Trng THCS Ph Li - Kinh nghim rốn cm th th vn Nm hc2009-2010
phòng giáo dục - đào tạo Chí linh
Trờng Trung học cơ sở Phả lại
*** ** Một số kinh nghiệm nhỏ để rèn kỹ năng cảm thụ
Thơ văn cho học sinh Thông qua thơ trữ tình
Hiện đại ở học sinh lớp 9.

Giáo viên: Phạm Công
Đính

TI: RẩN K NNG CM TH TH VN CHO HC SINH THễNG
QUA BI DY HC C - HIU TH TR TèNH HIN I LP 9
A.đặt vấn đề
I. Lời mở đầu:
Ngi vit: Phm Cụng ớnh.
1
Trng THCS Ph Li - Kinh nghim rốn cm th th vn Nm hc2009-2010
Con ngời ta sống một cuộc sống gọi là đầy đủ với hai điều kiện: đầy đủ về vật
chất và đầy đủ về tinh thần. Chỉ nói riêng về cuộc sống tinh thần cũng thật đa dạng và
phong phú. Biểu hiện của sự đa dạng, phong phú ấy là: đợc yêu thơng, biết yêu th-
ơng; đợc ớc mơ, đợc thởng thức cái hay cái đẹp của cuộc đời; đợc thởng thức và đợc
cống hiến. Và một trong những điều mang lại cho con ngời niềm vui trong cuộc sống
là biết thởng thức những cái hay, cái đẹp, ý nghĩa cuộc đời qua những áng thơ văn, dù
sau này con ngời ấy có theo nghề nào đi chăng nữa. Vì ở các tác phẩm văn chơng,
cuộc sống đã đợc kết tinh thành cái đẹp qua tài năng, tình cảm, tâm huyết của ngời
sáng tạo tác phẩm rồi.
Là loại hình tác phẩm đợc cấu trúc bởi một kiểu ngôn ngữ đặc biệt, khác hẳn
ngôn ngữ đời thờng và ngôn ngữ văn xuôi, để bộc lộ ý thức tình cảm con ngời một

Nói đến bồi dỡng năng lực cảm thụ thơ văn là nói đến một vấn đề mang tính
chiến lợc trong quá trình dạy- học văn chơng. Bản thân mỗi tác phẩm văn chơng đã
có khả năng tạo cho ngời đọc sức hấp dẫn để rồi bằng nhiều con đờng, ngời ta đợc
tìm hiểu về nó. Với mỗi học sinh lơp 9 THCS, đặt ra vấn đề bồi dỡng năng lực cảm
thụ thơ văn không phải là sớm nhng cũng không thể nói là muộn. Kể từ khi các em
cha đến trờng các em đã đợc tiếp xúc và cảm thụ các tác phẩm văn chơng. Nghe một
truyện cổ tích, đọc theo ngời lớn một bài thơ, nghe một ngời ngâm thơ trên các ph-
ơng tiện thông tin đại chúng. Khi đến trờng cùng với việc đọc, học bài học ở trờng
các em còn tiếp tục đợc cảm nhận, thởng thức văn chơng qua những sinh hoạt tập thể
của Đội - Đoàn, đoc báo, diễn thơ trong hoạt động văn nghệ, nghe nói chuyện về thơ.
Nhng ở đây, điều tôi muốn nói đến thiên về những việc làm của Thầy và Trò trong
quá trình chuẩn bị và thực hiên đọc- hiểu văn bản thơ trữ tình. Làm thế nào để qua
một bài dạy - học thơ có thể góp thêm một kinh nghiệm để rèn kĩ năng cảm thụ thơ
văn cho các em. Hay nói cách khác những việc làm cụ thể để rèn luyện kĩ năng cảm
thụ tác phẩm diễn ra trớc, trong và sau tiết bài dạy- học đọc - hiểu văn bản thơ trữ
tình. Đây là những việc làm khó.
Nh trên đã nói, việc cảm thụ văn chơng ở mỗi ngời không hề giống nhau hơn
nữa hoạt động thởng thức văn chơng của học sinh trong nhà trờng không giống nh
hoạt động thởng thức của bạn đọc ở ngoài xã hội. Hoạt động thởng thức văn chơng ở
ngoài xã hội là hoàn toàn tự do, hoàn toàn mang tính chất cá nhân. Còn hoạt động th-
ởng thức văn chơng trong nhà trờng là có giới hạn nhất định về thời gian kể cả trong
chính khoá và ngoại khoá; có sự hớng dẫn của giáo viên, có sự kích thích tác động
lẫn nhau của những ngời cùng thởng thức, đợc khuyến khích phát hiện thởng thức
những cái hay, cái đẹp theo một cách riêng nhng chủ yếu phải thởng thức, tiếp nhận
cái hay, cái đẹp là những kiến thức có tính mục tiêu khái quát về tác phẩm. Và
nguyên tắc dạy học văn cũng chỉ ra rằng: dạy học văn chơng phải vừa dạy môn khoa
học vừa dạy môn nghệ thuật bởi văn học vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật. Vì thế
việc cảm thụ tác phẩm phải dựa trên cả tính khoa học, nghệ thuật và tính nhà trờng.
Rõ ràng việc rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn, nhất là qua đọc - hiểu văn bản thơ trữ tình
là một việc đòi hỏi tính liên kết khá cao.

nghĩ, miễn sao có đủ bài.
Nh thế, ở khâu đầu tiên tiếp xúc với văn bản, các kĩ năng đọc, tìm hiểu nếu
không đợc rèn luyện sẽ dần dần chuyển sang kĩ năng sao chép tài liệu hớng dẫn
thành thạo hay không thành thạo mà thôi.
Còn trong quá trình đọc - hiểu. Rất nhiều giờ dạy - học, nhất là giờ dạy - học
những bài thơ trữ tình hay. Trớc đây, với phơng pháp dạy học cũ, thầy giảng trò nghe,
Ngi vit: Phm Cụng ớnh.
4
Trng THCS Ph Li - Kinh nghim rốn cm th th vn Nm hc2009-2010
dạy những bài thơ nh: Đoàn thuyền đánh cá, không ít giáo viên đã để cháy
giáo án vì thầy giáo quá say sa với những ngôn từ, vẻ đẹp trong cách thể hiện của tác
giả. Hiện nay, với phơng pháp dạy học mới, ngời thầy lại không bị cháy vì mình
quá say sa mà cháy vì học sinh không biết tìm ra những tín hiệu nghệ thuật để phân
tích, hoặc giả các em chẳng hề rung động trớc bất cứ hành động nào. Kĩ năng đọc đã
yếu, kĩ năng phát hiện và cảm nhận các tín hiệu nghệ thuật trong một bài thơ ở các
em lại càng yếu. Học sinh Nguyễn Trung Kiên lớp 9B, khi đợc yêu cầu chỉ ra hình
ảnh trong bài thơ Bếp lửa, em chỉ trả lời gọn lỏn: Bà thơng cháu.
Hay nói đến các biện pháp nghệ thuật cũng vậy. Học sinh nhầm lẫn biện pháp
nghệ thuật và biện pháp tu từ. Hoặc các em đồng nhất hai khái niệm đó, hoặc nhầm
giữa biện pháp tu từ này với biện pháp tu từ khác và hầu nh việc tìm ra giá trị của
biện pháp nghệ thuật ấy trong bài thơ là rất hạn chế.
Một điều đáng nói nữa là hình tợng trong tác phẩm trữ tình. Nếu nh hình tợng
trong tác phẩm tự sự là hình tợng tính cách, các em dễ hình dung thì hình tợng trong
tác phẩm trữ tình lại là hình tợng tâm sự. Tiếng nói trong tác phẩm trữ tình là tác
phẩm của những tâm trạng. Thơ trữ tình chứa đầy tâm trạng, cảm xúc và tâm trạng đó
đợc gắn liền với sự rung động về vần điệu, hình tợng âm thanh. Việc hiểu tâm trạng
trong thơ để đồng điệu cũng rất khó. Hiểu không đúng dễ dàng dẫn đến cảm nhận
cũng lơ mơ, trệch hớng.
Tóm lại: Thực trạng của vấn đề có nhiều điều tác động, đòi hỏi trong quá trình
thực hiện dạy - học văn bản thơ trữ tình phải giải quyết để đạt hiệu quả:

cũng nh có sự tòm tòi phát hiện riêng về tác phẩm. Giáo viên phải tác động bằng
nhiều hình thức để các em chủ động đến với tác phẩm một cách hứng thú bằng những
nhu cầu tình cảm, những nhu cầu từ bên trong. Làm sao để các em sống với tác phẩm
bằng cả tâm hồn mình, tiếp nhận kiến thức về tác phẩm bằng những rung động sâu
xa, mãnh liệt của tâm hồn.
Nhận thức tác phẩm tức là học sinh phải trực tiếp đối diện với tác phẩm và từ
đó có nhu cầu và niềm say mê thởng thức, khám phá tác phẩm. Là chủ thể chủ động,
học sinh không chỉ có đọc, sáng tạo lại hình tợng tác phẩm thành hình tợng của mình,
mà qua đó các em nghe đợc tiếng nói, lắng nghe đợc giọng điệu, cảm nhận đợc cái
nhìn của nhà thơ về cuộc sống, con ngời. Các em buồn cái buồn, vui niềm vui của
nhà thơ, bị nhà thơ thuyết phục hoặc tranh luận với nhà thơ. Là chủ thể chủ động, các
em phải có sự giao tiếp, sự cộng hởng cảm xúc với nhà văn, tiếp nhận những thông
điệp thẩm mỹ của nhà văn qua tác phẩm. Để học sinh thực sự trở thành chủ thể tiếp
nhận tác phẩm, trong giờ dạy - học đọc - hiểu văn bản nhất là văn bản trữ tình cần:
Trớc hết các em phải đợc khơi gợi hứng thú đọc tác phẩm và hớng dẫn chuẩn
bị tìm hiểu tác phẩm ở nhà một cách cụ thể. Làm sao để khi bớc vào giờ học, các em
nh mong muốn đợc thể hiện giọng đọc, sự đồng sáng tạo của mình, muốn trình bày,
Ngi vit: Phm Cụng ớnh.
6
Trng THCS Ph Li - Kinh nghim rốn cm th th vn Nm hc2009-2010
muốn tranh luận những điều cảm thụ, nhận thức đợc về tác phẩm. Thởng thức nghệ
thuật chỉ thực sự bắt đầu khi có nhu cầu về thỏa mãn về tình cảm, tâm hồn, trí tuệ,
những nhu cầu về bên trong.
Với chơng trình Ngữ Văn 9, những bài thơ trữ tình đợc đa vào dạy - học phần
lớn đề cập đến những tình cảm đẹp đẽ của con ngời, rất phù hợp với tâm lý tuổi mới
lớn của các em ( tình đồng chí đồng đội, tình bà cháu, tình yêu quê hơng đất nớc, yêu
thiên nhiên.). Ngời giáo viên phải bám sát đặc trng tiếng nói tình cảm của các
bài mà hớng các em vào việc đọc, tìm hiểu, tạo cho các em sự đồng cảm cùng nhà
thơ để đạt hiệu quả cảm thụ.
Tiếp theo việc khơi gợi hng thú đọc là tiến trình dạy - học. Trong tiết dạy - học,

để hiểu và cảm thụ bài thơ sâu sắc. Song có điều, những kiến thức về Tiếng Việt có
thể các em đã học từ lớp 6, lớp 7 nên các em dễ quên. Với mỗi bài, các em phải đợc
hớng dẫn ôn tập thờng xuyên để củng cố kiến thức và tăng cờng kỹ năng phát hiện,
vận dụng phân tích. Sau mỗi một bài dạy - học thơ trữ tình cần có bài tập viết đoạn
trình bày cảm thụ để học sinh luyện về kiểu bài nghị luận về đoạn thơ, bài thơ. Thông
thờng, phần luyện tập của mỗi bài đều có, song không nhất thiết phải luyện tập ngay
trên lớp. Phần vì đảm bảo thời gian, phần vì để cho học sinh có độ ngấm sâu hơn
nên cho các em về nhà làm bài tập viết đoạn (vào giấy) và kiểm tra lại bằng cách cho
các em nộp lại cho giáo viên đánh giá.
Phơng pháp dạy học tích cực chỉ ra rằng: ngời học - chủ thể hoạt động - phải tự
mình tìm ra kiến thức cùng với cách tìm ra kiến thức thông qua hành động của chính
mình. Chỉ có bằng hành động tự tìm hiểu khi các em tự nói ra những điều mình cảm
nhận đợc thì bài thơ sẽ sống mãi, và lúc đó quá trình cảm thụ mới thật sự thành
công.
3.Vận dụng cụ thể vào việc rèn kĩ năng.
a. Rèn luyện kĩ năng đọc: Nh trên đã nói, đọc là bớc đầu tạo tiền đề cho hoạt động
tái hiện và có khả năng thực hiện dễ dàng, đầy đủ hoạt động tái hiện. Với tác phẩm
trữ tình, đọc vừa là đồng cảm, vừa là diễn cảm. Cũng nhờ đọc mà học sinh vừa đợc
chứng kiến, vừa đợc thể nghiệm. Vì thế đọc - tái hiện, tri giác hình tợng thơ là hoạt
động không thể coi nhẹ trong quá trình dạy - học thơ trữ tình. Tái hiện hình tợng
trong thơ không những là một thao tác t duy để đi vào tác phẩm mà còn là một bí
quyết truyền thụ nữa.
Một bài thơ nh bài thơ Bếp lửa chẳng hạn mà việc đọc và tái hiện hình t-
ợng không thực hiện tốt thì khó thu đợc kết qu. Cả một dòng hoài niệm tuôn chảy
theo thời gian sống dậy trong tâm tởng nhà thơ nếu nh không đợc tái hiện thì khó mà
gợi đợc rung động cảm xúc.
Nhận thức nh vậy nên khi dạy - học bài thơ Bếp lửa tôi chú trọng hớng dẫn
học sinh đọc trớc ở nhà. Đọc và hình dung cảnh Bếp lửa quê hơng có Bà tần tảo
nắng ma, có Bà chăm chút cháu, có Bà gắn liền bên Bếp lửa. Đến lớp, cô giáo bằng
giọng đọc truyền cảm của mình, đọc mẫu cho học sinh đoạn thơ đầu: Một bếp lửa

Hình ảnh trong thơ là yếu tố đợc sử dụng với nhiều chức năng khác nhau (có khi là
những nhân tố trực tiếp của nội dung, là bức tranh nhỏ của cuộc sống, có khi có đợc
qua sự so sánh). Khi dạy các bài thơ trữ tình, cần cho học sinh phát hiện và phân tích
các hình ảnh, giá trị biểu đạt của các hình ảnh để các em cảm thụ nội dung đầy đủ
hơn.
Còn rất nhiều điều các em cần phải phát hiện và phân tích nữa nh: ngôn ngữ,
các biện pháp tu từ, kết cấu. Trong phạm vi thời gian của từng tiết học, dới sự hớng
dẫn của thầy qua mỗi bài sẽ củng cố, rèn luyện thêm cho các em. Bằng hệ thống câu
Ngi vit: Phm Cụng ớnh.
9
Trng THCS Ph Li - Kinh nghim rốn cm th th vn Nm hc2009-2010
hỏi hớng dẫn, bằng phơng pháp gợi tìm, nghiên cứu kết hợp với quá trình truyền cảm
thụ của thầy và với tính tích cực đợc phát huy, các em sẽ có đợc kết quả cảm thụ tốt
hơn.
c. Để cho những cảm nhận đợc kiểm nghiệm, để cho những câu thơ, bài thơ hay
sống mãi trong cảm nhận của các em thì chỉ đọc, tìm hiểu cha gọi là đủ. Các em
còn phải biết thể hiện, trình bày cảm nhận của mình.
Kết thúc quá trình dạy - học trên lớp với một tác phẩm trữ tình không phải là
hết mà các em cần tiếp tục suy ngẫm, nhấm nháp, thởng thức. Sau mỗi bài học,
ngời thầy cần ra những bài tập rèn luyện kĩ năng cảm thụ cho học sinh để các em tự
trình bày những điều mà các em đã thu nhận đợc.
Thông thờng, phần luyện tập của mỗi tiết bài đọc - hiểu đều có bài tập. Thiết
nghĩ không nên yêu cầu học sinh làm ngay tại lớp những bài tập cảm thụ mà nên để
cho học sinh thấm bài học rồi về nhà làm bài tập viết đoạn thể hiện cảm xúc, suy
nghĩ của mình.
Ví dụ: Khi dạy xong bài thơ Con cò của Chế Lan Viên, tôi yêu cầu các
em làm bài tập cảm thụ.
Bài tập 1: (Cho những học sinh đối tợng trung bình)
Qua bài thơ, em có suy nghĩ gì về những lời hát ru?
Bài tập 2: ( cho học sinh đối tợng khá hơn ).

cho học sinh, tôi đã tiến hành một số việc làm ở một số công đoạn nh sau:
Để tạo hứng thú tìm hiểu bài thơ, khi hớng dẫn chuẩn bị bài tôi tiến hành đọc
trớc một lần. Với giọng đọc mẫu truyền cảm, tôi gợi cho học sinh hứng thú nghe. Để
các em thích đọc, tôi có giảng giải cho các em đôi điều sơ lợc về cách nói của đồng
bào miền núi - xoá dần cho các các em cảm giác bài thơ này trúc trắc, khó đọc, sau
đó tôi giao nhiệm vụ cụ thể: đọc thầm 2 - 3 lần, đọc to 2 - 3 lần (ở nhà). Nếu có thể
đọc theo trí nhớ 1 - 2 lần (ở lớp) và đọc thuộc lòng khi học xong bài. Và khi dạy -
học trên lớp, tôi có cho điểm đọc. Vì thế học sinh, đầu tiên là quyết tâm đọc để có
điểm cao, sau đó là học thuộc và thích đọc bài thơ.
Cũng để tạo hứng thú, trong giờ học (ngoại khoá) tôi kể chuyện cho các em về
cuộc sống của đồng bào miền núi, dùng hình ảnh giới thiệu cuộc sống của dân tộc
thiểu số (cho các em xem hình ảnh, băng đĩa). Vì thế các em biết đựơc cuộc sống
sinh hoạt của ngời miền núi, giúp các em hiểu cách t duy của đồng bào miền núi,
hiểu các câu thơ trong bài, không ngỡ ngàng khi tìm hiểu tác phẩm.
Khi hớng dẫn các em tìm hiểu bài thơ, tôi gợi ý cho các em tìm hiểu: Nói
với con là khúc tâm tình của ngời cha dặn dò con, thể hiện lòng thơng yêu con của
ngời miền núi mong muốn con phát huy truyền thống của quê hơng. Nội dung này đ-
ợc gắn với nội dung bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lng mẹ để các em
so sánh, đối chiếu hiểu thêm về sinh hoạt của các dân tộc ít ngời và niềm ớc mong
của họ, tạo điều kiện cho các em hình thành cảm xúc tự hào, ý nguyện phát huy
truyền thống của cha ông.
Ngi vit: Phm Cụng ớnh.
11
Trng THCS Ph Li - Kinh nghim rốn cm th th vn Nm hc2009-2010
Hoặc khi phân tích đoạn đầu của bài thơ - tôi gợi ý cho các em phân tích hình
ảnh cụ thể gợi không khí gia đình đầm ấm, hạnh phúc mà ở đó cha mẹ chăm chút
con, thể hiện niềm vui trên từng bớc đi của con Một bớc chạm tiếng nói, hai bớc
tới tiếng cời , giúp các em hiểu và có thêm tình yêu gia đình và tự hào với gia đình
hạnh phúc.
Để các em có kĩ năng phát hiện và phân tích các biện pháp tu từ của bài thơ,

kĩ năng đọc là:
Nội dung đọc Lớp Lớp 9B Lớp 9C
- Đọc đúng (ngữ điệu, câu, nhịp thơ)
- Đọc thể hiện tình cảm - đọc sáng tạo
25/34
20/34
30/35
30/35
2. Kĩ năng phát hiện, phân tích dấu hiệu nghệ thuật
Nội dung Lớp Lớp 9B Lớp 9C
- Biết phát hiện các hình ảnh.
- Biết nhận xét, đánh giá
- Biết trình bày cảm nhận về đoạn thơ, bài thơ
25/34
15/34
25/34
30/35
25/35
32/35
Bài TLV số 6: Nghị luận về đoạn thơ, bài thơ.
Điểm Lớp 9B Lớp 9C
9 10
7 8
5- 6
2
12
13
3
25
7