Đề tài: “Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”
Phần mở đầu
Trong những năm vừa qua sự nghiệp giáo dục của cả nước nói chung của tỉnh
ta nói riêng đã phát triển rất mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Tuy nhiên, trên
thực tế vẫn còn một số điều cần phải bàn bạc đó là: về phía học sinh một số em còn
yếu về kiến thức cơ bản trong đó có môn Toán cũng phải bàn nhiều. Bởi vì đây là
môn học căn bản trong nhà trường Phổ thông. Điều này cũng có thể một phần do giáo
viên bộ môn giảng dạy chưa phát huy hết tính tích cực của học sinh. Vì vậy mỗi giáo
viên đứng lớp không thể không băn khoăn, trăn trở: “Làm thế nào để phát huy được
tính tích cực của học sinh trong dạy học- góp phần nâng cao chất lượng dạy học”.
Theo tôi: “Không có phương pháp tốt, không thể có chất lượng cao”. Nếu
biết cách dạy Toán học Toán thì hiệu quả dạy học Toán sẽ tăng cao rất nhiều lần.
Xu hướng đổi mới hiện nay là “Tích cực hoạt động của học sinh nhằm hình
thành tư duy tích cực, tư duy độc lập, tư duy sáng sáng tạo trong việc chiếm lĩnh
tri thức” hay là: “Để cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm việc nhiều hơn và thảo
luận nhiều hơn”. Với xu hướng đó, không muốn cũng buộc người giáo viên đứng
lớp phải có phương pháp mới trên cơ sở đã có những phương pháp dạy học truyền
thống.
Trong các phương pháp dạy học Toán hiện nay, tôi thấy phương pháp dạy học
giải quyết vấn đề là tôi tâm đắc nhất. Phương pháp này huy động được tính tích cực
của học sinh rất nhiều đây là kiểu dạy học mà thầy giáo tạo ra những tình huống gợi
vấn đề,điều khiển học sinh phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác và tích cực để giải
quyết vấn đề đó thông qua đó mà lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được mục
đích học tập.
Đặc trưng của kiểu dạy học này là: học sinh luôn được đặt vào những tình
huống gợi vấn đề. Vậy thì ai đặt ra những tình huống gợi vấn đề đó? Không ai khác,
đó chính là nhiệm vụ của giáo viên đứng lớp. Theo tôi, nếu tình huống gợi vấn đề mà
giáo viên đưa ra không phù hợp, không hấp dẫn, không thuyết phục được học sinh thì
rất dở, sẽ không đạt hiệu quả. Từ những suy nghĩ này, tôi đã chọn làm đề tài nghiên
cứu chom quá trình dạy học của bản thân và có thể mỗi giáo viên dạy Toán có khả
Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo 1

Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo 2
Đề tài: “Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”
Vậy thì ta hiểu thế nào là tình huống có vấn đề?
Tình huống có vấn đề là tình huống khó khăn đặt ra mà để khắc phục nó, phải
tìm tòi, suy nghĩ, phải có những tri thức mới, những biện pháp mới, những cách giải
quyết thích hợp.
Tình huống có vấn đề là một tình huống mâu thuẫn đó là: mâu thuẫn giữa kiến
thức cũ, phương pháp cũ cách giải quyết cũ với hoàn cảnh mới, yêu cầu mới đặt ra.
Học sinh chỉ tích cực suy nghĩ khi có nhu cầu hiểu biết về một vấn đề nào đó.
Để phát huy tính tích cực tự giác học tập của học sinh, trong giảng dạy môn Toán
cũng như các môn khác, cần tạo ra những tình huống có vấn đề trong tiết dạy.
3.Những bước tiến hành cụ thể.
Trung bình mỗi tuần một tiết tôi lại đi dự giờ các đồng nghiệp trong tổ, trong
trường và cả trường bạn, bản thân đã rất quan tâm đến những tình huống gợi vấn đề
của các giáo viên đặt ra và hiệu quae của nó ở học sinh như thế nào. Từ đó, bản thân
tôi rút ra một số biện pháp tạo các tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán như sau:
*Biện pháp 1: Khai thác phần kiểm tra bài cũ, đặt ra một vấn đề mới đòi hỏi
phải nghiên cứu kiến thức mới.
Ví dụ (Toán 7): Ở phần quan hệ các yếu tố trong tam giác, đặt vấn đề dạy bài
Quan hệ giữa góc và cạnh đối diện trong một tam giác.
Sau khi kiểm tra bài: Trong một tam giác đối diện với cạnh lớn hơn là góc lớn
hơn, tôi đặt ra câu hỏi: Trong hai tam giác bất kì, có thể đối diện với cạnh lớn hơn là
góc lớn hơn không?
Một tình huống mới đặt ra do thay đổi điều kiện của mỗi bài Toán từ một tam
giác sang hai tam giác bất kì. Bằng ví dụ cụ thể, học sinh sẽ chỉ ra được điều đó là
sai,chẳng hạn ở tam giác ABC có AC > AB, vẽ đường cao AH ta thấy tam giác AHC
và tam giác AHB có AC > AB nhưng AHC = AHB (Hình vẽ)
A
B H C
Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo 3

2
- 2ab + b
2
= (a – b)
2
= (1,21 – 0,21)
2
= 1
2
= 1
Hoặc là khi giới thiệu bài: Nhân đa thức, tôi nói với các em rằng: Có thể nhân
nhẩm 2 số lớn hơn 100 một chút. Chẳng hạn,
106 . 109 = 11 554 trong 3 giây bằng cách lấy 106 cộng với 9 (là 115) rồi viết
thêm số 54 (tích của 6 và 9) vào sau.
Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo 4
Đề tài: “Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”
Một quy tắc thật đơn giản! nhưng vì sao lại làm được như vậy? Bài toán đặt ra
trước các em nhu cầu giải thích quy tắc ấy: Nếu gọi phần hơn của mỗi số với 100 là a
và b, ta phải tìm kết quả của phép nhân 100 + a với 100 + b là phép nhân 2 đa thức.
Rõ ràng quy tắc nhân hai đa thức được các em tìm tòi tự giác hơn.
*Biện pháp 4: Đưa ra một ứng dụng thực tế, một hình ảnh thực tế yêu cầu học
sinh giải thích, nhất những thực tế gần gũi với các em.
Ví dụ (Toán 6): Khi dạy bài số đo góc, giáo viên sử dụng một thước đo góc.
Khi đo góc tạo bởi hai tia chung góc, người ta dùng thước đo góc. Tại sao góc không
thể đo bằng thước thẳng? Các cạnh của hai góc ấy gì liên hệ với nhau?
Trong khi đưa ra những ứng dụng thực tế của kiến thức, nên cố gắng sử dụng
đồ dùng dạy học. Chỉ riêng việc mang đồ dùng dạy học đến lớp cũng đã đặt ra cho
học sinh một câu hỏi “Dụng cụ này là gì?, dùng để làm gì?” và do đó các em tập
trung theo dõi bài giảng hơn.
*Biện pháp 5: Gắn cho các phép tính một nội dung thực tế tạo cho học sinh

Vấn đề đặt ra là xác định số nào lớn hơn(chứ không đòi hỏi tính từng số) và
tìm cách xác định nhanh chóng. Tình huống ấy đặt ra cho học sinh phát hiện đặc
điểm các số đã cho. Đặt 1980 = x thì A = x
2
còn B = (x – 1)(x + 1) = x
2
- 1.
Như vậy A lớn hơn B một đơn vị.
*Biện pháp 8: Sử dụng các tư liệu về lịch sử toán học, các mẫu chuyện tạo ra
tình huống có vấn đề.
Ví dụ: Khi yêu cầu học sinh tính nhẫm 7.7 + 7.7.7 nếu giáo viên nói rằng “Báo
Hà Nội mới ngày 20-4-1980 đưa ra tin một em bé 5 tuổi( em Nguyễn Đức Thắng) đã
tính nhẫm đúng kết quả phép tính này trong 10 giây thì diều ấy thúc đẩy các em tìm
tòi hơn.
Các em đưa ra nhiều cách giải, chẳng hạn áp dụng tính chất phân phối được:
7.7(1 + 7) = 49.8 = (50 – 1).8 = 400 – 8 = 392.
Các em cũng say mê giải một bài toán hơn nếu biết đó là bài toán của Acsimet,
của Ơle hay của một nhà toán học nổi tiếng.
*Biện pháp 9: Tạo ra tình huống có vấn đề bằng cách trình bày các kiến thức
theo quá trình tìm tòi cách giải.
Ví dụ (Toán 6): Khi dạy dấu hiệu chia hét cho 9, trên cơ sở học sinh đã biết
dấu hiệu chia hết cho 2 và 5 phụ thuộc vào một chữ số tận cùng, tôi đưa ra các số:
927; 807;621; 921; 2948; 1943 cùng có một, hai hoặc ba chữ số tận cùng như nhau
Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo 6
Đề tài: “Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”
nhưng có số chia hết cho 9 không phụ thuộc vào chữ số tận cùng. Thế thì nó phụ
thuộc vào yếu tố nào: Có điểm gì chung trong các số chia hết cho 9?
Sau khi đưa ra các dự đoán và bác bỏ các dự đoán và bác bỏ các dự đoán
không đúng (chẳng hạn chữ số đều chia hết cho 9, tổng chữ số bằng 9…) các em sẽ
đưa ra các dự đoán đúng về dấu hiệu chia hết cho 9.

=a.(x – 1) + (x – 1)
2
= …
Sai vì đổi dấu cơ số 1-x thành x-1 là đổi dấu hai thừa số. Do đó dấu trừ trước
ngoặc vẫn giữ nguyên. Cũng có thể giải thích:
( 1-x)
2
=(x – 1)
2
vì bình phương của hai số đối nhau thì bằng nhau.
c) x.( 1-a)
2
-( a-1)
3
= x.( 1-a)
2
- ( 1-a)
3
= …
Sai, vì đổi dấu cơ số a-1 thành 1-a là đổi dấu ba thừa số, do đó dấu trừ trước
dấu ngoặc phải đổi thành dấu cộng.Cũng có thể giải thích:
( 1-a )
3
= (a – 1)
3
Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo 7
Đề tài: “Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”
vì lập phương của hai số đối nhau thì đối nhau.
Những bài toán nguỵ biện cũng tạo ra tình huống có vấn đề, vì nó đặt ra một
điều vô lí phải giải quyết.

thích hoạt động trí tuệ của học sinh nhằm đạt nhu cầu nhận thức.
Thứ hai là: Tình huống có vấn đề hướng sự suy nghĩ của học sinh vào một mục
đích cụ thể làm cho học sinh hiểu rõ ý nghĩa của vấn đề sắp nghiên cứu, vấn đề cần
phải giải quyết. Từ đó mà hoạt động tư duy được hướng tới mục tiêu rõ ràng và đạt
hiệu quả hơn.
Thứ ba là: Học sinh được tập duyệt, rèn luyện thói quen tự đề xuất và giải
quyết vấn đề, thói quen tự học tập tự nghiên cứu.
* Xin đề xuất những điểm cần lưu ý khi sử dụng phương pháp này như sau:
Tình huống có vấn đề phải vùa sức học sinh. Tình huống khó quá hoặc dễ quá làm
cho học sinh không thể giải quyết nổi hoặc không cần tích cực suy nghĩ đều không
tạo ra vấn đề để tư duy học sinh phải hoạt động.
Trong các bước của tiết lên lớp cần bám sát vào hệ thống của bài để nêu ra tình
huống có vấn đề dựa vào một bài toán kiểm tra để đặt vấn đề vào bài, dựa vào phần
cũng cố để đặt vấn đề mới nghiên cứu ý tiếp theo.
Vấn đề đặt ra cũng cần phù hợp với cách giải quyết. Không nên đặt ra những
vấn đề rộng lớn quá mà tiết học không giải quyết triệt để, khi đó cần phải thu hẹp vấn
đề lại.
Cần tổ chức hướng dẫn học sinh tích cực tham gia giải quyết các tình huống có
vấn đề được đặt ra.
Tình huống có vấn đề được đặt ra chính bằng sự chỉ đạo của thầy-người tổ
chức hoạt động nhận thức của học sinh. Do đó, việc tạo tình huống có vấn đề và
hướng dẫn học sinh giải quyết hợp lí luôn là vấn đề cần phải cân nhắc.
Đây là những suy nghĩ, việc làm của cá nhân tôi trong bước cải tiến mới ngày
một hiệu quả hơn, tạo điều kiện cho giáo viên bộ môn hoàn thành nhiệm vụ mà nhà
trường phân công một cách xuất sắc, góp phần tham gia vào công cuộc đổi mới xây
dựng nước nhà.
Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo 9
Đề tài: “Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”
Dù sao, là một giáo viên chưa có bề dày kinh nghiệm nên không thể tránh khỏi
những thiếu sót trong suy nghĩ cũng như trong việc làm.Vì vậy tôi muốn có sự góp ý