


 !
"#$%&
'$( !
)*+, /0123+4,5
1
67#6'
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được
phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham
khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh
doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
"$%&
2
89
Một trong các khâu của nghề trồng lúa cạn là thu hoạch, bảo quản và sử
dụng lúa. Nếu thu hoạch không đúng kỹ thuật thì gây thất thoát trong quá trình
thu hoạch và sau thu hoạch, mặt khác còn làm giảm phẩm chất lúa. Bởi vậy
người làm nghề trồng lúa rất cần học về kỹ thuật thu hoạch lúa. Đồng thời sau
khi có được sản phẩm thì việc bảo quản cũng là vấn đề quan tâm lớn đối với
người trồng lúa. Để đáp ứng nhu cầu học tập của người trồng lúa cạn, chúng tôi
tham gia biên soạn giáo trình mô đun Thu hoạch, bảo quản và tiêu thụ lúa:Nội
dung cuốn giáo trình mô đun này giới thiệu về cách xác định thời điểm và chọn
phương thức thu hoạch lúa; Chuẩn bị thu hoạch và thu hoạch lúa; Phơi khô và
làm sạch lúa; Bảo quản và sử dụng lúa. Toàn bộ mô đun được phân bố giảng
dạy trong thời gian 80 giờ và gồm có 3 bài như sau:
Bài 1: Thu hoạch lúa
Bài 2: Sơ chế và bảo quản hạt lúa
Bài 3: Sử dụng lúa

"$%&:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::B
89:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::C
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::D
EF67FGH::::::::::::::::::::::::::I
=J=K,=LM<N-M+$::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::O
P=Q$,M,@A1,RS;:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::T
M c tiêu:ụ 9
1. Th i i m thu ho ch lúaờ để ạ 10
1.1. Xác nh th i i m lúa chínđị ờ để 10
1.1.1. Chu n b xác nh chín c a lúaẩ ị để đị độ ủ 10
1.1.2. C n c th i gian sinh tr ng c a gi ng lúaă ứ ờ ưở ủ ố 10
1.1.3. C n c v o ng y tr c a ru ng lúaă ứ à à ỗ ủ ộ 11
Hình 4.1.1. Lúa ang trđ ổ 12
1.1.4. Quan sát tr c ti p ngo i ru ng lúaự ế à ộ 12
1.1.5. Xác nh khí h u, th i ti t trong vùngđị ậ ờ ế 12
1.2. Chu n b thu ho chẩ ị ạ 13
1.3. Xác nh th i i m thu ho chđị ờ để ạ 23
2. Ti n h nh thu ho ch lúaế à ạ 24
2.1. Thu ho ch b ng li mạ ằ ề 24
2.2. Thu ho ch b ng máy c tạ ằ ắ 25
2.2.1. C t lúa b ng máy g t lúa x p dãyắ ằ ặ ế 25
2.3. Thu ho ch b ng máy g t p liên h pạ ằ ặ đậ ợ 25
3. Tu t/ p lúaố đậ 26
3.1. p lúaĐậ 26
3.1.1. p bĐậ ồ 26
3.1.2. p c pĐậ ặ 27
3.1.3. p lúaĐạ 28
3.2. Tu t lúaố 29
4. L m s ch h t lúaà ạ ạ 32
4.2. Ph ng pháp l m s ch h t lúaươ à ạ ạ 32

2.1. Nguyên nhân 57
2.2. Th i gian v m h t b o qu nờ àđộẩ ạ ả ả 58
2.2.2. m h t b o qu nĐộẩ ạ ả ả 58
2.3. N i b o qu nơ ả ả 58
2.4. Ph ng pháp b o qu nươ ả ả 61
2.4.1. B o qu n h t lúa trong bao:ả ả ạ 61
2.4.2. B o qu n thóc r i:ả ả đổ ờ 61
2.4.3. B o qu n thóc b ng cót ôi:ả ả ằ đ 61
2.4.4. B o qu n thóc trong các d ng c nhả ả ụ ụ ỏ 62
2.5. Ki m tra n i b o qu nể ơ ả ả 62
2.9. Phòng tr côn trùng gây h iừ ạ 65
6
2.9.2. Bi n pháp v t lýệ ậ 65
2.9.3. Bi n pháp sinh h cệ ọ 66
2.9.4. Bi n pháp hoá h cệ ọ 66
2.9.5. Bi n pháp phòng tr t ng h p IPM sau thu ho ch lúaệ ừ ổ ợ ạ 66
B. Câu h i v b i t p th c h nhỏ à à ậ ự à 67
P=C:YZ[+4VP4=\4=]+41,@V[/;M::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::^T
M c tiêu:ụ 69
1. M c íchụ đ 69
3. Giá tr s d ngị ử ụ 69
3.1. Cung c p l ng th c t i chấ ươ ự ạ ỗ 69
Hình 4.3.1. S n ph m c a cây lúaả ẩ ủ 70
Bán h t lúa ra th tr ngạ ị ườ 70
3.3. Gi gi ng cho v sauữ ố ụ 71
3.2.1. Ch n ô lúa gi gi ngọ ữ ố 71
3.2.2. Thu ho ch h t gi ngạ ạ ố 71
3.2.3. B o qu n h t gi ngả ả ạ ố 72
B. Câu h i v b i t p th c h nhỏ à à ậ ự à 72
_9`6:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::IC

!:.=ZM+4$
Q:,d=-=e<K,M,@A1,RS;
Q:Q:fg1-h+,K,d=-=e<RS;1,i+
Q:Q:Q:,Mj+>h-ekg1-h+, 1,i+1l;
RS;
Trước khi xác định độ chín của lúa cần phải chuẩn bị sổ ghi chép theo
dõi
ngày sinh trưởng của ruộng lúa, ghi nhật ký quá trình trồng lúa và sổ có
các
thông tin về lý lịch của giống lúa để làm cơ sở đối chiếu với độ chín thực tế
của
ruộng
lúa.
Q:Q:B:m+1nK,d=4=;+/=+,K)op+41l;4=]+4
RS;
Thời gian sinh trưởng của giống lúa: Là số ngày bắt đầu từ khi hạt nảy
mầm cho đến ngày thu hoạch được lúa chín.
+ Đối với lúa cạn gieo hạt vào đất, Thời gian sinh trưởng được tính từ khi
lúa mọc mầm (mầm nhô khỏi mặt đất ) đến khi lúa chính (85-90% số hạt/bông
đã chín vàng )
+ Nhiều trường hợp sau gieo không có mưa (thiếu độ ẩm) hạt lúa phải chờ
đến khi có mưa, đủ ẩm, mới nảy mầm
+ Thời gian sinh trưởng của lúa phụ thuộc rất rõ vào điều kiện thời tiết,
gặp hạn lúa nước ngừng sinh trưởng và phát triển -> Thời gian sinh trưởng dài
ra.
+ Đối với giống địa phương còn ảnh hưởng quang kì (độ dài ngày) chỉ trổ
trong thời gian thích hợp.
Ví dụ giống lúa có thời gian sinh
tr
ưở

,=
1,S
&tB%Q%
%OtB%QQ
%TtB%QQ
Q%tB%QQ
1
18
49
77
2
19
50
78
3
20
51
79
4
21
52
80
5
22
53
81
10
6
23
54

31
62
90
QD
Q
CB
^C
TQ
16
2
33
64
92
17
3
34
65
93
18
4
35
66
94
19
5
36
67
95
20
6

43
74
102
27
13
44
75
103
28
14
45
76
104
BT
QD
&^
Q%D
S;K,M
30
16
47
31
17
48
Q:Q:C:m+1nVP@+4PsK)u1l;)M.+4RS;
Cây lúa sinh trưởng trên đồng ruộng còn phụ thuộc rất nhiều yếu tố,
cho
nên thời gian sinh trưởng thực tế có thể bằng hay sớm hơn, muộn hơn so
v
ớ

*+,&:Q:B:Ruộng lúa có 85 % số bông lúa đã
chín
Q:Q:D:fg1-h+,a,i,zMK,d=K=UKK)@+4
V{+4
a. Căn cứ dự báo thời tiết của đài khí tượng thủy
văn
Nếu dự báo thời tiết của đài khí tượng thủy văn có mưa, gió lớn
đúng
ngày
xác định thu hoạch thì có thể thu sớm hoặc trễ vài ngày để thuận lợi cho lao
động và giảm thất thoát do thời tiết xấu gây ra.
12
b. Căn cứ vào quy luật khí hậu thời tiết hàng năm của
vùng
Bố trí thời vụ gieo cấy sao cho lúa chín không trùng với giai đoạn mưa
l
ớ
n,
mưa kéo dài, gió bão.
Q:B:,Mj+>hK,M,@A1,
Q:B:Q:,Mj+>hZ[+41[K);+4K,=UK>h-eK,M,@A1,
RS;
;
,Mj+>hZ[+41[-eK,M,@A1,
RS;
Một số dụng cụ, vật thường dùng để thu hoạch lúa và cần chuẩn bị
nh
ư:
c,Mj+>hZ[+41[-e1|K
RS;

cắt lúa và chuyên để
c
ắ
t
bông lúa rời khỏi thân lúa sau
khi
đã cắt cả cây lúa
chín, liềm
này
được gọi là liềm xén lúa.

+ Vòng gặt
“Vòng hái” hay “vòng gặt” gồm 2 nhánh cây liền, hợp với nhau 1 góc 45 -
60 độ. Trên một nhánh dùng làm tay cầm có tra lưỡi hái (liềm) ở giữa và thẳng
góc với mặt phẳng hai nhánh (kiểu người Kinh) hoặc phía đối diện với nhánh
kia (kiểu Khmer).
13
*+,&:Q:D:Vòng gặt người Khmer
*+,&:Q:&:Vòng gặt người Kinh



c,M,@A1,RS;>}+4K;s
*+,&:Q:^. Tuốt lúa bằng tay
c,Mj+>h1|KRS;>}+4104=J=
Máy gặt đơn giản: Sau khi gặt xong, người dân phải về tuốt lúa
14
*+,&:Q:I: Máy gặt đơn giản
Máy gặt đập liên hợp:
c,Mj+>hZ[+41[-y+4

được
may từ tấm đan bằng sợi tổng
h
ợ
p,
có nơi
còn gọi là bao xác rắn. Các bao này có thể chứa
t
ừ 40-50kg
lúa/bao
 *+,&:Q:T:Thau nhựa*+,&:Q:Q%:Dùng thau
xúc lúa
16
* Chuẩn bị: Chúng ta cần ướ
c
tính lượng lúa để chuẩn bị bao

- Chuẩn bị dụng cụ để làm khô
lúa
+ Trang: Là dụng cụ được làm bằng miếng kim loại hay bằng
gỗ
gắn vào
một cán dùng để cào hoặc trang
lúa

+ Cào: Là dụng cụ được làm
b
ằ
ng
các thanh gỗ nhỏ cắm vào một

dụng
cần phải hai
người, một người
phía
trước cầm dây để kéo, một người
phía
sau dùng 2 tay
cầm hai cán gỗ để
đẩy.


*+,&:QI:Đẩy dùng để phơi
lúa
- Chuẩn bị dụng cụ quét,
che
lúa và xúc
lúa
+ Chổi quét
lúa:
Được làm từ các nan tre
hay
cọng của lá dừa. Các nan tre
hay
cọng của
lá dừa được bó thành
một
bó có hình chổi, dùng
để
quyét lúa. Tuy nhiên chổi
này

lúa:
Là dụng cụ được làm
b
ằ
ng
kim loại, một bên được bịt kín
và
gắn chuôi
để cầm. Một bên hở
có
hình vòng cung, bên hở này
đư
ợ
c
gắn thanh kim loại
qua hai
mép
của gàu, dụng cụ
này
dùng để xúc
lúa.
19
*+,&:Q:B%:Gàu để xúc
lúa
>:,Mj+>hK);+4K,=UK>h<gs<v1-eK,M,@A1,
RS;
Các thiết bị và máy móc để thu hoạch lúa như máy gặt lúa xếp dãy,
máy
gặt đập liên hợp, thì không phải người trồng lúa nào cũng có. Chính vậy
c

- Dụng cụ tuốt lúa có gắn
động
cơ: Có loại dụng cụ tuốt lúa gắn
vào
động
cơ, khi cho máy
nổ,
trống tuốt quay sẽ va đập, làm hạt
lúa
rụng khỏi bông
lúa
*+,&:Q:BQ:Dụng cụ tuốt lúa đạpchân
20
B:Q:C: ,Mj+>h3,o0+4K=L+Vz+1,Mse+
RS;
Tùy theo điều kiện trồng lúa của cơ sở hay hộ gia đình mà chuẩn
b
ị
phương tiện vận chuyển cho phù hợp như dùng lại phương tiện vận chuyển
cũ,
mua mới hay thuê mượn
,Mj+>h<gsKM]KRS;
Máy tuốt lúa gồm có bộ phận thùng tuốt được gắn động cơ và
đặt
trên
giàn bảnh xe, có thể di chuyển bằng cách người ngồi trên máy điều khiển
hay
*+,&:Q:BB:Dụng cụ tuốt lúa gắn động cơ
21
*+,&:Q:BC:Phương tiện thô sơ

kiện cụ thể, chúng ta chuẩn bị
dụng
cụ để làm sạch
lúa.
;P</A1,RS;>}+4Z[+41[-0+4=W+
-Trong trường hợp không có điều kiện để sử dụng các loại máy làm sạch
lúa hiện đại ta dung những dụng cụ đơn giản như : Nia, thúng, quạt điện, …
*+,&:Q:B&:Chuẩn bị máy phóng
22
*+,&:Q:BD: Nia để làm sạch
lúa
*+,&:Q:B^:Dụng cụ làm sạch
lúa bằng gỗ
>:P</A1,RS;>}+4<gs
Máy làm sạch lúa có thân máy làm sạch lúa cố định ở trong nhà
(nhà
chuyên để làm sạch lúa) và có đường dẫn trấu, lép, bụi ra bên ngoài. Máy
ho
ạ
t
động bằng năng lượng điện. Đây là máy làm sạch lúa khá hiện
đại
và đắt tiền,
không phải bất cứ cơ sở trồng lúa nào cũng mua được. Chính
v
ậ
y,
khi cần làm
sạch lúa với số lượng lớn (từ vài tấn trở lên), chúng ta cần chuẩn
b

5 ngày nữa chờ qua đợt mưa lớn rồi thu còn hơn là thu đúng vào ngày mưa
to,
gió lớn, sẽ gây thất thoát cao hơn. Hoặc chuẩn bị đến đợt mưa kéo dài hay
để
né lũ, thì cũng có thể thu sớm hơn 3-5 ngày (tức là sau trỗ 25-27
ngày).
B:=U+,P+,K,M,@A1,RS;
Tùy điều kiện mà chúng ta chọn lựa phương thức thu hoạch lúa
cho
phù
hợp như: Diện tích ruộng đủ lớn, ruộng khô chọn phương thức thu
ho
ạ
ch
bằng
máy gặt đập liên hợp, hoặc máy gặt xếp dãy. Ngược lại phải chọn
ph
ươ
ng
thức
thu hoạch cắt lúa bằng
li
ề
m.
Ở nơi đang trồng lúa có
nh
ữ
ng
phương thức thu
hoạch nào để chọn lựa cho phù hợp, ví dụ như nơi chưa

tục nối đuôi nhau
thành
hàng: Vì mỗi người cắt
lúa
đi
một lối nên sau khi
c
ắ
t
xong một lối lúa, các
gồi
lúa được xếp thành
một
hàng, nhiều
lối
lúa như vậy sẽ thành
nh
ữ
ng
hàng gồi bông lúa
trên ruộng.
*+,&:Q:BO:Dùng liềm thu hoạch lúa
c Dùng liềm cắt
toàn
bộ cây lúa
chín:
Lúa cắt xong
được
để gọn thành
từng

n
máy gặt cắt lúa đã chín, cắt tới đâu lúa ngả ra thành từng dãy (hàng) tới đó
(một
số hình ảnh cắt lúa bằng máy gặt xếp dãy
.
Ưu
đi
ể
m:
Năng suất lao động
cao
Nhược
đi
ể
m:


*+,&:Q:C%:Cắt lúa bằng máy gặt lúa
- Cần có kỹ thuật
cao
- Cần có máy
móc
- Cần ruộng lúa lúc chín không đổ ngã và chân ruộng khô, không bị
lún
- Diện tích ruộng phải đủ để cho máy hoạt
động
B:C:,M,@A1,>}+4<gs4•K-z3R=?+,€3
Khi thực hiện, người ta điều khiển máy gặt đập liên hợp để vừa cắt
lúa,
vừa tuốt hạt luôn, lúa hạt được chứa vào các bao và xếp ngay