RÈN LUYỆN KỸ NĂNG VẼ SƠ ĐỒ MẠCH ĐIỆN
CHO HỌC SINH LỚP 8
A/ ĐẶT VẤN ĐỀ :
Kỹ thuật điện là môn học thuộc khoa học tự nhiên. Các kiến thức bộ môn tương
đối khó, rất khô khan và có liên hệ với nhau. Do đó người giáo viên phải có phương pháp
giảng dạy đặc trưng của bộ môn để học sinh vừa hiểu được lý thuyết vừa có kỹ năng thực
hành. Giáo trình của bộ môn còn thiếu thốn, không có sách giáo khoa cho học sinh, cơ
sở vật chất và thiết bị giảng dạy còn nghèo nàn và lạc hậu. Mặt khác vì quan niệm không
đúng của các bậc phụ huynh, động cơ học tập của đa số học sinh chưa đúng đắn, không
quan tâm đến việc học nghề. Do đó việc giảng dạy các môn kỹ thuật nói chung và môn
kỹ thuật điện nói riêng gặp rất nhiều khó khăn. Tuy nhiên với suy nghĩ “tất cả vì học sinh
thân yêu” tôi đã cố gắng học hỏi, tích luỹ các kinh nghiệm để bài giảng của mình tạo cho
các em sự thích thú học tập. Tôi nhận thấy rằng phải hiểu bài các em mới thấy hứng thú
trong học lý thuyết, từ đó mới sáng tạo trong thực hành.
Trong nghề điện, một công việc không thể thiếu là vẽ các sơ đồ mạch điện. Học
sinh phải đọc và hiểu được nguyên lý làm việc của sơ đồ mạch điện. Căn cứ vào sơ đồ
mạch điện để lắp đặt mạng điện, sử dụng, sửa chữa mạng điện và các thiết bị điện.
Khi giảng dạy về vấn đề này, trước đây tôi cũng như đa số các giáo viên đều vẽ sẵn
các sơ đồ lên giấy, lên bảng để học sinh vẽ vào tập, mỗi em vẽ một cách thường là sao
chép từng nét, miễn sao vẽ xong hình là được. Do đó học sinh tiếp thu một cách rất thụ
động, không đầu tư suy nghĩ, học xong là quên , giáo viên dạy sơ đồ nào thì vẽ sơ đồ đó,
không sáng tạo để vẽ các sơ đồ mạch điện theo yêu cầu. Từ đó, khi thực hành thường
không biết nguyên lý làm việc của mạch điện, không dựa theo sơ đồ để lắp đặt mạch điện
mà chỉ chờ giáo viên “dắt tay chỉ việc”.
Trong nhiều năm giảng dạy nghề điện cho học sinh cấp 3 tôi thấy rằng “vẽ sơ đồ
mạch điện” là một trong những vấn đề mấu chốt của chương trình nghề điện. Nếu vẽ
được sơ đồ mạch điện, đọc được sơ đồ mạch điện, học sinh sẽ rất hứng thú và có nhiều
sáng tạo trong học tập cả về lý thuyết và thực hành. Vì vậy tôi luôn trăn trở : “ Làm thế
nào đề dạy học sinh vẽ sơ đồ mạch điện đạt hiệu quả ? “.
B/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Phương pháp giảng dạy hiện nay là hướng tập trung vào học sinh, học sinh là chủ

a/ Sơ đồ nguyên lý: Là sơ đồ biểu diễn mối quan hệ về điện giữa các phần
tử trong mạch mà không kể đến vị trí sắp xếp của các phần tử đó. Sơ đồ nguyên lý
dùng để nghiên cứu nguyên lý làm việc của mạch điện
b/ Sơ đồ lắp dựng : Là bản vẽ thi công, cho biết cách bố trí, thứ tự sắp xếp
các phần tử trong mạch điện. Sơ đồ lắp dựng dùng để lắp ráp mạch điện
II/ Hướng dẫn học sinh liên hệ với thực tế để vẽ sơ đồ mạch điện :
Trong tình hình kinh tế xã hội ở nước ta hiện nay, vấn đề điện khí hóa đã được
thực hiện trên toàn quốc. Nhà học sinh nào cũng dùng điện, nên các mạch điện trong nhà
không còn quá mới mẻ với các em. Từ thực tế đó, tôi hướng dẫn để các em xây dựng các
sơ đồ mạch điện thông qua các câu hỏi gợi mở.
Dạy học sinh vẽ sơ đồ mạch điện bảng điện chính như hình 1. Đây là sơ đồ mạch
điện tương đối phức tạp, nếu vẽ hình trước trên giấy rồi giảng nguyên lý làm việc thì các
em rất khó học thuộc sơ đồ, khó nhớ nguyên lý làm việc của mạch điện. Do đó tôi dặn dò
các em ở buổi học trước về nhà quan sát đường dây chính, từ mạng điện chung vào nhà
các em. Vỉ đã được quan sát, chuẩn bị từ trước cho các em nên khi dạy vẽ sơ đồ này tôi
làm như sau:
Trang 3
Hình 1
Các em đã biết mạng điện trong nhà gồm 2 phần là mạch chính và mạch nhánh
Muốn đóng hoặc cắt điện ở toàn bộ ngôi nhà em làm sao ? (Dùng cầu dao tổng).
Cầu dao tổng được gắn ở đâu? (trên bảng gỗ). Cả lớp nhìn lên bảng, tôi hướng dẫn học
sinh vẽ từng phần, vừa vẽ vừa đặt câu hỏi từ thực tế ở nhà các em.
Tôi dùng phấn màu để phân biệt dây pha và dây trung hòa, bắt đầu vẽ từ 2 dây
nguồn ở mạng điện chung. Mạng điện dẫn vào nhà đến thiết bị nào đầu tiên? (cầu chì trời).
Cầu chì trời gắn ở dây nào ? (dây pha) (G/V-Vẽ). Từ nóc nhà vào trong nhà thì dây dẫn
nối vào thiết bị nào? (công tơ điện), sau công tơ điện đến thiết bị nào? (cầu dao đóng cắt,).
Tôi vẽ cầu dao 1 chiều với nguồn điện nối vào ngàm cầu dao, đường dây chính được nối
vào lưỡi dao, trên đường dây chính đặt một số bảng điện nhánh như hình 1 - a . Vì cầu dao
đóng cắt đã có cầu chì nên tôi không vẽ cầu chì 3. Đó là một bảng điện chính đơn giản và
thông dụng nhất mà nhà em nào cũng có.

III/ Hướng dẫn học sinh vẽ từ sơ đồ mạch điện đơn giản đến phức tạp
Mức độ tư duy của học sinh bao giờ cũng đi từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức
tạp, từ cụ thể đến trừu tượng. Nếu ta biết cách hướng dẫn các em thì sẽ đạt hiệu quả
giảng dạy theo yêu cầu. Trong việc học vẽ sơ đồ tôi đã thực hiện biện pháp này để dạy
vẽ sơ đồ một số mạch đèn chiếu sáng.
Trong phân phối chương trình yêu cầu học sinh vẽ được 2 mạch điện cơ bản là :
- Mạch điện gồm 1 cầu chì, 1 ổ cắm và 1 công tắc điều khiển 1 đèn tròn.
- Mạch điện gồm 2 cầu chì, 1 ổ cắm và 2 công tắc điều khiển 2 đèn tròn.
Trang 5
Nếu chỉ hướng dẫn các em vẽ 2 mạch điện này thì các em khó tiếp thu bài vì phải thụ
động tiếp thu liền một mạch điện phức tạp. Từ đó, các em khó có thể sáng tạo để vẽ
những mạch điện khác theo yêu cầu sử dụng. Khi học xong các em rất khó thuộc sơ đồ.
Tôi chia mạch điện trên thành các mạch điện từ đơn giản đến phức tạp. Hướng dẫn các
em vẽ sơ đồ nguyên lý và lắp dựng của mạch điện đơn giản nhất, sau đó nâng dần mức
độ phức tạp cho đến mạch điện theo yêu cầu của chương trình. Như vậy, các em có thể tự
vẽ được sơ đồ mạch điện dưới sự gợi mở của giáo viên
Với một mạch điện cụ thể tôi gọi 2 em lên bảng vẽ sơ đồ nguyên lý trước, còn cả lớp
thì vẽ trong giấy nháp. Những em lên bảng vẽ đều được điểm thay cho kiểm tra miệng
nên cả lớp em nào cũng phải động não để vẽ, không ngồi thụ động nhìn lên bảng chờ đợi.
Với những sơ đồ đơn giản tôi gọi các em học trung bình và yếu để động viên và khuyến
khích các em tham gia xây dựng bài, những sơ đồ phức tạp hơn tôi cho các em xung
phong. Sau đó tôi hướng dẫn các em phân tích nguyên lý làm việc của mạch, nêu vấn đề
để các em tranh luận, phân biệt được sơ đồ đúng hay sai. Từ sơ đồ nguyên lý đúng tôi
cho các em vẽ sơ đồ lắp dựng.
1/ Sơ đồ mạch điện gồm 1 công tắc điều khiển một đèn tròn :
Đây là sơ đồ đơn giản nhất, tôi vẽ mẫu lên bảng sơ đồ nguyên lý như hình 1 -1,
phân tích nguyên lý làm việc của mạch điện, sau đó hướng dẫn các em vẽ sơ đồ lắp dựng
bằng cách : Bố trí các phần tử của mạch trước sau đó căn cứ theo sơ đồ nguyên lý để nối
dây.
Hình 1 – 1 Hình 1-2

mạch là : Công tắc điều khiển được bóng đèn và ổ cắm có điện, cầu chì bảo vệ cho các
phụ tải trong mạch. Tôi cho các em vẽ vào tập và căn cứ trên sơ đồ nguyên lý hướng dẫn
các em vẽ sơ đồ lắp dựng như hình 4 - 4
Hình 4 –3 Hình 4- 4
5/ Sơ đồ mạch điện gồm 2 cầu chì, 1ổ cắm và 1 công tắc điều khiển một đèn tròn
Để các em suy nghĩ và tự vẽ thì đa số em vẽ như hình 5-3, nhưng cũng có vài em vẽ
như hình 5 – 1 và 5-2 . Tôi cho các em phân tích nguyên lý làm việc của sơ đồ mạch điện
5-1 để tìm ra điều vô lý : Nếu đèn bị chập thì cầu chì 1 đứt, ổ cắm có điện không ?
(không). Ngược lại nếu ổ cắm có sự cố thì cầu chì 2 đứt, cầu chì 1 cũng bị đứt (nếu 2 cầu
Trang 8
chì cùng cỡ dây chảy) làm mạch đèn không có điện, như vậy cầu chì 1 là thừa. Ở sơ đồ
hình 5–2 cũng vậy. Tôi chỉ cần gợi ý : Ở mạch điện 4/ vì chỉ có 1 cầu chì nên cầu chì này
phải bảo vệ chung cho công tắc và ổ cắm. Nếu có sự cố ở đèn thì cầu chì đứt do đó ổ cắm
không có điện và ngược lại. Mạch điện này có thêm một cầu chì nữa thì ta phải làm sao để
khắc phục nhược điểm trên? (mỗi cầu chì bảo vệ riêng cho từng khí cụ). Từ đó các em
chọn được sơ đồ mạch điện như hình 5-3 , căn cứ vào sơ đồ nguyên lý các em tự vẽ được
sơ đồ lắp dựng như hình 5 - 4
Hình 5 -1 Hình 5 - 2
Hình 5 –3 Hình 5 - 4
6/ Sơ đồ mạch điện gồm 2 cầu chì, 1ổ cắm và 1công tắc điều khiển 2 đèn tròn
Mạch điện này đa số các em đều vẽ được như hình 6-1 và hình 6-2 vì tham khảo
từ mạch 5/ và mạch 3/
Trang 9
Hình 6 - 1 Hình 6 - 2
7/ Sơ đồ mạch điện gồm 2 cầu chì, 1ổ cắm và 2 công tắc điều khiển 2 đèn tròn
Mạch điện này tổng hợp các kiến thức của các mạch trên, các em có thể vẽ 2 sơ đồ
nguyên lý như hình 7-1 và 7-2 . Tôi giải thích thêm để các em thấy rằng sơ đồ 7 –2 thì hợp
lý hơn sơ đồ 7 – 1 vì cầu chì bảo vệ chung cho 2 đèn do công suất của đèn là tương đương.
Dựa theo sơ đồ nguyên lý các em tự vẽ được sơ đồ lắp dựng như ở hình 7 - 2
Hình 7 – 1

Tỷ lệ học sinh vẽ được sơ đồ này trong 2 năm học trên như sau :
Năm học : 94 – 95 : 15 % đạt yêu cầu
Năm học : 95 – 96 : 40% đạt yêu cầu
Từ năm học 95 – 96 đến nay tôi đều sử dụng và hoàn thiện phương pháp này để dạy các
em vẽ sơ đồ mạch điện. Cuối buổi học cũng dùng đề kiểm tra như trên, kết quả ngày càng
nâng cao rõ rệt. Năm 96 – 97 đạt 50%, năm 97- 98 đạt 55%, năm 98 – 99 đạt 55%, năm
1999 – 2000 đạt 60% và năm 2000 – 2001 đạt 64%
IV/ Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ từ phần chính đến phần phụ :
Khi học về các thiết bị điện, các em phải nắm được cấu tạo, nhiệm vụ của từng bộ
phận trong thiết bị đó. Giảng về cấu tạo thiết bị điện tôi cố gắng dùng phương pháp trực
quan, cho các em quan sát vật thật. Đây là những kiến thức mới rất trừu tượng nên học
sinh khó có thể hình dung nếu không nhìn thấy tận mắt vì “trăm nghe không bằng một
thấy”. Dựa trên cơ sở cấu tạo, các em phải giải thích được nguyên lý làm việc của thiết bị
điện. Muốn giải thích được nguyên lý làm việc thì ngoài việc dựa trên cấu tạo của thiết bị
học sinh còn phải căn cứ vào sơ đồ mạch điện của thiết bị đó. Các sơ đồ này tương đối
phức tạp, không thể hướng dẫn học sinh liên hệ với thực tế mà vẽ, cũng không thể hướng
dẫn các em vẽ từ đơn giản đến phức tạp vì mỗi thiết bị chỉ có một mạch điện độc lập,
không có gì liên quan đến nhau. Để học sinh dễ học sơ đồ mạch điện này tôi tìm cách
hướng dẫn các em vẽ từ phần chính đến phần phụ dựa trên cấu tạo của thiết bị điện.
Điều này giúp các em vừa ôn lại kiến thức về cấu tạo vừa có cơ sở dễ học, dễ nhớ sơ đồ
mạch điện hơn.
*/ Đối với mạch điện đèn huỳnh quang : Nếu hướng dẫn các em vẽ sơ đồ theo
cách dựa trên cấu tạo, vẽ từ phần chính đến phụ thì đa số học sinh có thể thuộc sơ đồ
mạch điện ngay tại lớp.
Về cấu tạo bộ đèn huỳnh quang gồm 3 bộ phận chính là : bóng đèn, chấn lưu,
stắcte. Tôi cho các em quan sát vật thật để nhận thấy rằng : bóng đèn có 4 chấu đưa ra
ngoài, chấn lưu có 2 chấu, stắc te có 2 chấu . Như vậy phải nối mạch điện cho đèn như
thế nào để chỉ còn 2 dây ra nguồn hoặc mắc vào công tắc ?
- Trước hết, vẽ ký hiệu của 3 bộ phận trên với đầy đủ các chấu ra như hình 9 – 6
Trang 12

gọi học sinh lên bảng vẽ sơ đồ (có thể cho cả lớp vẽ vào giấy sau đó chấm điểm).
- Giáo viên phải quản lý và bao quát lớp thật tốt, tránh tình trạng học sinh làm việc riêng
không chú ý nghe giảng, vẽ hình không cẩn thận.
- Dạy vẽ sơ đồ mạch điện theo trình tự từ dễ đến khó.
- Vẽ sơ đồ nguyên lý trước rồi mới vẽ sơ đồ lắp dựng.
- Khi vẽ sơ đồ lắp dựng nên bố trí các thiết bị dưới dạng các ký hiệu quy ước trước, sau đó
căn cứ vào sơ đồ nguyên lý để nối dây.
- Nhất thiết phải có các sơ đồ mạch điện nâng cao nhằm kiểm tra mức độ tiếp thu của học
sinh.
- Từ sơ đồ mạch điện cho học sinh giải thích nguyên lý làm việc của mạch, lắp đặt mạch
điện để kiểm tra khả năng vận dụng lý thuyết vào thực hành.
E/ KẾT LUẬN
Tóm lại , việc dạy học sinh vẽ sơ đồ mạch điện theo phương pháp trên đã phát huy
tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập.
- Học sinh được liên hệ với thực tế mạng điện ở nhà mình để vẽ các sơ đồ mạch điện nên
rất hứng thú trong học tập.
- Các mạch điện trong nhà được truyền đạt cho học sinh từ dễ đến khó làm các em dễ tiếp
thu và sáng tạo vẽ được các mạch theo yêu cầu sử dụng.
- Thông qua cấu tạo của các thiết bị điện học sinh vẽ được sơ đồ mạch điện của chúng, từ
sơ đồ mạch điện các em giải thích được nguyên lý làm việc của các thiết bị điện cho dù
đây là kiến thức tương đối khó của chương trình.
- Trong giảng dạy tôi còn thấy các em mắc phải một vài lỗi như: vẽ ký hiệu ổ cắm còn sai,
hình vẽ chưa cẩn thận, chưa đẹp, còn lười suy nghĩ để sáng tạo. Tuy nhiên việc giáo dục
là quá trình liên tục, phát triển không ngừng, những kinh nghiệm trên đây của tôi chỉ là hạt
cát nhỏ bé trong mênh mông biển kinh nghiệm giáo dục của nhân loại. Tôi rất mong được
sự đóng góp nhiệt tình của quý đồng nghiệp để những kinh nghiệm trên ngày càng hoàn
thiện và được áp dụng rộng rãi học sinh.
ngày 2 tháng 4 năm 2013
Trang 14
Người viết