Vấn đề chấn hưng thực nghiệp trên diễn đàn báo
chí Việt Nam đầu thế kỷ XX

Vũ Thị Ngọc Yến

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
Luận văn Thạc sĩ. Lịch sử Việt Nam; Mã số: 60 22 54
Nghd: TS. Trần Viết Nghĩa
Năm bảo vệ: 2014

Keywords: Lịch sử Việt Nam; Thế kỷ 20; Chấn hưng thực nghiệp; Báo chí Việt Nam
Contents:

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Sau khi ký kết Hiệp ước Patenôtre (1884), thực dân Pháp bắt tay ngay vào thực hiện
chương trình khai thác thuộc địa với quy mô trên toàn lãnh thổ Việt Nam và Đông Dương. Mục
đích của thực dân Pháp là biến Việt Nam trở thành nơi cung cấp nguyên liệu, nhân lực cho nước
Pháp và thị trường tiêu thụ hàng hóa của Pháp. Thông qua các chính sách khai thác, nền kinh tế
Việt Nam đã có những bước tiến nhanh chóng, đưa Việt Nam dần hòa nhập vào nền kinh tế thế
giới.
Đến những năm đầu thế kỷ XX, tư tưởng tiến bộ từ Trung Quốc, Nhật Bản và phương
Tây được truyền bá vào Việt Nam. Những tư tưởng này được các nhà nho cấp tiến, yêu nước đón
nhận. Được khai tâm bởi các Tân văn, Tân thư, Tân báo, họ nhanh chóng nhận ra con đường vũ
trang chống Pháp không phải là con đường duy nhất cứu nước mà còn có nhiều con đường khác,
trong đó có con đường duy tân, phát triển kinh tế. Trên cơ sở đó, tầng lớp nho sĩ cấp tiến đã phát
động một phong trào yêu nước mới, phong trào “chấn hưng thực nghiệp”. Nhưng các hoạt động
chấn hưng thực nghiệp và các hoạt động canh tân văn hóa, xã hội khác của các nhà nho cấp tiến
chỉ diễn ra trong vài năm thì bị thực dân Pháp đàn áp và thất bại. Năm 1918 chiến tranh thế giới
thứ nhất kết thúc. Năm 1919 thực dân Pháp bắt đầu tiến hành đợt khai thác thuộc địa lần thứ hai.
Một làn sóng đầu tư mới tràn vào Việt Nam. Tư sản Việt Nam coi đây là cơ hội để làm giàu. Vì

chưa đi sâu vào phân tích từng vấn đề cụ thể của báo chí Việt Nam thời Pháp thuộc: tác động của
các điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội tới sự phát triển báo chí Việt Nam qua từng giai đoạn; nội
dung báo chí phản ánh; vai trò của báo chí đối với sự phát triển kinh tế, văn hóa, phong trào yêu
nước…; độc giả với báo chí… Chưa có một công trình nghiên cứu một cách cụ thể, sâu sắc dòng
báo chí kinh tế Việt Nam đầu thế kỷ XX: Nông cổ mín đàm, Thực nghiệp dân báo, Khai hóa
nhật báo, Hữu thanh tạp chí… Các tờ báo này được giới thiệu khá sơ lược về thời gian xuất bản,
chủ báo, nội dung… và chỉ là những tờ báo tiêu biểu trong mỗi giai đoạn phát triển của báo chí
Việt Nam đầu thế kỷ XX.
- Về vấn đề chấn hưng thực nghiệp: Vấn đề chấn hưng thực nghiệp được đề cập đến trong
bài viết “Hoạt động chấn hưng thực nghiệp của tư sản Việt Nam đầu thế kỷ XX” của Trần Viết
Nghĩa đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 387 (7-2008) đã chỉ ra những nguy cơ, thách thức
của giai cấp tư sản Việt Nam khi muốn cạnh tranh quyền lợi kinh tế với tư bản ngoại quốc. Tác giả
cũng nêu ra các nội dung cơ bản của hoạt động thực nghiệp của tư sản Việt Nam: đánh giá vai trò
của thực nghiệp đối với đất nước; vai trò của từng ngành kinh tế; chấn hưng nội hóa, bài trừ ngoại
hóa; thành lập các hội công thương.
Bài viết “Hội Bắc Kỳ công thương đồng nghiệp và Hữu thanh tạp chí với vấn đề bảo vệ
quyền lợi của giới tư sản” của hai tác giả Phạm Xanh - Nguyễn Dịu Hương đăng trên tạp chí Nghiên
cứu Lịch sử, số 381 (1-2008) đã khái quát những nét cơ bản của Hội Bắc Kỳ công thương đồng
nghiệp cùng cơ quan ngôn luận của nó là Hữu thanh tạp chí. Qua hoạt động của Hội Bắc Kỳ công
thương đồng nghiệp và tờ Hữu thanh tạp chí, vấn đề bảo vệ quyền lợi của giới tư sản Việt Nam ở
phương diện chính trị, kinh tế, văn hóa được hai tác giả khắc họa khá rõ nét.
Ngoài ra còn có một số Khóa luận, Luận văn tìm hiểu về vấn đề chấn hưng thực nghiệp
trên diễn đàn báo chí tiếng Việt đầu thế kỷ XX như “Phong trào thực nghiệp trên báo Khai hóa
của Bạch Thái Bưởi” (Khóa luận Cử nhân khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và
Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 1995) của Lê Thị Lan; “Bước đầu tìm hiểu tinh thần dân tộc
trong kinh doanh của tư sản Việt Nam trước 1929 qua: Thực nghiệp dân báo, Khai hóa nhật báo
và Nam Phong tạp chí” (Khóa luận Cử nhân lịch sử, khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã
hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 1997) của Nguyễn Thế Anh; “Hoạt động kinh tế của
giai cấp tư sản Việt Nam đầu thế kỷ XX qua dòng báo chí kinh tế Hà Nội” (Luận văn Thạc sĩ Lịch
sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014) của Bùi Công

tiếng Việt những năm 1906-1908
Chương 3: Giai cấp tư sản với vấn đề chấn hưng thực nghiệp qua diễn đàn báo chí ở Việt
Nam thời kỳ 1914-1929

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Thế Anh (2008), Việt Nam thời Pháp đô hộ, Nxb Văn học, Hà Nội.
2. Nguyễn Tuấn Anh (1997), Bước đầu tìm hiểu tinh thần dân tộc trong kinh doanh của
tư sản Việt Nam trước 1929 qua: Thực nghiệp dân báo, Khai hóa nhật báo và Nam Phong tạp
chí, Khóa luận Cử nhân Lịch sử, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc gia Hà Nội.
3. “Bao giờ người An nam ta mới thoát khỏi nỗi đem vàng đi đổ sông Ngô”, Thực
nghiệp dân báo, số 7, 31-7-1920, tr.2.
4. Phan Trọng Báu (2006), Giáo dục Việt Nam thời cận đại, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
5. Nguyễn Công Bình (1959), Tìm hiểu giai cấp tư sản Việt Nam thời Pháp thuộc, Nxb
Văn Sử Địa, Hà Nội.
6. Phan Kế Bính (2005), Việt Nam phong tục, Nxb Văn học, Hà Nội.
7. “Chương trình bản báo”, Thực nghiệp dân báo, số 1, 10-7-1920, tr.1.
8. “Các hội buôn của người An nam ta”, Thực nghiệp dân báo, số 13, 14-8-1920, tr.2.
9. “Các hội buôn của người An nam ta”, Thực nghiệp dân báo, số 15, 16-8-1920, tr.2.
10. “Công nghệ có chấn hưng thì thương nghiệp mới phát đạt”, Thực nghiệp dân báo, số
36, 7-10-1920, tr.2.
11. “Cuộc đấu xảo canh nông năm 1920”, Thực nghiệp dân báo, số 43, 23-10-1920, tr.2.
12. “Cuộc thương chiến sao cho quyết thắng”, Thực nghiệp dân báo, số 48, 4-11-1920,
tr.2.
13. Lương Văn Can (2011), Kim cổ cách ngôn, Nxb Thời đại.
14. Canavaggio, “Nông cổ nhựt báo tự tự”, Nông cổ mín đàm, số 1, 1-8-1901, tr.1.
15. Ngô Quý Chấn, “Bàn về việc kỹ nghệ và buôn bán”, Nam Phong tạp chí, số 26, 8-
1919, tr.169-171.
16. “Chấn chỉnh thương trường”, Nam Phong tạp chí, số 27, 9-1919, tr.229-230.
17. Vũ Như Châu, “Muốn thực nghiệp cần phải hiểu nghĩa thực nghiệp”, Thực nghiệp

35. Ngô Thương Gia, “Bàn bạc về thương nghiệp: cách tổ chức một nhà buôn”, Nam
Phong tạp chí, số 47, 5-1921, tr.345-354.
36. Nguyễn Bính Giai, “Đàn bà ta cũng nên lập hội buôn”, Thực nghiệp dân báo, số 423,
17-3-1922, tr.2.
37. Trần Văn Giàu (1997), Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến cách
mạng tháng Tám, tập 2, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
38. Trần Văn Giàu, “Mấy đặc điểm lịch sử Việt Nam thế kỷ XX”, Tạp chí Xưa và nay, số
10 (10-1998), tr.10-14.
39. Nguyễn Khắc Hanh, “Tiền với ta”, Thực nghiệp dân báo, số 6, 27-7-1920, tr.2.
40. Trần Thị Hạnh (2011), Quá trình chuyển biến tư tưởng của Nho sĩ Việt Nam trong 30
năm đầu thế kỷ XX, Luận án Tiến sĩ Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc gia Hà Nội.
41. Lý Tùng Hiếu (2005), Lương Văn Can và phong trào Duy tân - Đông du, Nxb Văn
hóa Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh.
42. Vũ Quang Hiển - Trần Viết Nghĩa, “Tinh thần dân tộc trong cải cách giáo dục ở Việt
Nam hồi cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX”, , Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 34 (3-2009),
tr.73-82.
43. Lịch sử Việt Nam cận đại, Tập 3, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1961.
44. Hứa Hoành: Trương Văn Bền: nhà kỹ nghệ không bằng cấp kỹ sư, www:
vnthuquan.net:
http://vnthuquan.net/truyen/truyen.aspx?tid=2qtqv3m3237n4nnntn1n31n343tq83a3q3m3237nnn
0n, cập nhật ngày 4-10-2010.
45. Nguyễn Bá Học (dịch), “Chí phú cẩm nang”, Nam Phong tạp chí, số 29, 12-1916,
tr.407-412.
46. Nguyễn Bá Học (dịch), “Chí phú cẩm nang”, Nam Phong tạp chí, số 30, 12-1916,
tr.503-510.
47. Nguyễn Bá Học (dịch), “Chí phú cẩm nang”, Nam Phong tạp chí, số 31, 12-1916,
tr.36-41.
48. Nguyễn Bá Học, “Mấy điều yếu lược về kinh tế học”, Nam Phong tạp chí, số 45, 3-
1921, tr.200-206.

65. Nhụ Mai, “Làm ruộng hơn buôn”, Thực nghiệp dân báo, số 6, 7-10-1920, tr.2.
66. 100 năm Đông Kinh Nghĩa thục, Nxb Tri thức, Hà Nội, 2008.
67. 100 năm Đông Kinh Nghĩa thục và công cuộc cải cách giáo dục ở Việt Nam hiện nay,
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2008.
68. “Một khuynh hướng sai nên giải”, Thực nghiệp dân báo số 4, 20-7-1920, tr.2.
69. Một số vấn đề lịch sử vùng đất Nam Bộ thời kỳ cận đại, Kỷ yếu Hội thảo khoa học,
Nxb Thế giới, Hà Nội, 2009.
70. “Nam Kỳ là Phật địa”, Lục tỉnh tân văn, số 1540, 9-1923, tr.2.
71. “Nói về sự quảng cáo đồ hàng ở cái thời đại gần đây”, Thực nghiệp dân báo, số 17,
24-8-1920, tr.2.
72. “Nhân công là căn bản của mọi đường thực nghiệp”, Thực nghiệp dân báo số 6, 27-
7-1920, tr.2.
73. Sơn Nam (2003), Phong trào Duy tân ở Bắc Trung Nam - Thiên địa hội và công
cuộc Minh Tân, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh.
74. Hải Ngọc - Thái Nhân Hòa (2005), Xu hướng canh tân phong trào Duy tân với sự
nghiệp đổi mới (từ giữa thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX), Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng.
75. Bùi Công Nghiệp (2014), Hoạt động kinh tế của giai cấp tư sản Việt Nam đầu thế kỷ
XX qua dòng báo chí kinh tế Hà Nội, Luận văn Thạc sĩ Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã
hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
76. Trần Viết Nghĩa, “Hoạt động chấn hưng thực nghiệp của tư sản Việt Nam đầu thế kỷ
XX”, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 387 (7-2008), tr.23-33.
77. Trần Viết Nghĩa (2011), Tri thức Việt Nam đối diện với văn minh phương Tây thời
Pháp thuộc, Luận án Tiến sĩ Lịch sử, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân
văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
78. Mai Xuân Nguyên, “Không gì bằng công nghệ”, Thực nghiệp dân báo, số 12, 12-8-
1920, tr.2.
79. “Nội hóa”, Thực nghiệp dân báo, số 578, 22-9-1922, tr.2.
80. “Nghề buôn của khách trú”, Lục tỉnh tân văn, 1208, 3-8-1922, tr.2.
81. Đào Trinh Nhất, “Bàn về thực nghiệp”, Thực nghiệp dân báo, số 35, 5-10-1920, tr.2.
82. Phạm Quang Sán, “Bàn về để chế”, Nam Phong tạp chí, số 28, 10-1919, tr.368-369.

99. Lương Dũ Thúc, “Thương cổ luận”, Nông cổ mín đàm, số 34, 17-4-1902, tr.1.
100. Lương Dũ Thúc, “Thương cổ luận”, Nông cổ mín đàm, số 35, 24-4-1902, tr.1.
101. Lương Dũ Thúc, “Thương cổ luận”, Nông cổ mín đàm, số 47, 17-7-1902, tr.1.
102. Đỗ Thị Minh Thúy - Nguyễn Hồng Sơn (2010), Phong trào Duy tân với sự chuyển
biến văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội.
103. “Thi đàn”, Thực nghiệp dân báo, số 8, 3-8-1920, tr.3.
104. Đỗ Thuận, “Những nghề nông - công - nghiệp đều cần phải chấn hưng”, Lục tỉnh
tân văn, số 1206, 8-1922, tr.2.
105. Minh Tranh, Thử bàn về sự hình thành của giai cấp tư sản Việt Nam, Tạp chí
Nghiên cứu lịch sử, số 5 (5-1956).
106. Trung Trực, “Sự sống của dân tộc ta ở đâu?”, Lục tỉnh tân văn, số 1280, 26-10-
1922, tr.2.
107. Trung Trực, “Vì sao dân mình không chuộng nghề nghiệp”, Lục tỉnh tân văn, số
1369, 2-1923, tr.2.
108. Trung Trực, “Vì sao dân mình không chuộng nghề nghiệp”, Lục tỉnh tân văn, số
1370, 2-1923, tr.2.
109. Trung Trực, “Việc làm ăn của người mình: Hồi xưa và bây giờ”, Lục tỉnh tân văn,
số 1444, 5-1923, tr.2.
110. Trung Trực, “Việc làm ăn của người mình: Hồi xưa và bây giờ”, Lục tỉnh tân văn,
số 1449, 6-1923, tr.2.
111. Việt Nam trong thế kỷ XX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002.
112. “Vì cớ nào mà việc buôn bán của người mình không bằng các nước”, Lục tỉnh tân
văn, số 1968, 5-3-1925, tr.2.
113. Hoàng Xuân Việt (2008), Tìm hiểu lịch sử chữ Quốc ngữ, Nxb Văn hóa thông tin.
114. Phạm Xanh - Nguyễn Dịu Hương, “Hội Bắc Kỳ Công thương đồng nghiệp và Hữu
thanh tạp chí với vấn đề bảo vệ quyền lợi của giới tư sản Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử,
số 381 (1-2008), tr.10-19.
115. Phạm Xanh (2012), Doanh nhân Nguyê
̃
n Sơn Ha

̀
ng, Hải Phòng.
116. Nguyễn Văn Xuân (2000), Phong trào Duy tân, Nxb Đà Nẵng.
117. Đức Xuyên, “Buôn hơn làm ruộng”, Thực nghiệp dân báo, số 7, 31-7-1920, tr.2.
118. Nguyễn Thị Hải Yến (2009), Vấn đề chính trị trên Thực nghiệp dân báo và Hà
Thành ngọ báo những năm 1920-1930, Luận văn Thạc sĩ lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã
hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
119. Viện ngôn ngữ học, Từ điển tiếng Việt, Nxb Từ điển Bách khoa.