Biện pháp tạo các tình huống có vấn đề trong tiết dạy
Toán ở Tiểu học
– NĂM HỌC 2011 - 2012
Môn học:
Đạt giải:
Tác giả:
Trường :
Huyện
Tỉnh:
____________________________________
Phần mở đầu
Trong những năm vừa qua sự nghiệp giáo dục của cả nước nói chung của tỉnh ta
nói riêng đã phát triển rất mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Tuy nhiên, trên thực tế
vẫn còn một số điều cần phải bàn bạc đó là: về phía học sinh một số em còn yếu về kiến
thức cơ bản trong đó có môn Toán cũng phải bàn nhiều. Bởi vì đây là môn học căn bản
trong nhà trường Phổ thông. Điều này cũng có thể một phần do giáo viên bộ môn giảng
dạy chưa phát huy hết tính tích cực của học sinh. Vì vậy mỗi giáo viên đứng lớp không
thể không băn khoăn, trăn trở: “Làm thế nào để phát huy được tính tích cực của học sinh
trong dạy học- góp phần nâng cao chất lượng dạy học”.
Theo tôi: “Không có phương pháp tốt, không thể có chất lượng cao”. Nếu biết
cách dạy Toán học Toán thì hiệu quả dạy học Toán sẽ tăng cao rất nhiều lần.
Xu hướng đổi mới hiện nay là “Tích cực hoạt động của học sinh nhằm hình
thành tư duy tích cực, tư duy độc lập, tư duy sáng sáng tạo trong việc chiếm lĩnh tri
thức” hay là: “Để cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm việc nhiều hơn và thảo luận nhiều
hơn”. Với xu hướng đó, không muốn cũng buộc người giáo viên đứng lớp phải có
phương pháp mới trên cơ sở đã có những phương pháp dạy học truyền thống.
_____________________________________________________________________
___SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM – có tại o
1
Trong các phương pháp dạy học Toán hiện nay, tôi thấy phương pháp dạy học giải
quyết vấn đề là tôi tâm đắc nhất. Phương pháp này huy động được tính tích cực của học

của các em.
Thêm vào đó, bản thân là giáo viên bộ môn chưa được “cọ xát” nhiều trong các hội
thi giáo viên dạy giỏi nên việc phát huy tính tích cực của học sinh còn có hạn chế.
Mặc dù vậy, khẩu hiệu chúng ta vẫn là: “Dựa trên những thuận lợi vốn có, đẩy lùi
những khó khăn mắc phải để nâng cao chất lượng dạy học môn Toán”.
2.Thực trạng tình hình.
Trong các cơ sở lí luận của kiểu dạy học giải quyết vấn đề thì cơ sở của giáo dục
học cũng đẫ nêu rõ: Dạy học phải đảm bảo tính tự giác,tích cực. Yêu cầu này có thể thực
hiện được nếu giáo viên gợi được nhu cầu nhận thức của học sinh tức là học sinh luôn
đứng trước tình huống gợi vấn đề.
Vậy thì ta hiểu thế nào là tình huống có vấn đề?
Tình huống có vấn đề là tình huống khó khăn đặt ra mà để khắc phục nó, phải tìm
tòi, suy nghĩ, phải có những tri thức mới, những biện pháp mới, những cách giải quyết
thích hợp.
Tình huống có vấn đề là một tình huống mâu thuẫn đó là: mâu thuẫn giữa kiến
thức cũ, phương pháp cũ cách giải quyết cũ với hoàn cảnh mới, yêu cầu mới đặt ra.
Học sinh chỉ tích cực suy nghĩ khi có nhu cầu hiểu biết về một vấn đề nào đó. Để
phát huy tính tích cực tự giác học tập của học sinh, trong giảng dạy môn Toán cũng như
các môn khác, cần tạo ra những tình huống có vấn đề trong tiết dạy.
3.Những bước tiến hành cụ thể.
Trung bình mỗi tuần một tiết tôi lại đi dự giờ các đồng nghiệp trong tổ, trong
trường và cả trường bạn, bản thân đã rất quan tâm đến những tình huống gợi vấn đề của
các giáo viên đặt ra và hiệu quae của nó ở học sinh như thế nào. Từ đó, bản thân tôi rút ra
một số biện pháp tạo các tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán như sau:
*Biện pháp 1: Khai thác phần kiểm tra bài cũ, đặt ra một vấn đề mới đòi hỏi phải
nghiên cứu kiến thức mới.
_____________________________________________________________________
___SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM – có tại o
3
Ví dụ (Toán 7): Ở phần quan hệ các yếu tố trong tam giác, đặt vấn đề dạy bài Quan

sinh làm ở nhà bài Tính giá trị của biểu thức M = 1,21
2
- 2,42 . 0,21 + 0,21
2
.
Sau khi thực hiện hai phép bình phương, một phép nhân, một phép trừ, một phép
cộng, học sinh được kết quả bằng 1.
Đến lớp tôi nói rằng có thể tính nhẩm được giá trị của biểu thức ấy.
Các em ngạc nhiên: Một biểu thức khá phức tạp như thế mà có thể tính nhẩm
được! Các em chờ đợi sự giải quyết của bài học.
Cách giải quyết đó là: Nếu đặt 1,21 = a; 0,21 = b thì
M = a
2
- 2ab + b
2
= (a – b)
2
= (1,21 – 0,21)
2
= 1
2
= 1
Hoặc là khi giới thiệu bài: Nhân đa thức, tôi nói với các em rằng: Có thể nhân
nhẩm 2 số lớn hơn 100 một chút. Chẳng hạn,
106 . 109 = 11 554 trong 3 giây bằng cách lấy 106 cộng với 9 (là 115) rồi viết thêm
số 54 (tích của 6 và 9) vào sau.
Một quy tắc thật đơn giản! nhưng vì sao lại làm được như vậy? Bài toán đặt ra
trước các em nhu cầu giải thích quy tắc ấy: Nếu gọi phần hơn của mỗi số với 100 là a và
b, ta phải tìm kết quả của phép nhân 100 + a với 100 + b là phép nhân 2 đa thức. Rõ ràng
quy tắc nhân hai đa thức được các em tìm tòi tự giác hơn.

một phần mặt phẳng do tính chất tổng các góc trong của tứ giác bằng 360
0
.
Yêu cầu ấy đặt ra cho các em một vấn đề: “những tứ giác ấy sẽ dùng để làm gì
trong giờ học?”, tạo nên tâm lí chờ đợi cách giải quyết.
*Biện pháp 7: Tạo ra tình huống có vấn đề bằng cách đưa ra những điều kiện mới,
hay hạn chế phương pháp sử dụng.
Ví dụ: Tìm bằng cách nhanh chóng số nào lớn hơn trong hai số:
A = 1980 . 1980
B = 1979 . 1981
Vấn đề đặt ra là xác định số nào lớn hơn(chứ không đòi hỏi tính từng số) và tìm
cách xác định nhanh chóng. Tình huống ấy đặt ra cho học sinh phát hiện đặc điểm các số
đã cho. Đặt 1980 = x thì A = x
2
còn B = (x – 1)(x + 1) = x
2
- 1.
_____________________________________________________________________
___SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM – có tại o
6
Như vậy A lớn hơn B một đơn vị.
*Biện pháp 8: Sử dụng các tư liệu về lịch sử toán học, các mẫu chuyện tạo ra tình
huống có vấn đề.
Ví dụ: Khi yêu cầu học sinh tính nhẫm 7.7 + 7.7.7 nếu giáo viên nói rằng “Báo Hà
Nội mới ngày 20-4-1980 đưa ra tin một em bé 5 tuổi( em Nguyễn Đức Thắng) đã tính
nhẫm đúng kết quả phép tính này trong 10 giây thì diều ấy thúc đẩy các em tìm tòi hơn.
Các em đưa ra nhiều cách giải, chẳng hạn áp dụng tính chất phân phối được:
7.7(1 + 7) = 49.8 = (50 – 1).8 = 400 – 8 = 392.
Các em cũng say mê giải một bài toán hơn nếu biết đó là bài toán của Acsimet, của
Ơle hay của một nhà toán học nổi tiếng.

c) 15 – (-2)
2
= 15 + (+2)
2
Sai do áp dụng quy tắc không đúng chỗ, do thực hiện phép tính sai thứ tự. Cách
làm trên càng có tác dụng tốt nếu giáo viên biết lựa chọn một hệ thống những ví dụ thích
hợp, trong đó nếu áp dụng máy móc cách làm đúng ở ví dụ trước lại dẫn đến sai lầm ở ví
dụ sau.
Ví dụ (Toán 8): Phân tích ra thừa số bằng cách đặt thừa số chung:
a) 2a (x - y) - (y - x) = 2a (x - y) + (x - y)= (x - y)(2a + 1)
Đúng
b) a.(x-1) – (1 – x)
2
=a.(x – 1) + (x – 1)
2
= …
Sai vì đổi dấu cơ số 1-x thành x-1 là đổi dấu hai thừa số. Do đó dấu trừ trước
ngoặc vẫn giữ nguyên. Cũng có thể giải thích:
( 1-x)
2
=(x – 1)
2
vì bình phương của hai số đối nhau thì bằng nhau.
c) x.( 1-a)
2
-( a-1)
3
= x.( 1-a)
2
- ( 1-a)

SL % SL % SL % SL % SL % SL % SL % SL % SL %
5 13,9 6 16,7 9 25,0 15 41,7 1 2,8 8 22,2 7 19,4 11 30,6 10 27,7
Tôi tin rằng kết quả của học kỳ II sẽ cao hơn nữa.
Nói như thế để chứng tỏ rằng các biện pháp tạo ra tình huống có vấn đề trong tiết
dạy Toán là rất quan trọng, nó mang lại rất nhiều lợi ích cho giáo viên và học sinh trong
quá trình dạy học.
Những kinh nghiệm nàyđã được kiểm nghiệm ở trường THCS Phúc Trạch cũng
như trường THCS Nam Trạch trong các tiết Lý thuyết, Luyện tập và Ôn tập Toán. Bản
thân tôi thấy rất hiệu quả qua thời gian tôi công tác.
5.Những kiến nghị chung và đề xuất
Như ở trên đã nói, việc tạo ta tình huống có vấn đề có nhiều tác dụng tốt.
Thứ nhất là: Do tạo ra nhu cầu của sự hiểu biết, tình huống có vấn đề kích thích
hoạt động trí tuệ của học sinh nhằm đạt nhu cầu nhận thức.
Thứ hai là: Tình huống có vấn đề hướng sự suy nghĩ của học sinh vào một mục
đích cụ thể làm cho học sinh hiểu rõ ý nghĩa của vấn đề sắp nghiên cứu, vấn đề cần phải
giải quyết. Từ đó mà hoạt động tư duy được hướng tới mục tiêu rõ ràng và đạt hiệu quả
hơn.
Thứ ba là: Học sinh được tập duyệt, rèn luyện thói quen tự đề xuất và giải quyết
vấn đề, thói quen tự học tập tự nghiên cứu.
_____________________________________________________________________
___SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM – có tại o
9
* Xin đề xuất những điểm cần lưu ý khi sử dụng phương pháp này như sau: Tình
huống có vấn đề phải vùa sức học sinh. Tình huống khó quá hoặc dễ quá làm cho học
sinh không thể giải quyết nổi hoặc không cần tích cực suy nghĩ đều không tạo ra vấn đề
để tư duy học sinh phải hoạt động.
Trong các bước của tiết lên lớp cần bám sát vào hệ thống của bài để nêu ra tình
huống có vấn đề dựa vào một bài toán kiểm tra để đặt vấn đề vào bài, dựa vào phần cũng
cố để đặt vấn đề mới nghiên cứu ý tiếp theo.
Vấn đề đặt ra cũng cần phù hợp với cách giải quyết. Không nên đặt ra những vấn

_____________________________________________________________________
___SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM – có tại o
11