MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Đảng ta khẳng định: "Phát triển giáo dục và đào tạo là một trong
những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại
hóa, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát
triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững" [14, tr. 108-109]. Ở đây
những nhiệm vụ trọng yếu, nền tảng của chương trình giáo dục đại học là
xây dựng một đội ngò trí thức có nhân cách đạo đức trong sáng, làm chủ về
chuyên môn nghiệp vụ, khỏe mạnh về thể chất đáp ứng tốt yêu cầu của sự
nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Điều đó sẽ tạo ra hệ điều
chỉnh bên trong, tự giác, tự nguyện; làm cho sù quan tâm của con người đối
với người khác cũng như đối với lợi Ých của xã hội trở thành nhu cầu và sự
thôi thúc từ nội tâm. Đây là yếu tố kích thích tính tích cực trong mỗi con
người, hướng họ biết giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa cá nhân và xã
hội, góp phần khắc phục sự mất cân đối trong quá trình phát triển con
người - xã hội dưới những tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học
- công nghệ và cơ chế thị trường hiện nay.
Việt Nam, sau hơn 15 năm đổi mới, chuyển sang phát triển kinh tế
thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã đạt được những thành tựu đáng
tự hào. Bên cạnh đó, kinh tế thị trường lại là mảnh đất màu mỡ nảy sinh
nhiều yếu tố tiêu cực. Các tác động của kinh tế thị trường đã can thiệp, phá
vỡ nhiều nét đẹp của văn hóa truyền thống, chà đạp lên những khuôn mẫu
đạo đức, những giá trị đạo đức đích thực. Mặt khác, các thế lực thù địch
đang tiến công chúng ta trên lĩnh vực văn hóa, đạo đức, lối sống, nhất là
đối với thanh niên, sinh viên. Và thực tế ngày nay, đáng lo ngại là một bộ
phận học sinh, sinh viên suy thoái đạo đức, mờ nhạt lý tưởng, thực dụng,
1
thiếu hoài bão lập thân, lập nghiệp vì tương lai bản thân và tiền đồ đất
nước.
Như vậy, đổi mới, mở cửa, thuận lợi, khó khăn, thời cơ, nguy cơ đan
xen nhau. Trong đó, nhân tố đạo đức, giá trị của đời sống tinh thần của sinh

các nhà khoa học trường đại học Lờningrỏt, Tủ sách Đại học Kinh tế kế
hoạch năm 1981; Lê Diệp Đĩnh: "Thực trạng tâm lý xã hội của sinh viên và
vấn đề giáo dục nhân cách cho sinh viên ở nước ta hiện nay", Luận văn
thạc sĩ Triết học bảo vệ năm 1995; Trần Sỹ Phán: "Giáo dục đạo đức với
việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên trong giai đoạn hiện
nay", Luận án tiến sĩ triết học bảo vệ tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ
Chí Minh năm 1999
Về xây dựng nhân cách đạo đức có tác giả quan tâm nghiên cứu ở
phương diện chung: Trần Thị Tuyết Sương: "Vấn đề xây dựng nhân cách
đạo đức con người Việt Nam trong điều kiện hiện nay", Luận văn thạc sĩ
Triết học, bảo vệ tại Viện Triết học 1998
Nhìn chung, các công trình kể trên đã có nhiều đóng góp trong việc làm rõ
mối quan hệ giữa kinh tế và đạo đức với việc xây dựng và giáo dục nhân
cách cho sinh viên, nhưng chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu một
cách hệ thống về vấn đề xây dựng nhân cách đạo đức cho sinh viên trong
điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay. Nhìn chung, các công
trình kể trên đã có nhiều đóng góp trong việc làm rõ mối quan hệ giữa kinh
tế và đạo đức với việc xây dựng và giáo dục nhân cách cho sinh viên,
nhưng chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống về vấn
đề xây dựng nhân cách đạo đức cho sinh viên trong điều kiện kinh tế thị
trường ở Việt Nam hiện nay.
3
Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài: Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài: "Vấn đề xây
dựng nhân cách đạo đức sinh viên trong điều kiện kinh tế thị trường ở
Việt Nam hiện nay (qua thực tế các trường đại học khối xã hội nhân văn
ở miền Bắc Việt Nam" làm luận văn tốt nghiệp của mình.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn
3.1. Mục đích:
Qua khảo sát nhân cách đạo đức sinh viên hiện nay tại một số trường
đại học khối xã hội nhân văn ở miền Bắc Việt Nam, luận văn đưa ra các

Luận văn góp phần tìm hiểu, nghiên cứu một vấn đề bức thiết của
môn Đạo đức học và đáp ứng những đòi hỏi của thực tiễn xã hội: nghiên
cứu nhân cách đạo đức sinh viên trong nền kinh tế thị trường hiện nay.
Trên bình diện nghiên cứu và những kết quả đã đạt được, chúng tôi
hy vọng luận văn sẽ góp phần làm phong phú thêm nguồn tài liệu tham
khảo cho giáo viên, sinh viên dạy và học môn Đạo đức học.
Luận văn có ý nghĩa nhất định đối với công tác giáo dục và xây dựng
nhân cách đạo đức cho sinh viên trong điều kiện kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay ở nước ta.
8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận
văn gồm 2 chương, 4 tiết.
5
Chương 1
NHÂN CÁCH ĐẠO ĐỨC, TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC XÂY
DỰNG NHÂN CÁCH ĐẠO ĐỨC CHO SINH VIÊN HIỆN NAY
xây dựng nhân cách đạo đức cho sinh viên hiện nay
1.1. NHÂN CÁCH ĐẠO ĐỨC VÀ NHỮNG NHÂN TỐ CƠ BẢN QUI
ĐỊNH SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NHÂN CÁCH ĐẠO ĐỨC CỦA SINH VIÊN
1.1.1. Nhân cách
Tư tưởng về nhân cách xuất hiện từ Arixtụt (384 - 322 TCN) - nhà
Triết học cổ đại Hy Lạp - khi ông cho rằng, con người là "sinh vật chính
trị" (Joon poltikon). Ở đây, bước đầu Arixtụt đó thấy được vai trò của tác
động xã hội, của giáo dục đào tạo đối với sự phát triển con người như là
một nhân cách. Tuy nhiên, đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, lần đầu
tiên, hai nhà tâm lý học người Đức Dilthey và Spranger mới đưa ra khái
niệm nhân cách. Theo hai ông, nhân cách là cái "mặt nạ" có tính chất xã hội
của cái tôi bên trong; khi nào cái "mặt nạ" đó trùng với cái tôi thì nhân cách
phát triển chín muồi [24, tr. 42].
Đến nay, nhân cách được nghiên cứu, định nghĩa dưới nhiều góc độ

hoàn thiện về nhân cách, trong quá trình này, cái sinh học ngày càng được
xã hội hóa, nhân tính hóa nhiều hơn. Nhân cách được hình thành và phát
triển trong quá trình sống, lao động, quan hệ giao tiếp
Tuy nhiên, trên lập trường triết học mác xít, giữa các nhà khoa học
cũng có nhiều định nghĩa khác nhau về nhân cách: Chẳng hạn "Nhân cách
là hệ thống những phẩm giá xã hội của cá nhân thể hiện trong cá nhân,
ngoài cá nhân, thông qua hoạt động giao tiếp của cá nhân Êy" [4, tr. 74];
"Nhân cách là toàn bộ những đặc điểm tâm lý của cá nhân đã hình thành và
7
phát triển từ trong các quan hệ xã hội" [53, tr. 80] hoặc "Khái niệm nhân
cách được thể hiện là toàn bộ đời sống" tinh thần và xã hội của con người
bao gồm "tầng" xã hội và "tầng" tâm lý trong con người. Khái niệm này
cho phép hiểu bản chất Người ở mỗi cá nhân, cái tư cách làm Người của
nó, cái phân biệt nó với giống loài động vật. Tuy nhiên, nhân cách là một
khái niệm phức tạp, cần được tiếp cận từ nhiều phía " [49, tr. 28] và có
hàng trăm định nghĩa khác nhau về nhân cách và mỗi ngành khoa học lại
tiếp cận nhân cách từ góc độ nghiên cứu đặc thù của mình, đi sâu vào mặt
này, hoặc mặt khác của nhân cách, tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu của
ngành đó. Tuy nhiên, có thể nhận thấy rằng, các quan điểm đó tập hợp
thành hai khuynh hướng cơ bản:
- Mét là: Coi nhân cách như là đặc trưng, chức năng, vai trò, vị trí
của con người trong xã hội.
- Hai là: Coi nhân cách là đặc trưng bản chất của con người [48, tr. 11].
Chúng tôi thống nhất với khuynh hướng thứ hai coi nhân cách là đặc
trưng bản chất của con người.
Khi bàn về vấn đề con người, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác
đặc biệt chú ý tới bản chất xã hội của con người, lý giải các quan hệ xã hội
tham gia vào sự hình thành bản chất Êy cũng như vai trò của thực tiễn và
hoạt động thực tiễn đối với sự bộc lé những sức mạnh bản chất Người, tới sự
hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách Người. Mác đưa ra nhận xét

cách khác. Quá trình tự đánh giá và được đánh giá đó là quá trình cá nhân
thực hiện những hành vi cho mình và cho người khác theo yêu cầu chung
của nhân cách xã hội. Nói cách khác, nhân cách là những phẩm chất bên
trong của mỗi cá nhân trước những đòi hỏi của xã hội và của bản thân cá
nhân để cá nhân đó tồn tại và làm tròn trách nhiệm của mình với bản thân,
với xã hội. Do đó, nhân cách cá nhân bị chi phối bởi nhân cách xã hội,
9
phản ánh nhân cách xã hội, đồng thời nhân cách xã hội tìm thấy mình qua
những hình ảnh, diện mạo riêng rất đa dạng của mỗi nhân cách cá nhân.
1.1.2. Nhân cách đạo đức, nhân cách đạo đức của sinh viên
Nhân cách đạo đức: Là tổng thể những phẩm chất đạo đức của
nhân cách (nhu cầu, tình cảm, niềm tin, tri thức, lý tưởng, năng lực đạo
đức ) được hình thành một cách lịch sử - cô thể, được thể hiện, thực hiện
trong toàn bộ hoạt động sống của mình như một cá nhân.
Nếu nhân cách là một chỉnh thể thống nhất giữa đức và tài, của những
thuộc tính, phẩm chất, xu hướng bên trong, riêng biệt của mỗi cá nhân, dùng
để phân biệt cá nhân này và cá nhân khỏc thỡ nhân cách đạo đức lại thể
hiện năng lực đạo đức cá nhân, là ý thức, tình cảm, lý tưởng đạo đức cá nhân.
Nhân cách là một khái niệm rộng bao hàm trong nó phương diện đạo đức,
phương diện thẩm mỹ, phương diện nhận thức hoặc nói cách khác nhân
cách bao gồm những phẩm chất đạo đức, phẩm chất thẩm mỹ, phẩm chất
nhận thức tức là những phẩm chất xã hội của con người. Những phẩm
chất xã hội Êy được hình thành trong quá trình hoạt động thực tiễn, hoạt
động xã hội của con người chứ không phải do thiên phú hay là những phẩm
chất bẩm sinh. Vì vậy, tất yếu trong cấu trúc của nhân cách phải bao gồm
phẩm chất thẩm mỹ, phẩm chất nhận thức và phẩm chất đạo đức của cá
nhân.
Tuy nhiên, sù tham gia của nhân cách đạo đức trong cấu trúc của
nhân cách không chỉ được hiểu đơn giản chỉ là yếu tố cấu thành lên nhân
cách, dù là yếu tố nền tảng. Sự tham gia đó biểu hiện mối quan hệ biện

chuẩn mực cụ thể trong từng lĩnh vực hoạt động nhất định. Dù cụ thể hơn,
11
nhưng những nguyên tắc, những qui tắc và chuẩn mực vẫn chỉ được coi là
những yêu cầu chung cho tất cả các cá nhân trong từng lĩnh vực hoạt động cụ
thể. Trước những yêu cầu chung Êy, mỗi cá nhân hành động theo nhận thức
của mình. Vì vậy, nếu đồng nhất đạo đức cá nhân với những qui tắc, những
chuẩn mực đạo đức sẽ tạo ra mô hình phát triển rập khuôn, hạn chế sự phát
triển độc lập của mỗi cá nhân. Đây là điều hoàn toàn không có trong hiện
thực!
- Xu hướng thứ ba, quan niệm: phẩm chất đạo đức cá nhân không thể
chỉ là những yêu cầu chung của đạo đức xã hội mà nú cũn phải là những
nét tính cách mang ý nghĩa tâm lý đạo đức của con người cấu thành nên
nhân cách cá nhân. Đó là sự thống nhất giữa giữa lý tưởng và hiện thực
cuộc sống, giữa trí tuệ, tình cảm và hoạt động thực tiễn của các cá nhân.
Thống nhất với xu hướng thứ ba, chúng tôi đi vào phân tích một sè
đặc trưng của nhân cách đạo đức.
Nhu cầu đạo đức: Nhân cách con người chỉ thực sự hình thành và phát
triển thông qua sự phát triển của hoạt động của con người. "Nền tảng của
nhân cách là những quan hệ phối thuộc giữa các hoạt động của con người
mà vốn do tiến trình phát triển của những hoạt động Êy tạo ra" [31, tr. 128],
mà yếu tố có liên quan chặt chẽ tới hoạt động và giữ vai trò động lực của
hoạt động là nhu cầu.
Nhu cầu là một thuộc tính tâm lý cá nhân, là một yếu tố trong nhóm
xu hướng của cấu trúc nhân cách. Nhu cầu có tác dụng xác định xu hướng
của cá nhân, xác định thái độ của người đó đối với hiện thực và trách
nhiệm của bản thân. Nó ảnh hưởng mạnh mẽ tới lối sống và hoạt động của
cá nhân [24, tr. 51].
nhân [24, tr. 51].
12
Nhu cầu của con người hết sức đa dạng. Trong tổng hệ nhu cầu có

đánh giá những hành vi đạo đức, vừa là sự biểu hiện xu thế phát triển của
nhân cách đạo đức theo hướng tích cực của mỗi chủ thể đạo đức. Hờghen
đã viết thực chất của tình cảm đạo đức là sự quên mình ở một cái tụi khỏc
nhưng chính trong sự biến mất này, trong sự quên đi này lần đầu tiên này,
ta tìm được bản thân mình và làm chủ được bản thân ta. "Quên mình ở một
cái tụi khỏc" theo ụng cú nghĩa là hành động xả thân vì lợi Ých người khác
(lợi Ých của tập thể, lợi Ých của xã hội) [22, tr. 27]. Hờghen đó đưa ra một
vấn đề tưởng như là nghịch lý: Quá trình tự quên bản thân mình lại chính là
quá trình tự làm chủ bản thân mình, sâu xa hơn nữa chính lúc quên mình đi
Êy, lần đầu tiên ta tìm được bản thân mình và làm chủ được bản thân mình.
Tình cảm đạo đức chẳng những là sự biểu hiện của đặc trưng "Người" mà
nó còn là hình thức thông qua đó cá nhân ý thức được về mình, phát hiện
bản thân mình và làm chủ bản thân mình. Với tình cảm đạo đức - con
người "trở lại" với chính mình trong những hành vi đạo đức không vì mình.
Như vậy, tình cảm đạo đức không chỉ là biểu hiện của nhân cách đạo đức,
mà đây còn là một nét quan trọng của chủ nghĩa nhân đạo cộng sản. Bồi
dưỡng tình cảm đạo đức có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong xây dựng
nhân cách đạo đức, xây dựng con người mới. "Nói rèn luyện con người,
trước hết nói giáo dục lòng nhân ái cho con người, vì lòng thương người là
đạo lý cuộc sống, là đạo lý làm người" [22, tr. 29].
Niềm tin là cơ sở để xây dựng một nhân cách đạo đức tốt đẹp.
Niềm tin là yếu tố quan trọng trong toàn bộ đời sống tinh thần của con
người. Mác và Ăngghen coi niềm tin là động lực quan trọng để thúc đẩy
hoạt động của con người. Niềm tin là cơ sở vững chắc để chúng ta xây
dựng lý tưởng cộng sản chủ nghĩa và đấu tranh chống lại mọi thế lực thù
14
địch trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Là cỏi riờng có của con
người, niềm tin được thể hiện qua quan niệm sống, lý tưởng, tình cảm
của mỗi cá nhân. Con người làm nên lịch sử của mỡnh chớnh nhờ năng lực
hiểu biết thế giới và quá trình không ngừng cải tạo thế giới. Đó là quá trình

những phạm trù, những nguyên lý đạo đức có vị trí đặc biệt quan trọng
trong sự hình thành nhân cách đạo đức. Nhà đạo đức học Bandzeladze đó
vớ tình cảm và tình cảm đạo đức như động cơ của một chiếc xe, còn tri
thức và tri thức đạo đức như chiếc đốn pha. Nếu thiếu động cơ thì xe không
thể hoạt động, vì vậy sẽ không thể có hoạt động đạo đức, nhưng nếu thiếu
tri thức, tri thức đạo đức tức là thiếu đèn pha thì người ta sẽ hoạt động
không có định hướng, không có mục đích, hoạt động tùy tiện [52, tr. 44].
Lý tưởng đạo đức vừa là tiền đề, vừa là cơ sở căn bản quyết định sự
hình thành và phát triển của nhân cách đạo đức.
Không thể xác định được phạm trù lý tưởng đạo đức nếu không dựa
trờn nền tảng chung của nó là lý tưởng, vì cùng với lý tưởng chính trị - xã
hội, lý tưởng tôn giáo, lý tưởng thẩm mỹ lý tưởng đạo đức là một bộ phận
hợp thành lý tưởng chung của một nhóm người, của một giai cấp, của một
dõn tộc.
Lý tưởng nói chung là trạng thái cao nhất, hoàn hảo nhất mà con
người muốn đạt tới. Lý tưởng thụi thúc con người hành động để thỏa mãn
các nhu cầu lợi Ých [17, tr. 42].
Trong đời sống mọi giai tầng xã hội, lý tưởng có một ý nghĩa rất
quan trọng. Lý tưởng đạo đức cao đẹp, trong sáng là tiền đề để hình thành
một nhân cách đạo đức cao đẹp. Không thể xõy dựng một nhân cách đạo
đức cao đẹp trong mét con người sống không có lý tưởng, không nhận thức
được điều nên làm hay không nên làm, dễ bị du nhập, lôi kéo Lý tưởng
16
chung của thời đại chúng ta đã được Đảng, Bác Hồ và cả dõn tộc ta lùa
chọn: Độc lập dõn téc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Lý tưởng đạo đức phải
gắn với lý tưởng xã hội - chính trị thì mới có một nội dung cụ thể, xác định.
Lý tưởng đạo đức trong thời đại chúng ta đó là đấu tranh để thực hiện thắng
lợi đường lối, chủ trương, chính sách do Đảng và Nhà nước đề ra để bảo vệ
và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Là bộ phận hợp thành lý tưởng,
lý tưởng đạo đức là cơ sở lùa chọn những giá trị đạo đức của thời đại; là

được thể hiện thông qua năng lực thực tiễn, qua đó thể hiện năng lực đạo
đức của mỗi chủ thể đạo đức.
"Năng lực là một tập hợp hoặc tổng hợp những thuộc tính của mỗi cá
nhân con người, đáp ứng những nhu cầu của hoạt động và bảo đảm cho
hoạt động có hiệu quả cao" [6, tr. 90].
Trong mỗi con người tiềm Èn nhiều năng lực, nhưng năng lực Êy có
được bộc lé ra hay không phụ thuộc vào rất nhiều các điều kiện chủ quan
và khách quan. Năng lực đạo đức là một tập hợp những thuộc tính về tâm
sinh lý, cùng với những phẩm chất tinh thần đặc biệt giúp cho mỗi cá nhân
có khả năng nhận thức, khả năng đánh giá, khả năng thực hiện những hành
vi đạo đức trong hiện thực.
Năng lực đạo đức trong mỗi nhân cách phát triển ở mức độ khác
nhau, tùy thuộc vào năng khiếu bẩm sinh nhưng yếu tố giữ vai trò quyết
định hơn cả đó là quá trình tu dưỡng, rèn luyện, học tập trong hoạt động
thực tiễn của mỗi cá nhân.
Nhân cách đạo đức chân chính nhất thiết phải được thể hiện bằng
hành động và hành động đó nhất thiết phải hướng vào cải tạo thế giới trong
đó con người sống và làm việc. Hành vi đạo đức không chỉ tạo lên những
giá trị đạo đức mà còn là đặc trưng bản chất để phân biệt sự khác nhau căn
bản giữa con người và con vật. Hoạt động của con vật chỉ là hoạt động
18
"thích nghi bị động". Hoạt động của con người, về bản chất vẫn là hoạt
động thích nghi, nhưng đồng thời cùng với sự phát triển và hoàn thiện của
văn hóa, nhân cách mà hoạt động đó trở thành hoạt động cải tạo thế giới
con người đang sống và cải tạo chính bản thân con người. Quá trình con
người thể hiện năng lực đạo đức của mình trong hiện thực mang mét ý
nghĩa tích cực là tác động cải tạo môi trường sống; cải tạo và phát triển
chính bản thân mình; phân biệt hoạt động của con người với con vật. Với ý
nghĩa Êy, năng lực đạo đức là một đặc trưng hết sức cốt yếu trong nhân
cách đạo đức.

biểu hiện đặc thù của nhân cách đạo đức sinh viên.
Vớ dô: Lý tưởng đạo đức cao cả của sinh viờn Việt Nam hiện nay
vẫn là độc lập dõn tộc và chủ nghĩa xã hội, là lý tưởng đạo đức cộng sản. Ở
tầm cao nhất, lý tưởng đạo đức cộng sản là sự thống nhất giữa quan niệm
và biểu tượng về các chuẩn mực, các quan hệ đạo đức và các nhân cách đạo
đức xã hội chủ nghĩa. Họ hiểu rằng sống có lý tưởng, lý tưởng đạo đức là
phải thiết tha với độc lập của Tổ quốc, bởi đó là thành quả được đổi bằng
biết bao xương máu của các thế hệ cha ông đánh bại mọi kẻ thù xâm lược
dưới sự lãnh đạo của Đảng và ngày nay đang thực hiện thắng lợi sự nghiệp
đổi mới, đưa đất nước vững bước tiến vào thế kỷ XXI. Họ hiểu rằng muốn
củng cố và bảo vệ nền độc lập, tự do cho dõn tộc thỡ chỉ có con đường duy
nhất là đưa đất nước đi lên chủ nghĩa xã hội. Vì vậy, lý tưởng, lý tưởng đạo
đức của sinh viờn còn được biểu hiện trong khát vọng học tập, nghiên cứu;
biểu hiện ở ý thức trách nhiệm trong học tập, ở sự nỗ lực, chuyên cần, sáng
tạo trong học tập nắm vững những tri thức được học tập trong trường, vươn
lên chiếm lĩnh những đỉnh cao của khoa học - công nghệ, nhanh chóng hội
nhập với xu thế phát triển của nền văn minh nhân loại. Bởi trong nền kinh
20
tế tri thức, dõn tộc nào vươn lên đến đỉnh cao trí tuệ, dõn tộc đú sẽ chiến
thắng.
Tình cảm đạo đức với tư cách là phản ứng của con người với các
hiện tượng đạo đức. Nú cú những biểu hiện sâu sắc, nhạt nhòa khác nhau
cùng như sự biểu hiện đa dạng, phong phú khác nhau ở những giai đoạn
phát triển khác nhau của nhân cách đạo đức. Tình cảm đạo đức của sinh
viên được biểu hiện căn bản trong tình cảm với gia đình, thầy cô và bè bạn,
đặc biệt nổi trội là tình cảm đối với thầy cô, tình cảm với bạn bè và tình
yêu. Ở mỗi sinh viên, bên cạnh sự kính yêu cha mẹ, là lòng kính trọng các
thầy cô, tình cảm này bắt nguồn từ chính vị trí lớn lao của thầy cô giáo đối
với việc hình thành nhân cách của mỗi sinh viên. Tình cảm đạo đức được
biểu hiện trước hết là sự trung thực trong học tập, rèn luyện, lòng dũng

thực tiễn đang làm cơ sở cho vị trí giai cấp của mình, tức là từ những quan
hệ kinh tế trong đó người ta sản xuất và trao đổi" [39, tr. 136].
Bị qui định khách quan bởi điều kiện kinh tế - xã hội, nhưng cái trực
tiếp qui định bản chất và đặc trưng của nhân cách đạo đức lại không phải là
tất cả các quan hệ kinh tế, mà nhõn tè qui định nhân cách đạo đức ở tầng
sâu nhất đó là quan hệ lợi Ých. Bởi cỏi lừi vật chất của đạo đức là vấn đề
lợi Ých, không xuất phát từ lợi Ých thì tư tưởng đạo đức không có cơ sở và
càng không thể hiểu được hành động trong thực tiễn lịch sử của con người.
Nói cụ thể hơn, tính chất của việc giải quyết quan hệ lợi Ých giữa cá nhân
và xã hội là nhân tố sau cùng qui định bộ mặt đạo đức của nhân cách.
Mỗi cá nhân riêng lẻ không làm nên xã hội, mà xã hội bao giê cũng
là tập hợp của những cá nhân cùng với các mối quan hệ của họ. Nói cách
22
khác, do lợi Ých và thông qua việc thực hiện lợi Ých mà các cá nhân tập
hợp, liên kết và có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Ăngghen đã chỉ ra rằng:
"Ở đâu không có lợi Ých chung thì ở đó không thể có sự thống nhất về mục
đích và càng không thể có sự thống nhất về hành động được" [38, tr. 21].
Tuy nhiên, ở mỗi cá nhân lại có nhu cầu, lợi Ých riêng, khác nhau, thậm
chí nhiều khi lợi Ých cá nhân lại đối lập với lợi Ých xã hội, lợi Ých dõn tộc
mỡnh. Sự phát triển của con người nói chung, nhân cách đạo đức nói riêng
chỉ có thể phát triển đúng qui luật khi mỗi cá nhân tự giác nhận thức đúng
đắn, giải quyết hài hòa về mối quan hệ cá nhân - xã hội xột trờn phương
diện lợi Ých. Mác - Ăngghen đã chỉ rõ:
Chõng nào con người còn ở trong xã hội hình thành một
cách tự nhiên, do đó chõng nào cũn cú sự chia cắt giữa lợi Ých
riêng và lợi Ých chung chừng đú bản thân con người sẽ trở
thành một lực lượng xa lạ, đối lập với con người và nô dịch con
người, chứ không phải bị con người thống trị [36, tr. 47].
Lợi Ých cá nhân là động lực trực tiếp cho mọi hoạt động của con
người. Con người, ở bất kỳ thời đại nào cũng hành động trước hết vì lợi

đạo đức của nhân cách bị hạn chế. Vì vậy, nhân cách nói chung và nhân
cách đạo đức nói riêng không có điều kiện phát triển một cách hoàn thiện.
Từ khi đất nước đổi mới, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã
hội chủ nghĩa, cơ chế thị trường với tính đặc thù của mình là thừa nhận tính
hợp lý và thỏa mãn tối đa lợi Ých cá nhân. Trên mặt tích cực của mình, lợi
Ých cá nhân là "chất kích thích" thôi thúc con người năng động, sáng tạo,
tích cực hoạt động. Quá trình tham gia và chủ động tham gia vào các hoạt
động kinh tế xã hội tạo điều kiện cho sự phát triển toàn diện của nhõn cách
đạo đức. Bởi nhân cách đạo đức nói riêng và đạo đức có thể chỉ được xác
định đầy đủ khi đặt nó trong mối quan hệ với các nhu cầu và lợi Ých.
24
Sù phát triển nhân cách đạo đức còn chịu sự tác động mạnh mẽ của
truyền thống đạo đức. Đồng thời nó cũng bị qui định bởi nhân tố văn hóa
tinh thần xã hội và gắn liền với sự phát triển của văn hóa tinh thần trong
mỗi cá nhân. Đạo đức truyền thống có tác động mạnh mẽ đến sự hình thành
những kiểu mẫu hành vi đạo đức, đến sự đánh giá và những tình cảm đạo
đức. Hiệu quả của giáo dục, với tính cách là một nhân tố phát triển nhân
cách đạo đức phụ thuộc rất nhiều vào kỹ năng vận dụng những giá trị truyền
thống trong hoàn cảnh mới để phục vụ xã hội và bản thân mỗi cá nhân.
Văn hóa tinh thần xã hội là tổng hòa của văn hóa tinh thần cá nhân,
tuy nhiên đây không phải là phép cộng đơn giản của tất cả văn hóa tinh
thần cá nhân mà nó là sự kết tinh những tinh hoa của nhiều thời đại, nhiều
thế hệ đã qua. Mỗi cá nhân khi sinh ra đã được sống, được tiếp nhận một hệ
các giá trị, hệ các chuẩn mực của văn hóa tinh thần xã hội. Những giá trị,
chuẩn mực này được phản ánh trong thế giới quan, hệ thống tri thức xã hội,
trong những chuẩn mực về pháp lý, đạo đức, thẩm mỹ Chúng ta không
thể nói đến nhân cách của một đứa trẻ sơ sinh. Nhõn cách, nhân cách đạo
đức của con người dần được hình thành và phát triển trong môi trường họ
sống một cách gián tiếp thông qua quá trình giáo dục và tự giáo dục.
Trong những yếu tố cấu thành nên văn hóa tinh thần xã hội thì thế