TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC HÀ NỘI
ĐÀO VĂN TÙNG NGHIÊN CỨU SỰ THAY ĐỔI NỒNG ĐỘ HORMON STEROID TRONG
NƯỚC BỌT, SỮA VÀ HUYẾT THANH TRÊN NHỮNG NGƯỜI SỐNG
TẠI VÙNG PHƠI NHIỄM CHẤT DA CAM/DIOXIN Ở VIỆT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC
Chuyên ngành: Hoá sinh y học
Mã số: 62720112
Ban Giám Đốc, Khoa Sinh hóa Bệnh viện Việt Tiệp Hải Phòng đã luôn
quan tâm ủng hộ, tạo điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình học tập.
Trân trọng biết ơn sự chia sẻ, giúp đỡ và động viên sâu sắc của gia
đình, bạn bè và đồng nghiệp.
LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu, kết
quả nêu trong luận án là trung thực, do tôi thực hiện và chưa từng được ai
công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác. Đào Văn Tùng DANH MỤC VÀ KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ACTH : Adrenocorticotropic Hormone
Kích tố vỏ thượng thận
Adion : Androtenedion
AND : Acid Deoxyribo Nucleic
AhR : Aryl hydrocarbon Receptor
Thụ thể Aryl hydrocarbon
ARN : Acid Ribonucleic
mARN : messenger Acid Ribonucleic
IARC : International Agency for Research on Cancer
Cơ quan nghiên cứu Quốc tế về ung thư
Hệ thống sắc ký khí khối phổ có độ phân giải cao
IL : Interleukin
IOM : Institute of Medicine
Viện hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ
LC-MS/MS : Liquid Chromatography–Mass Spectrometry- Mass
Spectrometry
Hệ thống sắc ký lỏng khối phổ song song
LH : Luteinizing Hormone
Kích thích tố thể vàng
NIOSH : National Institute for Occupational Safety and Health
Viện nghiên cứu Sức khỏe và Bảo hộ lao động Hoa Kỳ
P
450
SCC : Men tách chuỗi bên cholesterol (CYP11A1)
P
450
C11β : 11β- Hydroxylase (CYP11B1)
P
450
C11AS : Aldosteron Synthetase (CYP11B2)
P
450
C17 : 17α-Hydroxylase (CYP17)
P
450
C19β : 11β- Hydroxylase (CYP19A1)
P
450
C21 : 21β- Hydroxylase (CYP21A2)
RIA : Radioimmunoassay kỹ thuật miễn dịch phóng xạ
MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Danh mục chữ viết tắt
Mục lục
Danh mục các bảng
Danh mục các biểu đồ
Danh mục các hình
ĐẶT VẤN ĐỀ 1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 3
1.1. Hormon steroid 3
1.1.1. Đại cương hormon steroid 3
1.1.2. Các loại hormon steroid 4
1.1.3. Tổng hợp hormon steroid 7
1.1.4. Tác dụng sinh học 9
1.1.5. Một số phương pháp định lượng hormon steroid 11
1.2. Chất độc da cam/dioxin 17
1.2.1. Công thức hóa học 18
1.2.2. Tính chất lý học, hóa học của dioxin 19
1.2.3. Các nguồn ô nhiễm 21
1.2.4. Chuyển hóa và bài tiết 22
1.2.5. Cơ chế tác động 24
1.2.6. Lịch sử ô nhiễm dioxin ở Việt Nam 27
1.2.7. Ảnh hưởng của dioxin đối với sức khỏe con người 28
1.2.8. Một số phương pháp định lượng dioxin 39
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 43
2.1. Khu vực nghiên cứu 43
2.2. Đối tượng nghiên cứu 44
3.5. Tỷ lệ nồng độ hormon steroid trong nước bọt và huyết thanh của mẹ
sau một năm cho con bú 80
3.6. Mối tương quan giữa nồng độ dioxin trong sữa với nồng độ hormon
steroid 82
3.6.1. Mối tương quan giữa nồng độ dioxin trong sữa với nồng độ hormon
steroid trong nước bọt 82
3.6.2. Mối tương quan giữa nồng độ dioxin trong sữa với nồng độ hormon
steroid trong sữa và huyết thanh của mẹ 85
3.7. Mối tương quan giữa nồng độ hormon steroid trong nước bọt với
hormon steroid trong sữa và huyết thanh 87
3.7.1. Mối tương quan giữa nồng độ hormon steroid trong nước bọt của mẹ với
hormon steroid trong sữa tại thời điểm con từ 4 đến 16 tuần tuổi 87
3.7.2. Mối tương quan giữa nồng độ hormon steroid trong nước bọt của
mẹ với hormon steroid trong huyết thanh tại thời điểm sau một năm
cho con bú 88
CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN 89
4.1. Đặc điểm chung 89
4.1.1. Đặc điểm của khu vực nghiên cứu 89
4.1.2. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu 90
4.2. Nồng độ dioxin trong sữa mẹ 92
4.3. Mô hình đáp ứng liều giữa dioxin và hormon steroid 94
4.4. Nồng độ hormon steroid trong nước bọt 98
4.4.1. Nồng độ hormon steroid trong nước bọt của mẹ 98
4.4.2. Nồng độ hormon steroid trong nước bọt của con 101
4.4. Nồng độ hormon steroid trong sữa và huyết thanh của mẹ 106
4.4.1. Nồng độ hormon steroid trong sữa mẹ tại thời điểm con từ 4 đến 16
tuần tuổi 106
4.4.2. Nồng độ hormon steroid trong huyết thanh của mẹ tại thời điểm sau
những người mẹ sinh con đầu lòng và con thứ 65
Bảng 3.9. So sánh nồng độ tổng số các đồng phân dioxin trong sữa những
người mẹ sinh con đầu lòng và con thứ 66
Bảng 3.10. So sánh nồng độ các hormon steroid trong nước bọt của những
người mẹ ở Kim Bảng và Phù Cát 67
Bảng 3.11. So sánh nồng độ các hormon steroid trong nước bọt những người
mẹ sinh con đầu lòng ở Kim Bảng và Phù Cát. 68
Bảng 3.12. So sánh nồng độ các hormon steroid trong nước bọt những người
mẹ sinh con thứ ở Kim Bảng và Phù Cát 69
Bảng 3.13. So sánh nồng độ hormon steroid trong nước bọt của những người
mẹ ở Kim Bảng và Phù Cát 70
Bảng 3.14. So sánh nồng độ hormon steroid trong nước bọt người mẹ sinh
con đầu lòng ở Kim Bảng và Phù Cát 71
Bảng 3.15. So sánh nồng độ hormon steroid trong nước bọt những người mẹ
sinh con thứ ở Kim Bảng và Phù Cát 72
Bảng 3.16. So sánh nồng độ hormon steroid trong nước bọt của trẻ ở Kim
Bảng và Phù Cát 73 Bảng 3.17. So sánh nồng độ hormon trong nước bọt của trẻ là con đầu lòng,
con thứ ở Kim Bảng và Phù Cát 73
Bảng 3.18. So sánh nồng độ hormon trong nước bọt của trẻ trai, trẻ gái ở Kim
Bảng và Phù Cát 74
Bảng 3.19. So sánh nồng độ hormon steroid trong sữa những người mẹ ở
Kim Bảng và Phù Cát 75
Bảng 3.20. So sánh nồng độ hormon steroid trong sữa những người mẹ sinh
con đầu lòng ở Kim Bảng và Phù Cát 76
Bảng 3.21. So sánh nồng độ các hormon steroid trong sữa những người mẹ
sinh con thứ ở Kim Bảng và Phù Cát 76
Bảng 3.22. So sánh nồng độ hormon steroid trong huyết thanh của mẹ ở Kim
Biểu đồ 3.8. Tương quan giữa nồng độ dioxin trong sữa mẹ với nồng độ
cortisol (A) và cortison (B) trong huyết thanh của mẹ. 86
Biểu đồ 3.9. Mối tương quan giữa nồng độ cortisol (A), cortisol (B),
androstenedion (C) và estradiol (D) trong sữa và trong nước bọt. 87
Biểu đồ 3.10. Mối tương quan giữa nồng độ cortisol (A), cortisol (B), DHEA
(C), androstenedion (D), estron (E) và estradiol (F) trong huyết
thanh và trong nước bọt. 88
DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1. Cấu trúc nhân steroid 3
Hình 1.2. Cấu trúc hóa học của cortisol 4
Hình 1.3. Sơ đồ tổng hợp các hormon steroid 9
Hình 1.4. Cấu trúc hóa học của dibenzo-para-dioxin 18
Hình 1.5. Cấu trúc hóa học của PCDD 19
Hình 1.6. Hoạt động của thụ thể AhR và tương tác với dioxin trong tế bào 24
Hình 1.7. Máy bay Mỹ rải chất da cam xuống lãnh thổ Việt Nam trong chiến
dịch Ranch Hand 27
Hình 1.8. Tập kết chất da cam/dioxin trước khi đưa đi phun rải trong những
năm từ 1961 – 1972 28
Hình 2.1. Địa điểm lấy mẫu nghiên cứu 43
Hình 2.2. Sơ đồ thiết kế nghiên cứu 45
Hình 2.3. Hình ảnh cân và đo các chỉ số cơ thể trẻ 47
Hình 2.4. Hướng dẫn đo các chỉ số cơ thể trẻ lớn 49
Hình 2.5. Sơ đồ quy trình phân tích dioxin trong sữa 50
Hình 2.6. Sơ đồ quy trình phân tích hormon trong huyết thanh và nước bọt 55
Hình 4.1. Sơ đồ tổng hợp steroid hormon 96
Hình 4.2. Mức độ lưu hành DHEA trong cơ thể 104
Ban Giám Đốc, Khoa Sinh hóa Bệnh viện Việt Tiệp Hải Phòng đã luôn
quan tâm ủng hộ, tạo điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình học tập.
Trân trọng biết ơn sự chia sẻ, giúp đỡ và động viên sâu sắc của gia
đình, bạn bè và đồng nghiệp.
LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu, kết
quả nêu trong luận án là trung thực, do tôi thực hiện và chưa từng được ai
công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác. Đào Văn Tùng DANH MỤC VÀ KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ACTH : Adrenocorticotropic Hormone
Kích tố vỏ thượng thận
Adion : Androtenedion
AND : Acid Deoxyribo Nucleic
AhR : Aryl hydrocarbon Receptor
Thụ thể Aryl hydrocarbon
ARN : Acid Ribonucleic
mARN : messenger Acid Ribonucleic
IARC : International Agency for Research on Cancer
Cơ quan nghiên cứu Quốc tế về ung thư
Hệ thống sắc ký khí khối phổ có độ phân giải cao
IL : Interleukin
IOM : Institute of Medicine
Viện hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ
LC-MS/MS : Liquid Chromatography–Mass Spectrometry- Mass
Spectrometry
Hệ thống sắc ký lỏng khối phổ song song
LH : Luteinizing Hormone
Kích thích tố thể vàng
NIOSH : National Institute for Occupational Safety and Health
Viện nghiên cứu Sức khỏe và Bảo hộ lao động Hoa Kỳ
P
450
SCC : Men tách chuỗi bên cholesterol (CYP11A1)
P
450
C11β : 11β- Hydroxylase (CYP11B1)
P
450
C11AS : Aldosteron Synthetase (CYP11B2)
P
450
C17 : 17α-Hydroxylase (CYP17)
P
450
C19β : 11β- Hydroxylase (CYP19A1)
P
450
C21 : 21β- Hydroxylase (CYP21A2)
RIA : Radioimmunoassay kỹ thuật miễn dịch phóng xạ
MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Danh mục chữ viết tắt
Mục lục
Danh mục các bảng
Danh mục các biểu đồ
Danh mục các hình
ĐẶT VẤN ĐỀ 1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 3
1.1. Hormon steroid 3
1.1.1. Đại cương hormon steroid 3
1.1.2. Các loại hormon steroid 4
1.1.3. Tổng hợp hormon steroid 7
1.1.4. Tác dụng sinh học 9
1.1.5. Một số phương pháp định lượng hormon steroid 11
1.2. Chất độc da cam/dioxin 17
1.2.1. Công thức hóa học 18
1.2.2. Tính chất lý học, hóa học của dioxin 19
1.2.3. Các nguồn ô nhiễm 21
1.2.4. Chuyển hóa và bài tiết 22
1.2.5. Cơ chế tác động 24
1.2.6. Lịch sử ô nhiễm dioxin ở Việt Nam 27
1.2.7. Ảnh hưởng của dioxin đối với sức khỏe con người 28
1.2.8. Một số phương pháp định lượng dioxin 39
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 43
2.1. Khu vực nghiên cứu 43
2.2. Đối tượng nghiên cứu 44
3.5. Tỷ lệ nồng độ hormon steroid trong nước bọt và huyết thanh của mẹ
sau một năm cho con bú 80
3.6. Mối tương quan giữa nồng độ dioxin trong sữa với nồng độ hormon
steroid 82
3.6.1. Mối tương quan giữa nồng độ dioxin trong sữa với nồng độ hormon
steroid trong nước bọt 82
3.6.2. Mối tương quan giữa nồng độ dioxin trong sữa với nồng độ hormon
steroid trong sữa và huyết thanh của mẹ 85
3.7. Mối tương quan giữa nồng độ hormon steroid trong nước bọt với
hormon steroid trong sữa và huyết thanh 87
3.7.1. Mối tương quan giữa nồng độ hormon steroid trong nước bọt của mẹ với
hormon steroid trong sữa tại thời điểm con từ 4 đến 16 tuần tuổi 87
3.7.2. Mối tương quan giữa nồng độ hormon steroid trong nước bọt của
mẹ với hormon steroid trong huyết thanh tại thời điểm sau một năm
cho con bú 88
CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN 89
4.1. Đặc điểm chung 89
4.1.1. Đặc điểm của khu vực nghiên cứu 89
4.1.2. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu 90
4.2. Nồng độ dioxin trong sữa mẹ 92
4.3. Mô hình đáp ứng liều giữa dioxin và hormon steroid 94
4.4. Nồng độ hormon steroid trong nước bọt 98
4.4.1. Nồng độ hormon steroid trong nước bọt của mẹ 98
4.4.2. Nồng độ hormon steroid trong nước bọt của con 101
4.4. Nồng độ hormon steroid trong sữa và huyết thanh của mẹ 106
4.4.1. Nồng độ hormon steroid trong sữa mẹ tại thời điểm con từ 4 đến 16
tuần tuổi 106
4.4.2. Nồng độ hormon steroid trong huyết thanh của mẹ tại thời điểm sau
những người mẹ sinh con đầu lòng và con thứ 65
Bảng 3.9. So sánh nồng độ tổng số các đồng phân dioxin trong sữa những
người mẹ sinh con đầu lòng và con thứ 66
Bảng 3.10. So sánh nồng độ các hormon steroid trong nước bọt của những
người mẹ ở Kim Bảng và Phù Cát 67
Bảng 3.11. So sánh nồng độ các hormon steroid trong nước bọt những người
mẹ sinh con đầu lòng ở Kim Bảng và Phù Cát. 68
Bảng 3.12. So sánh nồng độ các hormon steroid trong nước bọt những người
mẹ sinh con thứ ở Kim Bảng và Phù Cát 69
Bảng 3.13. So sánh nồng độ hormon steroid trong nước bọt của những người
mẹ ở Kim Bảng và Phù Cát 70
Bảng 3.14. So sánh nồng độ hormon steroid trong nước bọt người mẹ sinh
con đầu lòng ở Kim Bảng và Phù Cát 71
Bảng 3.15. So sánh nồng độ hormon steroid trong nước bọt những người mẹ
sinh con thứ ở Kim Bảng và Phù Cát 72
Bảng 3.16. So sánh nồng độ hormon steroid trong nước bọt của trẻ ở Kim
Bảng và Phù Cát 73
Copyright: Tài liệu đại học ©