ĐẶC TRƯNG THI PHÁP THỂ LOẠI PHÚ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM THỜI
TRUNG ĐẠI
Nông Văn Ngoan
TÓM TẮT
Văn học trung đại Việt Nam hay văn học Việt Nam thời trung đại là tên gọi để chỉ giai
đoạn văn học từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX ở nước ta. Thời kỳ văn học chịu sự chi phối của
hệ tư tưởng phong kiến và thi pháp văn học trung đại với những thể loại văn học chủ yếu
mượn từ Trung Quốc được sáng tác bằng chữ Hán và chữ Nôm. Phú là một thể loại như vậy.
Ở bài viết này, chúng tôi sẽ khái quát quá trình du nhập và phát triển của thể loại Phú
vào Việt Nam. Đồng thời, chỉ ra những khác biệt của thể loại này trong văn học Việt Nam và
văn học Trung Quốc – nơi nó đã sinh ra. Và đặc biệt, chúng tôi sẽ tập trung đi sâu phân tích
những đặc trưng về thi pháp thể loại của Phú trung đại Việt Nam trên cả hai phương diện nội
dung và nghệ thuật.
Từ khoá: văn học trung đại, Phú, thi pháp, đặc trưng, thể loại.
1. MỞ ĐẦU
Thể loại Phú trong văn học Việt Nam thời trung đại là một thể loại mà dân tộc ta vay
mượn của văn học Trung Quốc. Trong quá trình phát triển ở nước ta, thể loại này đã đạt được
những thành tựu rực rỡ và có sự vận động, biến đổi khác với thể loại ở nơi mà nó đã sinh ra.
Nghiên cứu đặc trưng thi pháp của thể loại là một vấn đề quan trọng từ đó có thể hiểu
sâu hơn bản chất và quy luật phát triển của thể loại. Thể loại Phú trong văn học Việt Nam thời
trung đại không phải là trường hợp ngoại lệ.
2. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài những đặc trưng thi pháp của thể loại Phú trong văn
học Việt Nam thời trung đại.
Phạm vi nghiên cứu là Phú chữ Hán và Phú chữ Nôm trong văn học Việt Nam từ thế
kỷ X đến hết thế kỷ XIX.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:
Phương pháp lịch sử: Thể loại Phú trong văn học Việt Nam thời trung đại là một thể
loại mang tính lịch sử - xã hội. Nó ra đời và phát triển trong những điều kiện lịch sử - xã hội

Phú là một thể văn cổ của Trung Quốc, có thể nảy sinh từ thời Chiến Quốc, định hình
và thịnh hành từ đời Hán, tiếp tục phát triển và có sự thay đổi qua các thời Đường, Tống.
Phú được du nhập vào Việt Nam từ khá sớm, có thể từ thời Đường (giai đoạn phong
kiến phương Bắc đô hộ Việt Nam), đến thời Trần, Phú đã trở thành thể loại khá thông dụng.
Trong quá trình phát triển, Phú được chia thành các loại: “tao phú” (Phú ly tao – chỉ
Sở từ do Khuất Nguyên và Tống Ngọc sáng tác), “Hán phú” (Phú thời Hán), “Biền phú” (Phú
biền ngẫu), “luật phú” (Phú luật Đường), “văn phú” (phú văn – thời Tống có xu hướng văn
xuôi hoá thể loại Phú). Nhưng nhìn chung, Phú được chia thành Phú cổ thể và Phú cận thể.
Thạc sĩ, Khoa Sư phạm, Trường Đại học Tây Nguyên
Email: [email protected], Tel: 0984.414.922
2
Về nội dung, Phú vốn nghĩa là phô bày mô tả: “Phú giả, phô dã” (Phú là trình bày)
(Lưu Hiệp – Văn tâm điêu long). Nếu thơ thiên về tả tình thì phú thiên về tả cảnh. Tuy nhiên,
Phú “tả vật nói chí” nên bên cạnh tả cảnh, phú còn chú ý đến việc nói chí, thông qua miêu tả
sự vật mà bày tỏ tình, chí. Về điểm này phú thống nhất với quan niệm “thi ngôn chí” của văn
học thời trung đại. Ví dụ, bài Bạch Đằng giang phú (phú sông Bạch Đằng) của Trương Hán
Siêu, thông qua việc tả cảnh “Giương buồm going gió chơi vơi/ Lướt bể chơi trăng mải miết”
tác giả muốn bày tỏ “tráng chí bốn phương vẫn còn tha thiết”.
Về nghệ thuật, Phú chú trọng việc “phô trương văn vẻ”. Trong phú thường có nhiều từ
ngữ, hình ảnh hoa mĩ, diễm lệ, chú trong cái đẹp về thanh điệu, vần điệu, tiết tấu, sử dụng
nhiều biện pháp tu từ. Tất cả những điều này làm cho phú trở thành một thể văn vừa linh hoạt
vừa chặt chẽ, vừa phô bày sự vật vừa nói chí, vừa đậm chất trữ tình, vừa đậm chất triết lý.
Thể loại phú trong văn học Việt Nam thời trung đại với tư cách là một thể tài tiếp thu
từ phú Trung Quốc, thế nên về mặt đặc trưng, hai loại này cơ bản không khác nhau. Ngoài sự
khác biệt không nhiều về mặt không gian, điểm sáng tạo lớn nhất của Phú Việt Nam là về mặt
chất liệu, tức từ một chất liệu đơn nhất là Hán tự, người Việt đã vận dụng chính lời ăn tiếng
nói của mình để viết phú, tạo nên một thể đặc sắc với chất liệu đặc biệt – phú Nôm.
Một hiện tượng độc đáo của thể loại Phú trong văn học Việt Nam thời trung đại là
chùm phú Diệp mã nhi phú (Phú con ngựa lá) của Nguyễn Phi Khanh và Đoàn Xuân Lôi và
chùm Phú núi Chí Linh của các tác giả thời Lê Sơ. Sách Quần hiền phú tập của Nguyễn Trù

Đặc trưng thứ hai về nội dung của thể loại Phú là tính chất triết lý, nghị luận. Không
có thể loại văn chương hình tượng nào mà phần triết lý nghị luận lại quan trong như thể loại
phú. Có thể nói tất cả nội dung mô tả và tự sự ở bài phú đều nhằm phục vụ cho nội dung nghị
luận. Chẳng hạn trong đoạn cuối Bạch Đằng giang phú, tác giả thể hiện triết lý về lòng nhân:
Nhân nhân hề văn danh
Phỉ nhân hề câu dẫn
(Người có nhân lưu danh mãi mãi
Kẻ không có nhân sẽ sớm mai một lãng quên)
và đức cao:
Giặc tan muôn thuở thăng bình
Bởi đâu đất hiểm cốt mình đức cao.
Nội dung triết lý nghị luận trong thể phú thường ngắn gọn và nằm ở đoạn cuối của bài;
nhưng cũng đôi khi được phân bố trong toàn bài.
Đặc trưng thứ ba về nội dung của thể loại Phú là tính chất tự trào, tự thuật. Đặc biệt là
trong phú Nôm. Tiếng cười tự trào thường xuyên hiện diện, hình thành nên một mảng sáng tác
độc đáo của phú Nôm trung đại. Cũng là nói về kẻ sĩ nhưng nếu phú chữ Hán chủ yếu đề cao
nét đẹp chuẩn mực của người trí thức thì phú quốc âm nhìn ngắm, trêu ghẹo, cười cợt họ
ở khuôn mặt đời thường. Chẳng hạn là có thể thấy ngay sự hài hước tràn trên câu chữ trpng
Phú của Trần Tế Xương:
Ý hẳn thầy gàn gàn dở dở,
Cho nên thầy luẩn quẩn loanh quanh.
Thạc sĩ, Khoa Sư phạm, Trường Đại học Tây Nguyên
Email: [email protected], Tel: 0984.414.922
4
(Phú thầy đồ- Trần Tế Xương)
3.3.2. Về hình thức
Tính song ngữ vừa là đặc trưng của văn học trung đại Việt Nam đồng thời vừa là đặc
trưng về hình thức của nhiều thể loại văn học trong đó có Phú. Trong văn học Việt Nam (cũng
như ở Trung Hoa), phú là một thể văn có từ rất rất sớm, có phú chữ Hán và phú chữ Nôm.
Hiện tượng song ngữ trở thành một đặc trưng của văn học Việt Nam thời trung đại nói chung

5
POETIC SPECIFIC TO ODE GENRE IN VIETNAMESE
MIDDLE-AGES LITTERATURE
Nong Van Ngoan
SUMMARY
Vietnamese middle-ages literature or Vietnames literature dynasty middle-ages is the
name talk about literature stage from the 10th to the 19
th
century in our country. The literature
dynasty had been affected feudal contemporary system and middle-ages literature of poetic
with almost genres borrow from Chinese literature creates made of Chinese’s Han language
and Chinese-strancribed Vietnamese. In that, the ode is a typical genre.
In this report we to go the general imported process and growing process of ode genre
in Vietname. Concurrently, it differentiates characteristics bettwen vietnamese ode with
Chinese ode. Speacily, we focus deep analytical specific charateristics about the ode genre
poetic in Vietnames literature dynasty middle-ages.
Key words: middle-ages literature, ode, specific, poetic, genre.
Thạc sĩ, Khoa Sư phạm, Trường Đại học Tây Nguyên
Email: [email protected], Tel: 0984.414.922
6
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lưu Hiệp (1997), Văn tâm điêu long (Phan Ngọc dịch), Nxb Văn học, Hà Nội.
2. Đinh Gia Khánh (chủ biên) – Bùi Duy Tân – Mai Cao Chương(1998), Văn học Việt
Nam (Thế kỷ X – Nửa đầu thế kỷ XVIII, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
3. Nguyễn Lộc (tái bản 2004): Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII – hết thế kỉ XIX,
Nxb Giáo dục, Hà Nội.
4. Trần Đình Sử (2005): Thi pháp văn học trung đại Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà
Nội.
5. Lã Nhâm Thìn, (2009), Phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn
thể loại, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.