HIỆN TƯỢNG ĐA PHÁN QUYẾT
ĐỐI VỚI VIỆC DÂN SỰ CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
Do liên quan tới nhiều quốc gia khác nhau mà với các vụ việc dân sự, thương mại, lao
động, hôn nhân và gia đình (gọi chung là vụ việc dân sự) có yếu tố nước ngoài hoàn toàn
có thể thuộc thẩm quyền xét xử của tòa án nhiều nước. Vì thế, nếu đương sự nộp đơn khởi
kiện ở nhiều nước thì kết cục với một vụ việc sẽ tồn tại nhiều phán quyết được tuyên bởi
tòa án các nước khác nhau. Đây chính là hiện tượng đa phán quyết trong Tư pháp quốc
tế [1] - ngành luật chịu trách nhiệm điều chỉnh các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài.
Đa phán quyết gây ra những khó khăn cho việc thi hành bản án, quyết định dân sự cũng
như bảo đảm các quyền và lợi ích chính đáng của các đương sự. Bởi lẽ, về nguyên tắc, bản
án, quyết định dân sự của tòa án nước nào thì chỉ có hiệu lực trên lãnh thổ nước đó và hiệu
lực của các bản án, quyết định dân sự của tòa án các nước là ngang nhau, không thể loại
trừ nhau. Vụ việc tranh chấp quyền nuôi con (Princess Lam) giữa ca sĩ Lý Hương và Tony
Lam đang diễn ra chính là một minh chứng sinh động của đa phán quyết [2]. (Xem Tóm tắt
vụ việc). Đã có hai phán quyết với nội dung trái ngược nhau - một của tòa án Việt Nam và
một của tòa án Mỹ liên quan đến tranh chấp quyền nuôi con của cặp vợ chồng này. Vụ việc
trên khá lạ lẫm với nhiều người Việt Nam [3], còn những người nghiên cứu pháp luật lại
có thêm lý do để nhìn lại một hiện tượng khá gai góc của tư pháp quốc tế. Chúng tôi xin
nêu mấy suy nghĩ về căn nguyên của hiện tượng đa phán quyết, cũng như bàn luận về các
giải pháp loại trừ nó.
Tóm tắt vụ việc
Ca sĩ Lý Hương (quốc tịch Việt Nam) kết hôn với Tony Lam (quốc tịch Mỹ) tại Mỹ vào
tháng 2/2001;
Sau một thời gian chung sống, do mâu thuẫn, hai vợ chồng đã tiến hành xin ly hôn tại Tòa
án nhân dân TPHCM: tòa án thụ lý đơn xin ly hôn vào ngày 14/3/2006, xử sơ thẩm vào
ngày 07/05/2007, bản án có hiệu lực pháp luật từ tháng 9/2007. Theo bản án này Lý
Hương được quyền nuôi con.
Tuy nhiên, ông Tony Lam đã có đơn kiện lên Tòa án gia đình tiểu bang New York (Mỹ) và
tòa án này đã ra án lệnh tạm thời giao quyền giám hộ tạm thời cho ông Tony Lam. Án lệnh
ra ngày 21/6/2006 (có thông tin nói rằng, ông Tony Lam nộp đơn lên Tòa án gia đình tiểu
bang New York sau thời điểm Tòa án nhân dân TPHCM thụ lý đơn xin ly hôn).

Trường hợp thứ nhất, pháp luật tố tụng dân sự của các quốc gia có liên quan đưa ra các
tiêu chí khác nhau khi xác định thẩm quyền của tòa án nước mình đối với một vụ việc.
Chẳng hạn, với một tranh chấp về ly hôn có yếu tố nước ngoài mà pháp luật quốc gia A lấy
tiêu chí quốc tịch các bên còn quốc gia B thì lấy tiêu chí nơi thường trú chung của vợ
chồng để xác định thẩm quyền xét xử. Khi đó, một vụ việc ly hôn có sự tham gia của công
dân nước A nhưng cả hai vợ chồng lại thường trú chung ở nước B hoàn toàn có thể được
xét xử ở cả quốc gia A và quốc gia B, cũng có nghĩa là có thể có hai bản án của tòa án hai
nước về cùng một vụ ly hôn.
Trường hợp thứ hai, pháp luật tố tụng các quốc gia có liên quan đều đưa ra cùng một tiêu
chí để xác định thẩm quyền xét xử của tòa án nước mình, nhưng do sự không đồng nhất
của quan hệ xét trên tiêu chí đó làm xuất hiện đa phán quyết. Vẫn lấy ví dụ như trên, nhưng
trong trường hợp này quốc gia B cũng lấy tiêu chí quốc tịch như quốc gia A chứ không
phải là nơi thường trú thì thẩm quyền xét xử vẫn thuộc tòa án cả hai nước khi mà vợ là
công dân nước này còn chồng là công dân nước kia, nghĩa là vẫn có thể có hai phán quyết
của tòa án hai nước về cùng một vụ ly hôn.
2. Giải pháp loại trừ hiện tượng đa phán quyết
Tiến hành việc công nhận và thi hành phán quyết của tòa án nước này tại nước khác
Về nguyên tắc, phán quyết của tòa án mỗi nước chỉ có hiệu lực và được thi hành trên lãnh
thổ của chính nước đó. Trong khi đó, một vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài thường liên
quan tới nhiều nước khác nhau (ví dụ, tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn có ở nhiều
nước). Vì thế, để thực thi tốt các phán quyết về các vụ việc có yếu tố nước ngoài nhằm
đảm bảo quyền và lợi ích cho các chủ thể có liên quan, cần phải mở rộng hiệu lực của các
phán quyết của tòa án một nước tới cả lãnh thổ của các nước có liên quan. Đây chính là lý
do chủ đạo làm xuất hiện trong luật tư pháp quốc tế thủ tục công nhận và thi hành phán
quyết của tòa án nước ngoài tại nước sở tại. Theo đó, bản án, quyết định dân sự của tòa án
Việt Nam sẽ được thừa nhận hiệu lực và được thi hành tại Mỹ như bản án, quyết định do
tòa án Mỹ tuyên, nếu nó được tiến hành công nhận và thi hành tại Mỹ. Theo pháp luật của
các nước, việc công nhận và thi hành phán quyết của tòa án nước ngoài tại nước mình sẽ
dựa trên cơ sở hai nước có điều ước quốc tế về vấn đề này, hoặc nếu không có điều ước
quốc tế thì tuân theo nguyên tắc có đi có lại. Hiện tại, dù Việt Nam và Mỹ chưa có điều

đương sự, với bối cảnh thiếu vắng các điều ước quốc tế thống nhất về thẩm quyền xét xử
giữa các quốc gia đối với các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài, sự lựa chọn thông minh
để tránh những rắc rối của đa phán quyết chính là triển khai nhanh chóng việc công nhận
và thi hành phán quyết được tuyên bởi tòa án một nước tại các nước có liên quan mật thiết
đối với vụ việc tranh chấp./.
=================================
CHÚ THÍCH
[1] Từ hiện tượng này, một số nhà luật học đã hài hước cho rằng công lý bỗng trở nên
tương đối trong Tư pháp quốc tế.
[2] Vụ việc được tóm tắt dựa trên các bài viết của báo pháp luật TPHCM (lấy từ
website: Pháp Luật TPHCM Online) và chỉ nhằm mục đích minh họa cho hiện tượng đa
phán quyết trong chuyên đề nghiên cứu này.
[3] Sự xuất hiện của một loạt bài viết báo chí Việt Nam trong thời gian qua với khá nhiều ý
kiến chuyên gia đã phần nào cho thấy tính lạ của vụ việc này ở nước ta.
[4] Đây cũng là một trong những điểm khác biệt cơ bản so với giải quyết vụ việc dân sự
trong nước - chỉ thuộc thẩm quyền của duy nhất tòa án quốc gia đó.
[5] Điều 20 Hiệp định quy định rằng, nếu cùng một vụ việc mà tòa án cả hai nước đều có
thẩm quyền xét xử thì tòa án thụ lý sau sẽ phải đình chỉ tố tụng.
[6] Với vụ việc này, cho dù chưa có phán quyết cuối cùng của Tòa án Mỹ, song nếu Tòa án
Mỹ vẫn tuyên trao quyền nuôi con cho Tony Lam thì có nghĩa là đã tạo ra một tình huống
trớ trêu cho các đương sự khi theo phán quyết của Tòa án Mỹ thì chồng được nuôi con, còn
theo phán quyết của tòa án Việt Nam thì quyền nuôi con lại thuộc về vợ và cả hai bản án
này đều được tuyên một cách hợp pháp và có hiệu lực pháp lý trên lãnh thổ của mỗi nước.