Bài tiểu luận Chuyên đề: Lịch sử kinh tế Việt
Nam
PHẦN MỞ ĐẦU
Lịch sử vương quốc cổ Phù Nam là lịch sử của một phần lãnh thổ- phần
Nam Bộ Việt Nam gắn bó mật thiết và không thể tách rời của dân tộc Việt Nam.
Từ những thế kỉ đầu công nguyên trờn vựng đất phương Nam đã có sự xuất hiện
của một số nền văn hoá cổ. Cùng với văn hoỏ Đụng Sơn ở phía Bắc, văn hoá Sa
Huỳnh rồi ChămPa Ở Nam Trung Bộ, văn hoá Ốc Eo hình thành ở đồng bằng
sông Cửu Long đã tạo dựng nền tảng cho sự ra đời của vương quốc Phù Nam.
Và rồi, sau những biến thiên của lịch sử, nền văn hoỏ đú lại được tích hợp vào
dòng chảy chung thống nhất của văn hoá dân tộc.
Vương quốc Phù Nam phát triển mạnh vào thế kỉ III-IV. Không những
trên phương diện kinh tế mà còn cả văn hoá và tôn giáo. Đồng hành và theo
chân các thương nhân, các tu sĩ đạo Balamụn và tăng sư Phật giáo cũng đến Phù
Nam và một số tiểu quốc khác ở Đông Nam Á. Họ không chỉ là những nhà
truyền giáo mà còn tham gia vào các hoạt động xã hội khác. Như vậy, Phù Nam
là vương quốc truyền bá văn minh Ấn Độ và nhiều quốc gia khác vào Đông
Nam Á và có thể coi là trung tâm liờn thế giới đầu tiên của khu vực đồng thời là
nơi mạng lưới thông ra bên ngoài của Đông Nam Á. Như vậy, Phù Nam là
vương quốc có vai trò quan trọng trong nước cũng như trên thế giới.
Ngày nay, vương quốc Phù Nam tuy không còn nữa nhưng do tầm quan
trọng của nó nên nhiều sử gia trong và ngoài nước vẫn tiếp tục nghiên cứu về nó.
Ta có thể thấy rằng, mốc mở đầu của việc nghiên cứu Phù Nam là vào
năm 1903, khi P.Pelliot xuất bản công trình của mình có nhan đề “Nước Phù
Nam” trên B.E- FEO. Ông không chỉ tổng kết tình hình nghiên cứu và hiểu biết
ở những năm cuối XIX- đầu XX, đề xuất những quan niệm mới của mình, đồng
thời ụng cũn giới thiệu một cách có hệ thống nguồn thư tịch, làm cơ sở đáng tin
cậy, vừa làm nền cho ý kiến của ông, vừa mở ra khả năng tiếp tục tìm hiểu. Từ
đó cho đến nay đó cú hơn 100 năm nghiên cứu về Phù Nam. Thời gian nghiên
cứu cũng khỏ lõu nhưng lại thiếu tập trung, nên gặt hái chưa được nhiều, Vì vậy,
Phan Thị Mai Phương Líp: K54B Khoa

Phù Nam trong “Văn hiến thông khảo” cũng là Chân Lạp, và trong các tài liệu
khác rằng đó là hai tên gọi của hai thời kì kế tiếp nhau của một quốc gia, Năm
1896, Schlegel thì cho rằng Phù Nam là hai từ ngữ Thỏi nờn đoỏn đõy một quốc
gia của người Thái, rồi Parker (1893) lại cho rằng Phù Nam là Phnom, một tên
gọi khác của PhnomPờnh, để rồi thống nhất Phù Nam cũng là PhnụmPờnh, là
Campốt / Campuchia. Ông hoàn toàn quên rằng tên gọi Phnụmpờnh đến 1434
tức sau hơn 1000 năm mới xuất hiện.
Sau đó, các tác giả còn cho rằng, nơi tìm thấy bia Võ Cạnh (Nha Trang)
cũng là thuộc quốc của Phù Nam, do thấy tên vua Srimara trên bia có vẻ giống
Sư Man trong thư tịch. Một nhà nghiờn cứu người Mĩ lúc này là L.B.Briggs,
một chuyên gia về bán đảo Đông Dương nhất là Campuchia đã viết một bài dài
với nhan đề “Đế quốc Khơme và bán đảo Malaya”.
Như vậy, ta có thể nhận thấy rằng, các nhà nghiên cứu đã mắc phải những
sai lầm như hiểu sai lầm về tên gọi Phù Nam. Và họ đã nhầm lần giữa Phù Nam
Phan Thị Mai Phương Líp: K54B Khoa
Lịch sử
3
Bài tiểu luận Chuyên đề: Lịch sử kinh tế Việt
Nam
với Chân Lạp và các thuộc quốc của Phù Nam. Như vậy, họ đã không biết Phù
Nam nằm ở đâu. Sở dĩ có điều này xảy ra là do trong quá trình nghiên cứu, các
nhà khoa học đã không sử dụng những tư liệu cổ Trung Hoa như Tiền Hán thư,
Hậu Hán thư, Tần thư , Tống thư, Nam Tề thư… mà lại dựa chủ yếu vào các
bản dịch, mà các bản dịch này đã có nhiều sai sót.
1. Giai đoạn 1903-1945:
Năm 1903, P.Pelliot- một học giả thực thụ, tinh thông chữ Hán, đã dịch
đầy đủ và hệ thống thư tịch cổ liên quan đến phù Nam ra tiếng Pháp (Le
FouNan, BEFEO 1903) (để các nhà nghiên cứu khỏi nhầm lẫn). Ông cũng là
người đầu tiờn dựa vào “ Tuỳ thư” và “ Tân đường thư”, một phần vào bi kí mà
đến năm đú đó được biết, để khẳng định Phù Nam và Chân Lạp là hai thực thể

Phnompờnh. Thực ra, lý thuyết này cũng không đúng. Nói chung, người ta
khụng xõy hoàng cung trên núi mà xây đền thờ thần. Thần thành ngự trị trên cao
thì nhiều dân tộc quan niệm như thế. Ở Uđụng, người Khơme xây đền thờ thần
trên đỉnh núi, cũn xõy hoàng cung bên dưới, gần chõn nỳi. Mặt khác, họ chưa hề
thừa nhận theo truyền thống Núi mà tự nhận theo phả hệ Mặt Trời (Surya
vamma) theo bia Preah Khan. Chính vua Iasavacman, dòng dõi Cambu còn lấy
làm tự hào vì đã cất quân đi đánh thắng “các vua nỳi” lại vốn là truyền thống
Phù Nam. G.Codes cũn núi rằng dưới chân núi Phnom nay có làng Banam và
theo ông đây là nguồn gốc tên gọi Phù Nam. Tên chữ của kinh đô được nói đến
trong một vài bi kí là Vyadhapura, có nghĩa là thành phố của người đi săn, cũng
đồng nghĩa với Dặc Mục nói trong “Lương thư”, là phiên âm của từ cổ Khơme,
dalmak có nghĩa là dõy thòng lọng (lasso) dùng để bắt voi. Giả thuyết lý thú
song vẫn hoàn toàn là giả thuyết, không có cơ sở chắc chắn.
Trên đỉnh Phnom không có dấu vết đáng kể nào của gạch ngói, kiến trúc,
còn làng Banam không có dấu vết gì của một hoàng cung, chỉ toàn là ruộng lúa,
không có dấu vết lối lên xuống” trên bến dưới thuyền”.
Nhưng những thành tựu nổi bật phải kể đến những phát hiện của của L.
Malleret khi ông tiến hành khai quật vùng di tích Óc Eo- vựng chõn nỳi Bathờ,
huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang vào năm 1944. Do có chiến tranh xảy ra nên,
năm sau ông mới báo cáo sơ giản trên BEFEOXLV, và vào 1951, mới có báo
cáo sơ bộ nhân kỉ niệm 50 năm ngày nghiên cứu Đông Dương, sau đó ông mới
chỉnh lí hiện vật có hệ thống trong bộ công trình đồ sộ gồm 4 tập từ 1959 đến
1963 ở Pari. Thành tựu nổi bật của ông là làm rõ một số điểm sau:
Thứ nhất là những nền móng kiến trúc gạch ngói, những dấu tích nhà ở,
nhà sàn, cọc gỗ thuộc cư dân và nền văn hoá có trước Khơme không phải là
Khơme, Chân Lạp.
Phan Thị Mai Phương Líp: K54B Khoa
Lịch sử
5
Bài tiểu luận Chuyên đề: Lịch sử kinh tế Việt

Phan Thị Mai Phương Líp: K54B Khoa
Lịch sử
6
Bài tiểu luận Chuyên đề: Lịch sử kinh tế Việt
Nam
Nam. Sự thực thì đồng bằng sông Cửu Long, nước Phù Nam là trung tâm tiếp
nhận và phát triển văn hoá Ấn Độ, trong đó có tôn giáo, đạo Phật và đạo Hinđu,
nên cũng là địa bàn phát triển nghệ thuật tượng thờ rất phong phú, đẹp và đặc
sắc bậc nhất. Mặt khác, việc nghiên cứu về nước Phù Nam cũng như những vấn
đề lịch sử và văn hoỏ Phự Nam trên lãnh thổ Miền Trung và Nam Việt Nam hầu
như không cú gỡ mới, không tiến triển gì đáng kể, ở cả trong và ngoài nước.
Cuộc khai quật về Phù Nam vẫn còn một vài khoảng trống, và còn đặt ra yêu
cầu tiếp tục tìm tòi cho các nhà nghiên cứu ở giai đoạn sau.
2.Giai đoạn 1975-1995
Sau 30 năm thực hiện cuộc chiến tranh chống Mĩ khốc liệt, dân tộc Việt
Nam đó “đỏnh cho Mĩ cỳt, đỏnh cho nguỵ nhào”, nước Việt Nam đã trở lại hoà
bình, độc lập và thống nhất. Miền Nam Việt Nam trở thành một phần máu thịt
của nước Việt Nam nên được nhiều người quan tâm. Điều này đã tạo điều kiện
thuận lợi và mở ra một giai đoạn phát triển mới của việc ngiờn cứu lịch sử và
văn hoá Miền Nam Việt Nam.
Trong 20 năm này, với điều kiện thuận lợi , các nhà khảo cổ học Việt
Nam ở thành phố Hồ Chí Minh đã thực hiện 20 cuộc đào thảm sát và khai quật
khảo cổ học và họ đã kiểm tra, khảo sát lại dấu vết của di tích là Malleret mô tả
và đạt được nhiều kết quả quan trọng. Giai đoạn này có thể lấy mốc tạm thời kết
thúc bằng tác phẩm “Văn hoá và cư dân đồng bằng sông Cửu Long” và đặc biệt
là : Văn hoá Óc Eo- những khám phá mới” của tác giả Lờ Xuõn Diệm, Đào Linh
Côn, Võ Sĩ Khải.
Trong giai đoạn này, các nhà khảo cổ học đã khảo cổ và thảm sát 89 di
tích trên 13 tỉnh. Các tác giả cho biết mục tiêu họ được đặt ra một cách hợp lý
“Nội dung của hoạt động điền dã gồm việc kiểm chứng lại hiện trạng các di tích

Kurumbanagara. Bia Phú Hữu gọi vùng Bắc sông Hậu theo cách muộn hơn là
Taman- drapura. Ngoài ra, cũn cú một số trong 7 thành thị mà Lương thư kể,
nay vẫn chưa xác định được hết.
Về các thuộc quốc của Phù Nam thì hiển nhiên là không có vựng Khỏnh
Hoà, nơi phát hiện bia Võ Cạnh, vùng này thuộc Nam Chăm mà ta đã biết,
thường xâm nhiễu vựng Phự Nam mà sứ giả Phù Nam phải phàn nàn, kêu ca với
vua Trung Quốc. Nhưng rất có thể Phù Nam đã chinh phục, cai trị vùng lưu vực
sông Semun đến bình nguyên Khorat và trung lưu sụng Mờkụng, nơi sẽ lập
Phan Thị Mai Phương Líp: K54B Khoa
Lịch sử
8
Bài tiểu luận Chuyên đề: Lịch sử kinh tế Việt
Nam
nước Bhavapura- Chân Lạp mà lúc đầu phải thần phục Phù Nam, đến thế kỉ VI
đã vùng lên phá bỏ xiềng xích và tấn công thụn tỡnh lại Phù Nam.
Vua Phù Nam là Phạm Sư Man cũn “đúng tàu to vượt biển lớn chinh phục
mười nước” . Hơn 10 nước này họp lại thành hai nhóm nước lệ thuộc Phù Nam
là Đốn Tốn ở hạ lưu Mê Nam và bắc bán đảo Malaya. Nói cách khác, các thuộc
quốc nằm gọn trên bán đảo Malaya, vươn ra án ngữ, kiểm soát đường buôn bỏn
Đụng- Tõy và chỉ được biết đến khi phù Nam suy vong. Vấn đề thuộc quốc trên
biển và ở phía Tây coi như được giải quyết một cách chắc chắn, sau đó không ít
những ý kiến khác nhau trao đổi về các thuộc quốc này.
J. Bosselier đào Uthụng phát hiện trong số nhiều hiện vật, một bình hương
đựng đầy tiền Phù Nam, phải tới hơn 20 đồng bạc Phù Nam cho rằng văn hoá
khảo cổ học hạ lưu Mê Nam giống Phù Nam. Uthụng- một kinh đô của
Dravavati mới là trung tâm của văn minh Phù Nam. Còn H.G.Quaritch Uales lại
phản đối mạnh, cho rằng ở hạ lưu sông Mê Nam qua cuộc khai quật chung Anh-
Thái, phát hiện nhiều gốm rất giống gốm Óc Eo.
Gần đây, I. Glover báo cáo khai quật BanDon Taphet cho thấy rõ những giai
đoạn tiền sử ở hạ Mê Nam, giai đoạn bản địa, giai đoạn Phù Nam và mối quan hệ

Mặt khác, do định kiến từ trước, khi đào chỉ chủ trọng tìm mảnh vàng
nờn đó phá vỡ dấu vết kiến trúc có thể có thuộc hai thời sau trước khác nhau.
3. Giai đoạn 1995-2000
Trong giai đoạn này ,các nhà khảo cổ học miền Bắc và cả miền Nam tiếp
tục thực hiện một số cuộc khai quật khảo cổ học khác, quan trọng và để lại nhiều
thành tựu lớn. Chỉ trong vòng ba năm, từ 1998- 2000, các nhà khảo cổ học đã
tiến hành nghiên cứu, khảo sát và khai quật bốn địa điểm lớn.
Trong cuộc khai quật ở vựng Bathờ- Óc Eo, thành tựu lớn nhất mà các
nhà khảo cổ học đạt được đã được tổng kết như sau “Cuộc khai quật năm 1999
lại một lần nữa khẳng định sự phong phú và tính đa dạng của khu di tích Ba thê-
Óc Eo…. Trên một diện tích hàng trăm ha có di tích kiến trúc, mộ táng, di chỉ cư
trú với hàng trăm loại hiện vật…” (thông báo 1999, trang 762). Tuy nhiên cuộc
khai quật này vẫn không mang lại cỏc gỡ mới, chỉ tìm được một số nền móng
kiến trúc nhưng vẫn chưa xác định được đây là kiến trúc gì.
Trong cuộc khai quật lần hai tại vùng Cần Thơ, ven sông Hậu- di chỉ
Nhân Nghĩa, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy một số kết quả khá phong phú. Di
Phan Thị Mai Phương Líp: K54B Khoa
Lịch sử
10
Bài tiểu luận Chuyên đề: Lịch sử kinh tế Việt
Nam
chỉ này góp phần bổ sung “mô hình một loại hình văn hoỏ”, một vùng dân cư
của quốc gia cổ Phù Nam. Đó là việc tìm thấy tượng Phật bằng gỗ, tượng Hinđu
bằng đá, đồ gốm, đồ trang sức, cọc gỗ của nhà sàn, và các nhà khảo cổ cũng tìm
thấy một ngôi mộ trẻ em, ngôi mộ này góp phần làm tăng thêm hiểu biết về nghi
thức táng của người Phù Nam. Tuy nhiên, có nhiều chi tiết vẫn chưa được xác
định, cần phải tiếp tục nghiên cứu.
Di chỉ thứ ba là tại Gò Thành Mới. Tại đây, các nhà khảo cổ đã tiến hành
hai cuộc khai quật vào năm 1998 và 1999. Từ di chỉ này người ta đã bổ sung
những cái còn thiếu trước đây, bước đầu được bổ khuyết và hé mở khả năng
Phan Thị Mai Phương Líp: K54B Khoa
Lịch sử
12
Bài tiểu luận Chuyên đề: Lịch sử kinh tế Việt
Nam
PHẦN KẾT LUẬN
Như vậy, ta có thể thấy rằng từ 1903 đến nay trải qua ba giai đoạn
nghiên cứu lớn. Đầu tiên là của một học giả người Pháp – “giỏo hoàng của nền
Hán học” đã đọc sách Trung Quốc được ghi từ đầu công nguyên và đã dịch ra
cuốn “Nước Phù Nam”, sau đó ông dịch và xuất bản cuốn “Hai lộ trỡnh” (bình
luận và giải thích). Qua đó người ta biết có một vương quốc Phù Nam nhưng
Phù Nam nằm ở đâu và sách cổ sử Trung Quốc viết có thật hay không, đó là một
dấu hỏi lớn.
Giai đoạn hai là giai đoạn định vị nước Phù Nam được bắt đầu từ một học
giả người Pháp đào di chỉ Óc Eo và đã thấy lộ trên mật đất những thứ lạ quý
hiếm. Từ đấy người ta phát hiện được cả một nền văn hoá Óc Eo và có dấu hiệu
sự xuất hiện nhà nước. Và cũng từ đây người ta biết văn hoá Óc Eo là gì, biết
được Óc Eo nằm ở đâu.
Trong những năm 1945 đến 1975 do hoàn cảnh chiến tranh nên người ta
không biết gì thêm. Trong những năm từ 1975 đến nay, các nhà khảo cổ học đã
tiến hành nhiều cuộc khảo sát ở khắp Nam Bộ và đã cung cấp cho ta một bức
tranh khá đầy đủ về kinh tế, chính tri, văn hoá của vương quốc Phù Nam.
Như vậy qua việc tìm hiểu các giai đoạn nghiên cứu về Phù Nam, bức
tranh lịch sử và văn hoá của vương quốc này ngày càng rõ dần. Qua đó khẳng
định được vai trò, vị trí của vương quốc này trong thời cổ đại. Tuy nhiên, vẫn
còn nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ đặt ra cho các nhà nghiên cứu lịch sử sau này.

Phan Thị Mai Phương Líp: K54B Khoa