TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
HOÀNG THỊ HƢƠNG
KHẢO SÁT HỆ THỐNG NHÂN VẬT
TRONG THẦN THOẠI VIỆT NAM
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
bất cứ công trình nào. Nếu những lời cam đoan trên là sai tôi hoàn toàn chịu
trách nhiệm.
Sinh viên
Hoàng Thị Hƣơng MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 1
Chương 1. GIỚI THIỆU CHUNG 8
1.1. Khái quát về thần thoại 8
1.1.1. Thần thoại hiểu theo nghĩa rộng 8
1.1.2. Thần thoại hiểu theo nghĩa hẹp 10
1.2. Hình tượng nhân vật trong thần thoại 14
1.2.1. Nhân vật là thần 16
1.2.2. Nhân vật là con người 22
Chương 2. NHÂN VẬT TRONG THẦN THOẠI SUY NGUYÊN 25
2.1. Đặc điểm ngoại hình 28
2.2. Đặc điểm chức năng 32
2.3. Đặc điểm hành trạng 35
Chương 3. NHÂN VẬT TRONG THẦN THOẠI SÁNG TẠO 42
3.1 Đặc điểm ngoại hình 43
này.
2. Mục đính nghiên cứu
Người viết thực hiện đề tài này với mục đích sau:
2
Khám phá một cách khái quát về hệ thống nhân vật trong thần thoại Việt
Nam.
Phát hiện một số thủ pháp nghệ thuật góp phần tạo nên sự thành công
trong việc xây dựng hình tượng nhân vật trong thần thoại.
3. Phạm vi nghiên cứu
3.1. Tƣ liệu
Khảo sát khoảng 50 truyện trong kho tàng thần thoại Việt Nam.
Ngoài ra để tiện cho việc nghiên cứu, chúng tôi có sử dụng tư liệu trong
thần thoại các nước Đông Nam Á và Trung Quốc.
3.2. Nội dung
Chúng tôi đi từ những vấn đề chung nhất để thấy được một cách khái
quát về hệ thống các nhân vật trong thần thoại Việt Nam.
Đặc biệt trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đặc biệt quan tâm đến đặc
điểm nhân vật và các thủ pháp nghệ thuật được dân gian sử dụng trong việc
khắc hoạ hình tượng nhân vật trong thần thoại.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Do đặc điểm, yêu cầu và mục đích của đề tài, chúng tôi sử dụng:
- Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại.
- Phương pháp phân tích, bình giảng.
- Phương pháp so sánh, đối chiếu.
- Phương pháp tổng hợp.
5. Lịch sử vấn đề
Khi bắt đầu biết nhận thức về ngoại giới thì người nguyên thuỷ đã tạo ra
thần thoại. Ngoại giới hay chính là khách thể tồn tại khách quan đối với con
người, mà trước hết đó chính là tự nhiên: mưa, gió, bão, lũ, sấm, sét, là sự vần
xoay chuyển dịch của các tinh thể. Thế giới tự nhiên bí hiểm và dữ tợn, độc ác
Điều đó cho thấy Cao Huy Đỉnh đã quan tâm đến mục đích của thần
thoại. Những lực lượng tự nhiên như biển, núi, đất, nước, chim muông,… đã
được thần thoại nói đến thông qua hệ thống nhân vật trong thần thoại. Tuy
nhiên, để khái quát về hệ thống các nhân vật trong thần thoại thì tác giả lại
chưa bàn tới. Tìm hiểu về vấn đề này có ý nghĩa quan trọng bởi vì nhân vật
trong thần thoại là nhân vật thần và bán thần chính là linh hồn, là cốt tuỷ, là
da thịt để làm nên thần thoại.
5.2. Năm 1990, trong cuốn Văn học dân gian tập 2 tác giả Hoàng Tiến
Tựu khi bàn về nội dung, ý nghĩa của thần thoại Việt ở trang 13 tác giả cho
rằng: “Tuy thần thoại Việt không còn giữ được đầy đủ hệ thống và cốt truyện
nguyên thuỷ của nó, nhưng xét về phương diện nội dung thì số thần thoại Việt
Nam còn lại chẳng những đã phản ánh được xã hội, tư tưởng, tâm hồn Việt
Nam mà còn thể hiện được những vấn đề cơ bản thường có trong thần thoại
của nhiều dân tộc (như vấn đề nguồn gốc vũ trụ, nguyên nhân của các hiện
tượng tự nhiên, nguồn gốc của các loài động vật, thực vật và loài người,
nguyên nhân của sự sống, sự chết, nguồn gốc dân tộc, nguồn gốc các nghề ).
Ở bộ phận thần thoại suy nguyên, nhằm giải thích các hiện tượng trong
thế giới tự nhiên, nhìn chung hình ảnh con người chưa xuất hiện rõ nét,
nhưng qua đây và cũng chỉ qua đây chúng ta mới có thể hiểu được phần nào
về trình độ hiểu biết, sức tưởng tượng, những ước mơ khát vọng và cách cảm
nghĩ của những thế hệ người Việt đầu tiên bắt đầu thực hiện việc khám phá và
lí giải thế giới”.
Tác giả Hoàng Tiến Tựu đã quan tâm đến mục đích, ý nghĩa của thần
thoại. Khi tìm hiểu về thần thoại, người đọc sẽ biết được đời sống xa xưa của
người dân Việt Nam. Một đặc điểm quan trọng khi tìm hiểu về thần thoại đó là
chúng ta phải tìm hiểu về hệ thống nhân vật trong thần thoại mà ở đây là thần
và bán thần. Vậy các nhân vật ấy được hiện lên qua trí tưởng tượng của dân
5
gian như thế nào? Điều ấy chưa được tác giả bàn đến. Tìm hiểu đề tài này,
chúng tôi mong muốn sẽ làm cụ thể hoá những điều còn băn khoăn ở trên.
dưới mỗi sự vươn lên của trí tưởng tượng cổ đại đều có thể dễ dàng tìm thấy
động lực của nó, mà cái động lực ấy thì bao giờ cũng là ước vọng của loài
người muốn làm cho lao động của mình được nhẹ nhàng hơn” Cũng ở phần
này, trang 78, tác giả cho rằng: “Thần thoại phản ánh nhận thức non nớt, sai
lệch, đầy đủ tính chất hư ảo của người thời cổ về thế giới cũng như về bản
thân con người đồng thời thể hiện sự bất lực của họ trước các sự vật, hiện
tượng mà không thể hiểu nổi”.
Như vậy thần thoại chính là sản phẩm của xã hội nguyên thuỷ. Thần
thoại đối với người xưa không chỉ là nghệ thuật mà là cả tri thức về thế giới
được phản ánh trong đó: khoa học, triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật
dẫu rằng đó là “nghệ thuật vô ý thức”. Tuy nhiên, nghệ thuật đó được người
xưa thể hiện qua hình tượng các thần như thế nào thì chưa ai bàn tới.
5.5. Năm 2004, trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của nhà xuất bản
Giáo dục, các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Thi khi bàn về
thể loại thần thoại trang 298 đã cho rằng: “Thần thoại là thể loại truyện ra
đời và phát triển sớm nhất trong lịch sử truyện kể dân gian của dân tộc. Đó là
toàn bộ những chuyện hoang đường, mộng tưởng về các vị thần hoặc những
con người, những loài vật mang tính chất thần kỳ, siêu nhiên do con người
thời nguyên thuỷ sáng tạo để phản ánh và lý giải các hiện tượng trong thế
giới tự nhiên và xã hội theo quan niệm vạn vật có linh hồn (hay thế giới thần
linh) của họ. Chẳng hạn thần thoại Việt (dân tộc Kinh có những truyện như:
Thần Trụ Trời, Rắn già rắn lột, lúa thần, Chú cuội cung trăng, Sơn Tinh -
Thuỷ Tinh,…”.
7
Tác giả của cuốn sách đã chỉ ra bản chất của thể loại thần thoại. Vậy
quan niệm của người xưa về thế giới tự nhiên như thế nào? Đề tài này sẽ góp
phần làm rõ những điều băn khoăn đó.
5.6 Năm 2005, trong cuốn Giáo trình văn học dân gian của trường Đại
học Sư Phạm Hà Nội của các tác giả Phạm Thu Yến, Lê Trường Phát,
Nguyễn Thị Bích Hà khi bàn về thần thoại trang 19 có viết “Hình tượng thần
vậy khái niệm thần thoại cho đến nay rất đa dạng, phong phú. Về cơ bản khái
niệm thần thoại được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp.
1.1.1. Thần thoại hiểu theo nghĩa rộng
Trong công trình nghiên cứu của mình, Lại Nguyên Ân đưa ra cách hiểu
về thần thoại như sau: "Sáng tạo của trí tưởng tượng tập thể toàn dân, phản
ánh khái quát hiện thực dưới dạng những vị thần được nhân cách hóa hoặc
những sinh thể có linh hồn mà dù là quái tượng, phi thường đến mấy cũng
vẫn được đầu óc người nguyên thủy nghĩ và tin là hoàn toàn có thực. Mặc dù
thần thoại tồn tại như những truyện kể về thế gian, nhưng thần thoại không
phải là một thể loại ngôn từ mà là những ý niệm và biểu tượng nhất định về
thế giới. Cảm quan thần thoại nói chung không chỉ bộc lộ bằng truyện kể, mà
còn bộc lộ trong nhiều hình thức khác: trong hành động (nghi lễ, lễ thức, răn
cấm), trong các bài ca, điệu nhảy,…
Đặc trưng của thần thoại thể hiện rõ nhất trong văn hóa nguyên thủy, ở
đó thần thoại là cái tương đương với "văn hóa tinh thần" và "khoa học" của
xã hội cận hiện đại. Trong đời sống các cộng đồng nguyên thủy, thần thoại là
cả một hệ thống, con người nguyên thủy tri giác và mô tả thế giới bằng các
biểu tượng của hệ thống ấy. Thần thoại là ý thức nguyên hợp của xã hội
nguyên thủy. Về sau, thần thoại phân chia thành các hình thái ý thức xã hội
9
như tôn giáo, nghệ thuật, văn học, khoa học, tư tưởng chính trị,… thì các hình
thái ấy vẫn bảo lưu trong chúng hàng loạt mô hình thần thoại, được chế biến
lại để đưa vào cấu trúc mới, thần thoại có cuộc sống thứ hai".
Như vậy khái niệm thần thoại ở đây được hiểu là một hình thức tư duy,
tồn tại phổ biến trong cộng đồng nguyên thủy, nhờ lối tư duy này mà người
nguyên thủy tri giác về thế giới và con người. Đó là lối tư duy thần thoại,
được in dấu trong các hình thái ý thức xã hội. Văn học dân gian cổ đại là một
loại hình nghệ thuật ngôn từ, ở đó phản ánh rõ nét hình thức tư duy thần thoại.
Người ta biết tới Mác không chỉ với tư cách là một nhà tư tưởng lỗi lạc,
mà còn là một người có những nhận định hết sức tinh tường về thần thoại. Quá
nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp, nghĩa đen là truyền thuyết, truyện thoại. Thường
người ta hiểu nó là truyện về các vị thần, các nhân vật được sùng bái hoặc có
quan hệ nguồn gốc với các vị thần, về các thế hệ xuất hiện trong thời gian
ban đầu, tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc tạo lập nên những nhân tố
của nó - thiên nhiên và văn hóa. Hệ thần thoại (mifalogia) là tổng thể những
câu chuyện như thế về các vị thần và các nhân vật đồng thời là hệ thống
những quan niệm hoang đường về thế giới" [8; 653].
Như vậy ở đây, thần thoại được xem xét dưới góc độ là một thể loại văn
học, nghĩa là nó là một thể loại tự sự ra đời đầu tiên của loài người và nó phản
ánh thế giới cũng như xã hội thông qua yếu tố "thần". Ông cũng chỉ ra rằng
thần thoại có sự đan kết những yếu tố phôi thai của tôn giáo, triết học, khoa
học và nghệ thuật. Quan hệ hữu cơ của thần thoại với nghi lễ vốn được thực
hiện qua các phương tiện âm nhạc, vũ đạo, các phương tiện tiền sân khấu và
ngôn từ, quan hệ ấy có bí mật và chưa được giải mã một cách chính xác. Thần
thoại không chỉ là một loại hình nghệ thuật ngôn từ, nó pha trộn trong đó
nhiều yếu tố của các ngành khoa học và nghệ thuật khác.
11
Nhiều nhà nghiên cứu văn học dân gian trong nước từ lâu đã tìm cách
định nghĩa thần thoại theo cách nhìn nhận của riêng mình.
Một trong những tài liệu nghiên cứu mang tính chất mở đường về thần
thoại là cuốn Lược khảo về thần thoại Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi. Trong
tài liệu này, ông đã định nghĩa thần thoại như sau: "Thần thoại là một truyện
cổ tích. Trong các truyện cổ tích có thể chia làm hai thứ: một thứ nội dung
hoàn toàn nói về người hoặc về vật mà ta có thể gọi là nhân thoại, vật thoại,
trong đó không có sức thần phép tiên len vào; một thứ trái lại, bao hàm ít
nhiều chất hoang đường quái đản. Thần thoại thuộc về thứ sau".
Khái niệm thần thoại, chúng ta còn bắt gặp trong giáo trình Văn học dân
gian Việt Nam do Đinh Gia Khánh làm chủ biên: "Thần thoại là hiện tượng
văn hóa tinh thần ra đời từ khá sớm. Theo quy luật phổ biến, thần thoại chủ
yếu ra đời trong xã hội cộng đồng nguyên thủy, vào những thời kì xa xưa của
Thần thoại hiểu một cách ngắn gọn theo nghĩa Hán Việt là những chuyện kể
về các thần”, [15; 17].
E.M.Meletinxki, nhà khoa học xã hội và nhân văn nổi tiếng Xô Viết cho
rằng: “Từ “thần thoại” có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp, nghĩa đen là truyền
thuyết, truyền thoại, thường người ta hiểu đó là những chuyện về các vị thần,
các nhân vật được sùng bái hoặc có quan hệ nguồn gốc với các vị thần, về
các thế hệ xuất hiện trong thời gian ban đầu, tham gia trực tiếp hoặc gián
tiếp vào việc tạo lập thế giới cũng như vào việc tạo nên những nhân tố của nó
- thiên nhiên và văn hoá”. [7; 74].
Bên cạnh những định nghĩa trên còn rất nhiều định nghĩa khác nhau về
thần thoại.
Nhà bác học, nhà cách mạng vĩ đại của giai cấp vô sản thế giới - Các
Mác lại cho rằng: “Thần thoại với tư cách là hình thức văn hoá tinh thần đầu
13
tiên của loài người là tự nhiên và chính những hình thức xã hội đã được tái
tạo lại bằng những hình tượng nghệ thuật và ý thức bởi trí tưởng tượng dân
gian” [4; 74].
Trong cuốn Từ điển văn học danh từ thần thoại được xác định: “Truyện
kể dân gian về các vị thần, phản ánh những khát vọng của con người thời cổ
trong đấu tranh chinh phục thiên nhiên - Truyện thần thoại “Sơn Tinh- Thuỷ
Tinh”. Nhân vật thần thoại” [3; 893].
Tác giả Đinh Gia Khánh còn cho rằng thần thoại là những tác phẩm văn
học xuất hiện sớm nhất. Ở nước ta “Thần thoại đã nảy sinh từ cuộc sống của
người nguyên thuỷ và phát triển theo yêu cầu của xã hội Lạc Việt” [4; 274].
Tác giả Tần Gia Linh thì định nghĩa: “Thần thoại là những chuyện cổ có
yếu tố hoang đường về các vị thần hoặc con người, con vật mang tính thần kỳ,
sản phẩm của trí tưởng tượng hồn nhiên, bay bổng của người viễn cổ sáng
tạo ra để giải thích thế giới tự nhiên và đời sống xã hội” [6; 4].
Cũng trong cuốn sách này, Trần Gia Linh nói về khái niệm thể loại thần
thoại như sau: “Trong thời đại bình minh của lịch sử nhân loại, trình độ sản
Kinh) có những truyện như: “Thần trụ trời”, “Rắn già rắn lột”, “Lúa thần”,
“Chú cuội cung trăng”, “Sơn Tinh - Thuỷ Tinh”,… [2; 298].
Như vậy chúng ta thấy có rất nhiều cách định nghĩa về thần thoại. Mỗi
định nghĩa được nêu ra là một cách nhìn về thể loại này.
1.2. Hình tƣợng nhân vật trong thần thoại
Xoay quanh khái niệm về nhân vật văn học, không ít những ý kiến khác
nhau về nó. Tuy nhiên bài viết của chúng tôi chỉ đưa ra khái niệm về nhân vật
văn học một cách khái quát nhất. Trong tiếng Hy Lạp cổ, “nhân vật” lúc đầu
mang ý nghĩa chỉ cái mặt nạ của diễn viên trên sân khấu.
15
Trong cuốn Lý luận văn học do Giáo sư Phương Lựu chủ biên, trang 277
đã cho rằng: “Nói đến nhận vật văn học là nói đến con người được miêu tả,
thể hiện trong tác phẩm bằng phương diện văn học. Đó là những nhân vật có
tên như Tấm, Cám, Thạch Sanh, Thuý Kiều, Kim Trọng, chị Dậu, anh Pha,
AQ, Acpagong, Gia Cát Lượng, Tôn Ngộ Không,… Đó là những nhân vật
không tên như thằng bán tơ, một mụ nào trong “Truyện Kiều”, những kẻ đưa
tin, lính hầu, chạy hiệu thường thấy trong kịch. Đó là những con vật trong
truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma
quỷ, những con vật mang nội dung và ý nghĩa con người. Nhân vật có thể là
những con người được miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính
cách, tiểu sử như thường thấy trong tác phẩm tự sự, kịch. Đó có thể là những
người thiếu hẳn những nét đó, nhưng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn
như nhân vật người trần thuật, hoặc chỉ có cảm xúc, nỗi niềm, ý nghĩ, cảm
nhận như nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình […]. Khái niệm nhân vật có khi
được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ
một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm. Chẳng hạn nói nhân dân là nhân vật
chính của “Chiến tranh và hoà bình”, thời gian là nhân vật chính trong sáng
tác của Sekhop, chiếc quan tài là nhân vật truyện “Chiếc quan tài” của
Nguyễn Công Hoan. Nhưng chủ yếu vẫn là chỉ hình tượng con người trong
tác phẩm”.
đặc biệt, nó tương đương vói nhiều phương thức nhận thức khác như phương
thức tôn giáo, phương thức nghệ thuật, phương thức triết học, phương thức
khoa học,…. Những vấn đề mà thần thoại quan tâm suy cho cùng cũng chính
là những vấn đề mà các hình thái ý thức tinh thần khác tìm cách lý giải. Đó là
17
sự tồn tại của thế giới vật chất, thế giới tinh thần, sự tồn tại của vũ trụ và nhân
loại, của tự nhiên và xã hội, các mối quan hệ giữa ý thức và vật chất,… Trong
tính nguyên hợp và điển hình của mình, thần thoại luôn là kho tàng tri thức
chung của người nguyên thuỷ. Nếu như người nguyên thuỷ có sự bình đẳng
đơn giản về kinh tế thì đồng thời họ cũng có sự bình đẳng về nhận thức: các
thành viên của cộng đồng tộc người bình đẳng trước thánh thần chung của họ
và họ được trang bị những vốn tín ngưỡng như nhau. Nội dung thần thoại
chính là những tri thức trong đó.
Sự sáng tạo ra một loạt hình tượng các vị thần là con đường để nhận thức
thế giới của người nghệ sĩ dân gian. Trong giới hạn của đề tài, chúng tôi
không đi sâu tìm hiểu đặc điểm của các vị thần (ngoại hình, hành trạng, chức
năng) như thế nào mà chỉ đưa ra một cách khái quát hệ thống các vị thần
trong thần thoại. Từ đó cung cấp những kiến thức giúp người đọc vừa nắm bắt
một cách có hệ thống về các vị thần trong thần thoại vừa thấy được đặc điểm
các vị thần một cách khái quát.
a, Khái niệm “thần”
Trong cuốn “Phân tích tác phẩm văn học dân gian” năm 1995, tác giả Đỗ
Bình Trị đã viết:
“Trong thần thoại, thế giới là thế giới các thần, “nhân vật” trong đó là
các vị “thần”, con người chưa có vai trò gì. Đến sử thi, lần đầu tiên, con
người mới thực sự xuất hiện và là nhân vật trung tâm, tuy thế giới các “thần”
vẫn ngự trị. Các vị thần trong thần thoại là sản phẩm của quan niệm vạn vật
đều có linh hồn, quan niệm “thần” và người đồng hình, đồng tính của tư duy
vốn mang những nét đặc thù của người thời cổ. Ở đây từ “thần” phải được
đặt trong dấu ngoặc kép, vì hai lẽ: 1 - để tránh lẫn lộn với khái niệm thần,
19
lại những kỳ tích lao động. Trong cuộc đấu tranh sản xuất, người ta quan sát
các hiện tượng, các sự vật trong tự nhiên. Người nguyên thuỷ đã “mượn tưởng
tượng” để giải thích, tìm hiểu các hiện tượng tự nhiên và mơ ước chinh phục
tự nhiên. Nạn bão lụt thường xuyên diễn ra ở vùng châu thổ Bắc Bộ, Trung
Bộ được phản ánh rõ rệt trong thần thoại “Sơn Tinh - Thuỷ Tinh”. Dường như
tác giả dân gian như muốn truyền cho nhau kinh nghiệm “hằng năm cứ vào
tháng bảy, tháng tám thấy Thuỷ Tinh lại dâng nước đánh báo thù”. Do vậy,
nhân dân cần phải đắp bờ, ngăn lũ sớm để đề phòng lụt lội.
Song song với việc giải thích các hiện tượng tự nhiên, người nguyên
thuỷ còn phóng đại trí tưởng tượng bay bổng, mơ ước giảm nhẹ sức lao động.
Thần thoại là truyện kể về thần. Nhân vật trung tâm và cũng là yếu tố quan
trọng nhất trong hệ thống yếu tố thần kì của thần thoại là thần. Nhân vật thần
ấy có nguồn gốc từ thế giới quan thần linh của người nguyên thuỷ.
Thần thoại là thể loại văn học dân gian ra đời sớm nhất và đã để lại cho
những thể loại văn học dân gian ra đời sau nó, chẳng hạn như: truyền thuyết
và truyện cổ tích (nhất là cổ tích thần kì) nhiều kiểu mẫu nghệ thuật, trong đó
chủ yếu là những kiểu mẫu gắn liền với yếu tố thần kì. Vì thế cho nên, khi ta
nói thế giới quan thần linh của người nguyên thuỷ được phản ánh trong thần
thoại là ta đã thừa nhận thế giới quan thần linh của người nguyên thuỷ là
nguồn gốc (trực tiếp) của yếu tố thần kì trong thần thoại và cũng là một trong
những nguồn gốc (sâu xa) của yếu tố thần kì trong tất cả các thể loại văn học
dân gian ra đời sau thần thoại.
b, Bảng khảo sát thống kê nhân vật là thần trong thần thoại Việt
STT
Tên Truyện
Dân
Tộc
Tên Nhân Vật
6
Thần Núi
Kinh
Cao Sơn Đại Vương
Thần Tự Nhiên
7
Thần Nước
Kinh
Long Vương
Thần Tự Nhiên
8
Truyện Thần Cuống
Kinh
Thần Cuống
Thần Tự Nhiên
9
Thần Gió
Kinh
Thần Gió hay Thần
Cụt Đầu
Thần Tự Nhiên
10
Thần Mưa
Kinh
Thần Mưa hay Thần
Hình Rồng
Thần Tự Nhiên
11
Tu Bổ Các Giống Vật
Kinh
Thần Tự Nhiên
17
Thần Nam Thần Nữ
Kinh
Tứ Tượng và Nữ Oa
Thần Tự Nhiên
18
Thần Tử Thần Sinh
Kinh
Nam Tào Bắc Đẩu
Thần Tự Nhiên
19
Thần Văn
Kinh
Thần thi cử và thần
văn chương
Thần Tự Nhiên
20
Thần Phúc, Lộc, Thọ
Kinh
Thần phúc, thần lộc,
thần thọ
Thần Tự Nhiên
21
Thần Tài
Kinh
Thần Tài
Thần Tự Nhiên
22
Truyện nhện làm bộ
Thần Tự Nhiên
Copyright: Tài liệu đại học ©