao gồm cả ao
nuôi cá và ao nuôi các loại thủy sản, đặc sản như baba, ếch, lươn… Thành phần
Chuồng không chỉ có nuôi lợn mà gồm cả nuôi trâu, bò, dê, gia cầm, ong…
Tùy theo điều kiện cụ thể của từng nơi mà trong hệ sinh thái có đủ cả ba
người
phẩm cho con người. Một phần sinh khối do cây tạo ra, được dùng làm thức ăn cho
gia súc, gia cầm để phát triển chăn nuôi, một phần làm thức ăn cho một số loại thủy
sản trong ao. Ngược lại, chất thải từ chuồng (phân gia súc, gia cầm) được sử dụng
làm phân bón cho cây trồng trong vườn. Ao là nơi chứa, dự trữ nước để tưới cho
cây, làm tăng độ ẩm trong vườn tạo điều kiện cho cây phát triển tốt. Đồng thời, bùn
ao cũng chứa rất nhiều chất dinh dưỡng đối với cây trồng và được coi là nguồn
phân bón hữu cơ cho cây.
A (ao nuôi thủy sản) lấy thức ăn từ cây cỏ trong vườn, từ các loài giun, côn
trùng… sóng trong đất vườn, sống trên cây. Các chất thải, thức ăn thừa từ chuồng
(phân gia súc, gi cầm) cũng là nguồn thức ăn cho một số loại thủy sản trong ao. Ao
cũng là nguồn cung cấp thực phẩm cho con người và một phần thức ăn đạm cho
chăn nuôi, đó là bột cá.
C (chuồng chăn nuôi) lấy thức ăn từ các sản phẩm thực vật trong vườn như
rau, củ, quả và sản phẩm thủy sản từ ao. Ngược lại, chuồng cung cấp lương thực,
thực phẩm cho con người và một phần thức ăn cho các loài thủy sản.
Như vậy, quá trình chu chuyển vật chất diễn ra trong các hệ thống VAC
được tiến hành một cách thông suốt gần như khép kín. Chất hữu cơ được tạo ra do
quang hợp của cây xanh trong vườn, được các loài sinh vật tiêu thụ (gia súc, con
người, thủy sản)sử dụng. Sau đó các loài sinh vật phân hủy (vi sinh vật, côn
trùng…) sử dụng làm thức ăn và làm cho cho các sinh vật hữu cơ bị phân hủy và
trở lại trạng thái các chất vô cơ đơn giản. Các chất vô cơ đơn giản này, được cây sử
dụng làm thức ăn và kết hợp chúng lại qua quá trình quang hợp, với một loạt các
phẩn ứng sinh, hóa học diễn ra trong thân cây để tạo thành các chất hữu cơ phức
tạp và chu trình chuyển hóa vật chất lại tiếp tục theo vòng mới.
2.1.2. Mô hình VAC
VAC là một bộ phận quan trọng cấu thành hệ sinh thái nông nghiệp. Từ xa
xưa ông cha ta đã biết làm vườn, đào ao thả cá và chăn nuôi trên mảnh vườn quanh
nhà. Bằng những hoạt động thực tiễn trong sản xuất người nông dân đã đúc kết
kinh nghiệm và xây dựng nên các mô hình VAC.
Từ khi các Vua Hùng dựng nước, các thế hệ người Việt Nam đã lập nên nền
văn minh nông nghiệp- văn minh lúa nước. Suốt chặng đường lịch sử lâu dài đó,
VAC là bộ phận trực tiếp gắn bó hình thành nên kinh tế hộ nông dân. VAC ra đời
đồng thời với sản xuất lúa nước và cùng phát triển với cây lúa nước trên đồng
ruộng Việt Nam. Tuy nhiên, những nghiên cứu về hệ sinh thái VAC chỉ được quan
tâm chú ý từ khi Đảng ta khởi xướng công cuộc đổi mới.
Trước năm 1986, các nghiên cứu về hệ sinh thái VAC đã được một số nhà
khoa học đề cập đến, nhưng chủ yếu dừng lại ở kỹ thuật làm vườn, chăn nuôi gia
súc, gia cầm và nuôi cá. Giáo sư Đường Hồng Dật đã đề cập đến ý nghĩa, tác dụng
của hệ sinh thái VAC. Về mối quan hệ giữa các thành phần trong hệ sinh thái VAC
với hệ sinh thái nông nghiệp được Giáo sư Viện sĩ Đào Thế Tuấn đề cập trong công
trình nghiên cứu của mình về hệ sinh thái nông nghiệp.
Năm 1986, Hội những người làm vườn Việt Nam (viết tắt là VACVINA)
được thành lập. Từ đây các nghiên cứu về hệ sinh thái VAC được đề cập nhiều trên
sách báo và đặc biệt là trên tạp chí “Người làm vườn”. Các tác giả Nguyễn Văn
Mấn, Giáo sư Trịnh Văn Thịnh, Phó Giáo sư Nguyễn Ngọc Kính, Tiến sĩ Lê Khoa
vv… đã có nhiều nghiên cứu và bài viết về hệ sinh thái VAC. Năm 1987, trung
ương Hội những người làm vườn Việt Nam tiến hành nghiên cứu đề tài “Chương
trình an toàn lương thực, thực phẩm gia đình” (viết tắt là HFC) do UNICEF tài trợ.
Chương trình này còn được gọi là “Chương trình VAC dinh dưỡng”. Đề tài được
triển khai ở tỉnh Hà Nam Ninh và tỉnh Long An, mỗi tỉnh thực hiện ở một xã. Do
kết quả của đề tài đem lại, UNICEF đã quyết định tăng tài trợ để mở rộng đề tài,
năm 1989 mở ra ở 8 tỉnh, năm 1990 ở 13 tỉnh, năm 1990 ở 13 tỉnh, năm 1994 thực
hiện ở 24 tỉnh trên các vùng trong cả nước. Trong 8 năm thực hiện chương trình
VAC dinh dưỡng (từ năm 1987 đến năm 1994) đã có 147672 gia đình ở 1361 xã
trên phạm vi cả nước được hướng dẫn làm kinh tế VAC.
Qua kết quả nghiên cứu, các tác giả Nguyễn Văn Mấn, Trịnh Văn Thịnh và
các cộng sự đã biên soạn thành tài liệu hướng dẫn kỹ thuật làm VAC ở các vùng
sinh thái khác nhau. Tác giả Nguyễn Văn Mấn cùng với Giáo sư Phạm Đình Thái
và các cộng sự ở Trung tâm lao động- hướng nghiệp (Bộ giáo dục- đào tạo) đã
2.2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ HIỆU QUẢ
2.2.1. Khái niệm về hiệu quả.
Hiệu quả là một phạm trù kinh tế chung nhất có liên quan đến các quy luật
và phàm trù kinh tế khác. Hiệu quả phản ảnh mặt chất lượng của các hoạt động sản
xuất kinh doanh. Vấn đề hiệu quả được mọi nền sản xuất xã hội quan tâm, nhưng
lại là vấn đề phức tạp và dễ nhầm lẫn. Khi bàn về khái niệm hiệu quả các nhà kinh
tế có những quan điểm khác nhau. Có thể tóm tắt thành ba quan điểm sau:
- Quan điểm thứ nhất cho rằng: Hiệu quả được tính bằng hiệu số giữa kết quả
sản xuất đạt được và chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó, tức là:
Hiệu quả = Kết quả đầu ra- Chi phí đầu vào
- Quan điểm thứ hai cho rằng: Hiệu quả được xác định bằng tỷ số giữa kết
quả đạt được và các chi phí bỏ ra, tức là:
Kết quả đầu ra
Hiệu quả =
Chi phí đầu vào
- Quan điểm thứ ba cho rằng: Hiệu quả là tỷ số giữa phần tăng thêm của kết
quả sản xuất và phần tăng thêm của chi phí, tức là:
Phần tăng thêm của kết quả
Hiệu quả =
Phần tăng thêm của chi phí
Từ những quan điểm trên cho thấy, nếu đánh giá hiệu quả theo quan điểm
thứ nhất thì chưa xác định được năng suất lao động xã hội và khả năng cung cấp
sản phẩm cho xã hội của các cơ sở sản xuất có lợi nhuận như nhau. Mặt khác, theo
quan điểm kinh doanh trong nền kinh tế thị trường thì lợi nhuận chỉ là chỉ tiêu kết
quả sản xuất kinh doanh. Lợi nhuận không phải là chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sản
xuất.
Nếu xem xét hiệu quả theo quan điểm thứ hai thì chưa phân tích được sự tác
động, sự ảnh hưởng của các yếu tố nguồn lực tự nhiên. Hai cơ sở sản xuất đạt được
tỉ số kết quả/chi phí như nhau, nhưng ở không gian và thời gian khác nhau thì tác
động của nguồn lực tự nhiên là khác nhau và như vậy hiệu quả là khác nhau.
ảnh hưởng đến các thời kỳ, giai đoạn tiếp theo. Về mặt không gian, hiệu quả chỉ có
thể coi là đạt được một cách toàn diện khi hoạt động của các ngành các doanh
nghiệp đều mang lại hiệu quả và không làm ảnh hưởng đến hiệu quả chung của nền
kinh tế quốc dân và toàn xã hội.
Như vậy, đánh giá hiệu quả phải được xem xét một cách toàn diện trong mối
quan hệ chung của nền kinh tế quốc dân với hiệu quả bộ phận của các đơn vị,
doanh nghiệp, địa phương. Hiệu quả đó bao gồm cả hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã
hội và hiệu quả môi trường. Các loại hiệu quả này có mối quan hệ mật thiết với
nhau như một thể thống nhất không tách rời nhau. Đứng trên góc độ toàn nền kinh
tế thì hiệu quả của các doanh nghiệp phải gắn với hiệu quả chung của toàn xã hội.
Do vậy bản chất của hiệu quả xuất phát từ mục đích của sản xuất và phát triển nền
kinh tế xã hội. Hiệu quả phải là hiệu quả của lao động xã hội và được xác định
bằng tương quan so sánh giữa lượng kết quả có ích thu được với lượng hao phí lao
động xã hội.
Trong sản xuất nông nghiệp khi đánh giá hiệu quả của một hệ thống cây
trồng, vật nuôi phải xét đến khả năng sản xuất hàng hóa, phát huy lợi thế so sánh
của từng vùng, khả năng tạo việc làm và tăng thu nhập cho người lao động. Nếu
đánh giá đúng đắn hiệu quả đạt được sẽ kích thích sản xuất phát triển và tăng
cường áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào từng điều kiện sản xuất cụ thể.
2.2.3. Phân loại hiệu quả.
Mọi hoạt động sản xuất của con người và quá trình khai thác tài nguyên đều
có mục đích chủ yếu là kinh tế. Tuy nhiên, kết quả hoạt động đó không chỉ duy
nhất đạt được về mặt kinh tế, mà đồng thời tạo ra nhiều kết quả có liên quan đến
đời sống kinh tế xã hội của con người. Xét trên phạm vi cá biệt, một hoạt động kinh
tế có thể mang lại hiểu quả cho một cá nhân, một đơn vị. Nhưng xét trên phạm vi
toàn xã hội thì nó sẽ ảnh hưởng đến lợi ích và hiệu quả chung. Chính vì vậy khi
đánh giá hiệu quả cần phải phân định và làm rõ mối liên hệ giữa chúng để có những
nhận xét chính xác.
* Căn cứ vào nội dung của hiệu quả, người ta chia ra: Hiệu quả kinh tế, hiệu
quả xã hội và hiệu quả môi trường:
hình sản xuất VAC, các tác giả chỉ tập trung đánh giá hiệu quả kinh tế, chưa đề cập
đến chỉ tiêu đánh giá hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường. Trong đánh giá hiệu
quả kinh tế cũng chỉ dừng lại ở các chỉ tiêu tổng quát. Các tác giả Phạm Văn Trang,
Đặng Thọ Xương và cộng sự chỉ đề cập đến các chỉ tiêu như thu nhập, chi phí vật
chất và thu nhập thô.
* Trong đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình VAC, sử dụng các khái niệm sau:
- Thu nhập: Là toàn bộ giá trị sản phẩm thu được trong một thời gian nhất
định, thường là một năm.
- Chi phí mua ngoài: Là toàn bộ chi phí vật chất và dịch vụ phải mua ngoài
thị trường.
Phần III
MỤC TIÊU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
3.1. Mục tiêu nghiên cứu
Đánh giá hiệu quả kinh tế của hệ thống VAC làm cơ sở đề xuất các giải pháp
phát triển mô hình VAC tại xã Yên Đồng, Yên Lạc, Vĩnh Phúc.
Xác định tính đa dạng thành phần cây trồng, vật nuôi của các hệ thống VAC
tại địa phương.
3.2. Nội dung nghiên cứu
- Điều tra điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của điểm nghiên cứu
- Điều tra hiện trạng các mô hình VAC tại địa phương
+ Phân loại các kiểu/dạng mô hình VAC.
+ Hiện trạng về quy mô diện tích và kỹ thuật của mỗi kiểu VAC
- Phân tích hiệu quả kinh tế do VAC mang lại
- Phân tích mô hình VAC điển hình
- Đề xuất các giải pháp phát triển mô hình VAC
- Điều tra tính đa dạng loài (liệt kê) các giống cây trồng vật nuôi của các hệ
thống VAC
3.3. Đối tượng phạm, phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: các mô hình VAC hiện có tại địa phương
- Phạm vi nghiên cứu
năng mở rộng quy mô sản xuất…của hộ gia đình
- Thảo luận nhóm: thảo luận với người dân địa phương để thu thập thông tin,
tìm ra những khó khăn của người dân gặp phải trong quá trình sản xuất mô hình
VAC. Từ đó, đưa ra một số giải pháp để tháo gỡ những khó khăn này.
- Phân tích theo sơ đồ SWOT: phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và
thách thức trong sản xuất mô hình VAC.
Mẫu biểu điều tra tính đa dạng thành phần loài cây trồng vật nuôi có trong
mô hình VAC
STT Tên loài
Thời
điểm/mùa vụ
xuất hiện/tồn
tại trong năm
Số lượng
Nuôi/trồng
hay tự nhiên
Vai trò,
giá trị
Trước Sau
%
chênh
lệch
Nuôi
Tự
nhiên
1
2
…
3.4.2. Phương pháp nội nghiệp.
- Tổng hợp và phân tích số liệu đã thu thập được
0
1
BPV =
( )
∑
=
+
n
t
t
t
i
B
0
1
BCR =
CPV
BPV
Trong đó:
- NPV là giá trị hiện tại của lợi nhuận ròng (đ)
- BPV là giá trị hiện tại của thu nhập (đ).
- CPV là giá trị hiện tại của chi phí (đ).
- B
i
: giá trị thu nhập ở năm thứ i (đ)
- C
i
: giá trị chi phí ở năm thứ i (đ)
- r: tỷ lệ lãi suất (%)
- i: là thời gian thực hiện các hoạt động sản xuất.
khoa
Trước Sau %
chênh
Nuôi Tự
nhiên
Copyright: Tài liệu đại học ©