ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
BÁO CÁO KHOA HỌC
Đề tài:
Từ khái niệm quân tử, tiểu nhân thời Tây Chu đến quân tử, tiểu nhân
trong Luận Ngữ
Giảng viên hướng dẫn : Ths. Phạm Văn Khoái
Sinh viên thực hiện : Hoàng Thu Hiền
Lớp : K50- Khoa văn học
Hà Nội: 2008
1
LỜI CẢM ƠN
Báo cáo này được thực hiện trên cơ sở niên luận, việc tiến hành
báo cáo này đã gắn liền với việc bổ sung kiến thức trong chương trình.
Mặc dù vẫn còn rất nhiều thiếu sót, nhưng trong thời gian làm việc,
em cũng đã nhận được nhiều sự chỉ bảo và hướng dẫn, gợi ý về
phương pháp cũng như về một số vấn đề nội dung được trình bày trong
Báo cáo của thầy giáo hướng dẫn Phạm Văn Khoái. Điều đó đã giúp
ích cho em rất nhiều. Em xin chân thành cảm ơn sự quan tâm động
viên của Thầy.
Em cũng xin được cảm ơn thầy Nguyễn Kim Sơn và chị Quách
Thị Thu Hiền đã giúp em tư liệu trong quá trình làm việc.
Em xin cảm ơn!
2
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Khái niệm quân tử, tiểu nhân trong hệ thống tư tưởng Nho giáo
chiếm một vị trí tương đối quan trọng. Trong lịch sử nghiên cứu Nho
học, có rất nhiều học giả đã quan tâm đến vấn đề này, và đã giải quyết
từ nhiều góc độ khác nhau.

Phần thứ ba: Thay lời kết.
4
PHẦN THỨ NHẤT. KHỔNG TỬ VÀ LUẬN NGỮ
1. Khổng tử.
Khổng Tử (551 - 479tr.CN) người nước Lỗ, dòng dõi quí tộc sa
sút. Bố mất sớm, thuở nhỏ sống nghèo khổ, nên gần gũi với tầng lớp
bình dân. Khổng Tử tính tình trầm lặng, ham học hỏi, từ nhỏ thích
chơi những trò cúng tế, tỏ ra có thiên hướng về lễ. Lớn lên rất thích
tìm hiểu thi, thư, lễ, nhạc, học thứ gì cũng đều cặn kẽ, đến nơi đến
chốn và rất xuất sắc.
Hoàn cảnh không may của gia đình, bên cạnh đó là bối cảnh xã
hội cuối thời Xuân Thu nhiều động loạn, lễ hoại nhạc băng, quyền lực
của Thiên tử nhà Chu giảm sút, nhiều nước chư hầu mạnh lên, tranh
giành đất đaim lấn lướt Thiên tử, chiến tranh xảy ra liên miên không
dứt, đã có những tác động lớn đến ông, Khổng Tử muốn đem những sở
học của mình ổn định lại thế cuộc, xây dựng lại một xã hội lễ nhạc
Tây Chu. Nhưng bằng con đường nào?
Trong xã hội Tây Chu, trật tự được duy trì bằng sức mạnh của
Vu giáo, bằng quyền uy chế ước ngoại lai của Lễ. Con người không
tồn tại trong mối quan hệ xã hội, nghĩa là giữa con người với con
người, mà chỉ có quan hệ giữa con người với tự nhiên. Trên cùng thì
có Thượng đế, lại có lễ biện biệt đẳng cấp, giá trị con người đồng nhất
với một địa vị mà nó chiếm giữ. Nhưng đến khi hệ giá trị đó bắt đầu bị
lung lay, cơ cấu xã hội bắt đầu có biến chuyển, tầng lớp địa chủ mới
hình thành mạnh lên, giai cấp quí tộc yếu thế dần thì Lễ cũng mất
quyền uy. Trước đây, con người được nhận một sự bảo trợ vô điều
kiện từ trời, nhưng nay thì vị thần tối linh ấy cũngđã bất lực, số phận
con người cảm thấy thật bấp bênh, người ta cần một hệ giá trị khác
phù hợp hơn để mà bấu cìu. Xu hướng tư tưởng đều bứt ra khỏi Vu
5

đổi của đám cao đệ như Tăng Sâm, Nhan Uyên, Tử Lộ... Khổng Tử
không viết Luận ngữ, mà sách do các học trò sưu tầm, biên soạn, có
khi chủ yếu là sau khi Khổng Tử đã mất.
Khổng Tử có khoảng hơn 14 năm du thuyền các nước, quyết tâm
cải tạo xã hội của ông đều thể hiện cả trong Luận ngữ. Trên thực tế, tư
tưởng Đại học, Trung dung và cả Mạnh Tử về cơ bản đều được xây
dựng trên cơ sở Luận ngữ.
Sách gồm 20 thiên, được chia thành hai quyển thượng và hạ, mỗi
thiên lấy hai chữ đầu để đặt tên. Do tính chất ghi chép trực tiếp của
nó, Luận ngữ được coi là tài liệu quan trọng nhất để nghiên cứu về
Khổng Tử và Nho giáo nguyên thuỷ.
3. Khái niệm quân tử và tiểu nhân.
Học thuyết Nho gia đặc biệt chú ý đến vấn đề quân tử và tiểu
nhân. Trong tác phẩm Luận ngữ “quân tử” được nhắc đến 104 lần,
“tiểu nhân” được nhắc đến 22 lần. Sách “Almanach những nền văn
minh thế giới” - Nhà xuất bản Văn hoá Thông tin - Hà Nội - 1999,
viết: “Sách Luận ngữ có thể coi như là cuốn sách dạy người ta cái Đạo
làm người quân tử một cách thực tiễn...” (tr.1402).
Nho giáo đã cố gắng xây dựng hình mẫu lý tưởng người quân tử,
đặt trong mối quan hệ đối lập, mâu thuẫn với kẻ tiểu nhân. Người ta
gọi Nho giáo là học thuyết quân tử, cái này có lý do của nó, ta sẽ nói
đến sau, còn ở đây điều đó cho thấy rằng, vấn đề quân tử và tiểu nhân
gắn liền với nội dung học thuyết Nho giáo, và tìm hiểu nội hàm hai
khái niệm này là công việc không thể không quan tâm. Trong thực tế,
chuyện này không có gì mới.
Sào Nam Phan Bội Châu trong “Khổng học đăng”, đã dành một
chương để bàn về “Phương pháp biện biệt quân tử với tiểu nhân”
7
(Chương XIII - Khổng học đăng thượng thiên), xét 14 câu trong Luận
ngữ mà quân tử và tiểu nhân “so đọ cung nha”