1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC NGUYỄN THỊ CHINH
YẾU TỐ THẦN KÌ TRONG TRUYỆN CỔ
ANDERSEN
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Chuyên ngành: văn học thiếu nhi Người hướng dẫn khoa học
Thạc sĩ - GVC - Nguyễn Ngọc Thi Hà Nội – 2011
2
LỜI CẢM ƠN
Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Những kết quả và
các số liệu trong khóa luận chưa được ai công bố dưới bất cứ hình thức nào.
Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về sự cam đoan này.
Hà Nội, ngày 06 tháng 05 năm 2011
Sinh viên
Nguyễn Thị Chinh
4
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU……………………………………………………………… … 1
1. Lí do chọn đề tài…………………………………………………… 1
1.1. Lí do khoa học………………………………………………………… 1
1.2. Lý do sư phạm………………………………………………………… 2
2. Lịch sử vấn đề…………………………………………………………….3
3. Mục đích nghiên cứu…………………………………………………… 5
7
Với bút pháp vừa trào lộng vừa trữ tình, vừa hiện thực vừa lãng mạn,
truyện cổ tích Andersen đã đề cập đến nhiều vấn đề của cuộc sống. Các nhân
vật trong tác phẩm của ông từ thần tiên cho đến con người đều có một cuộc
sống riêng và một tâm hồn phong phú, bộc lộ phẩm chất tốt đẹp của người
lao động. Những nhân vật ấy đã để lại trong bạn đọc ấn tượng sâu sắc, sống
mãi với thời gian.
1.2. Lý do sư phạm
Tìm hiểu truyện cổ Andersen có rất nhiều vấn đề hay, trong đó “Yếu
tố thần kì trong truyện cổ Andersen” là vấn đề tôi đặc biệt quan tâm. Nghiên
cứu “Yếu tố thần kì trong truyện cổ Andersen” có ý nghĩa lớn đối với tôi
trong công tác giảng dạy sau này. Nó giúp tôi hiểu về ước mơ, hoài bão của
nhân dân Đan Mạch xưa và nay. Đồng thời nghiên cứu “Yếu tố thần kì trong
truyện cổ Andersen” giúp tôi hiểu thêm những giá trị to lớn không chỉ về nội
dung mà nhất là về nghệ thuật mà Andersen đã góp cho nền văn học Đan
Mạch nói riêng và kho tàng truyện cổ thế giới nói chung.
Là một giáo viên tiểu học tương lai nhiệm vụ không chỉ cung cấp kiến
thức cho các em mà còn giáo dục nhân cách để các em trở thành những chủ
nhân tương lai của đất nước. Các bài học rút ra từ truyện cổ Andersen là
những công cụ giáo dục sắc bén với trẻ thơ. Hiểu được giá trị thiết thực
trong truyện cổ Andersen sẽ là cơ sở vững chắc cho công tác chăm sóc giáo
dục học sinh tiểu học nói chung, và việc giáo dục thẩm mĩ, tình cảm cho học
sinh tiểu học nói riêng.
Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã chọn và nghiên cứu “Yếu tố thần
kì trong truyện cổ Andersen” để bản thân có thêm kiến thức phục vụ cho
công tác giảng dạy sau này, và để độc giả có cái nhìn toàn diện hơn về
truyện cổ Andersen.
nhiều yếu tố thần thoại, truyền thuyết, phản ánh qua một thế giới không thực
những ước mơ và truyền thống của cả một dân tộc. Biết bao biểu trưng đến
nay vẫn phù hợp như khi chúng được viết vào thời trước.” [15, 3]
Nét nổi bật trong truyện cổ Andersen là khả năng tưởng tượng kì diệu
cả ở tình tiết, nội dung và hệ thống nhân vật trong câu chuyện. Thế giới
xung quanh bước vào truyện kể của ông thật sinh động. Từ một chiếc lá rơi
hay cái bóng…đều biết nói năng, đi lại. Tác giả Lê Nguyên Cẩn đã viết:
“Truyện của Andersen thể hiện hiểu biết đa dạng, sâu sắc. Vốn hiểu biết đó
bao gồm cả chiều sâu, chiều rộng của nhiều nền văn hóa khác nhau. Tất cả
đều được kết hợp lại một cách nhuần nhuyễn nhờ khả năng tưởng tượng
phong phú, từ đó chất thơ và sức hấp dẫn của các truyện được tạo ra.”
[16, 23]
Chính Andersen đã từng nói: “Không có truyện kể nào hay hơn được
những điều do chính cuộc sống tạo ra”. Truyện của Andersen dù là hiện
thực hay hư cấu thì cũng đều bắt dễ từ thiện thực cuộc sống. Các nhân vật
trong tác phẩm của ông từ thần tiên cho đến con người đều có một cuộc sống
riêng và một tâm hồn phong phú, toát lên vẻ đẹp chân chất của người lao
động, thể hiện giá trị nhân đạo sâu sắc trong ngòi bút Andersen. Hữu Ngọc -
Chủ tịch quỹ phát triển hợp tác và giao lưu văn hóa Việt Nam - Đan Mạch
nhận xét: “Văn phong và tính cách của Andersen vừa giản dị, vừa sâu sắc;
vừa mơ mộng lãng mạn, vừa hiện thực, vừa bi hài, toát lên tình người, lạc
quan và sự khoan dung độ lượng.” [14, 8]
Như vậy, đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về Andersen và
những câu chuyện của ông. Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào đi
sâu vào vấn đề tìm hiểu về yếu tố kì ảo trong truyện cổ Andersen. Với mong
muốn tìm hiểu kĩ hơn về vấn đề này đã đưa tôi đến với đề tài: “Yếu tố thần
kì trong truyện cổ Andersen.”
10
thẩm mĩ cho học sinh Tiểu học
Kết luận
Tài liệu tham khảo 12
NỘI DUNG
* Bảng thống kê - phân loại truyện cổ Andersen
(Xem phụ lục)
* Trong cuốn “truyện cổ Andersen” do Nguyễn Văn Hải, Vũ Minh
Toàn (dịch), NXB Văn học_2008 có 74 tác phẩm. Chúng tôi phân chia các
truyện đó thành ba loại chính là: Truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích loài
vật và truyện cổ tích sinh hoạt.
Qua bảng thống kê ta thấy, truyện cổ tích thần kì chiếm một số lượng
lớn trong tổng số truyện của Andersen. Trong 74 truyện thì 22 truyện có yếu
tố thần kì xuất hiện. Đây là một trong những yếu tố góp phần làm cho truyện
cổ Andersen trở lên hấp dẫn và hứng thú với người đọc.
1.1.2. Truyện cổ tích thần kì của Andersen
a. Khái niệm truyện cổ tích thần kì
Theo từ điển thuật ngữ văn học: “Truyện cổ tích thần kì là bộ phận
quan trọng và tiêu biểu nhất của thể loại cổ tích. Ở truyện này, nhân vật
chính vẫn là con người trong thực tại, nhưng các lực lượng thần kì, siêu
nhiên vẫn có một vai trò rất quan trọng. Hầu như mọi xung đột trong thực
tại giữa người với người đều bế tắc, không thể giải quyết nổi nếu thiếu yếu
tố thần kỳ.”
b. Đặc điểm chung của truyện cổ tích thần kì
Truyện cổ tích thần kì là bộ phận cơ bản và tiêu biều nhất của thể loại
truyện cổ tích. Hầu như những truyện cổ tích hay nhất, giá trị nhất của tất cả
các dân tộc đều thuộc về cổ tích thần kì. Hầu như mọi xung đột trong thực
tại giữa người với người đều bế tắc, không thể giải quyết nổi nếu thiếu yếu
tố thần kì. Yếu tố thần kì giữ vai trò chủ yếu trong việc tham gia giải quyết
14
các xung đột, mâu thuẫn trong truyện. Ví dụ ở Việt Nam có các truyện: Tấm
Cám, Thạch Sanh, Sọ Dừa,… Truyện đã thể hiện mối quan hệ dì ghẻ - con
chồng; chị em cùng cha khác mẹ (Tấm Cám); tình cảm anh em kết nghĩa
(Thạch Sanh)… Những mối quan hệ ấy chứa nhiều mâu thuẫn xã hội. Để
nhân vật này giữ vai trò giúp nhân vật chính diện tìm ra lối thoát, giúp giải
quyết những mâu thuẫn giữa các nhân vật phản diên và chính diện. Đây là
thành phần không thể thiếu trong mỗi truyện cổ tích thần kì. Những nhân vật
này làm cho câu chuyện tăng sức hấp dấn, bí ẩn và đôi khi là truyền tải một
ước mơ về những phép màu thực sự.
c. Truyện cổ tích thần kì của Andersen
Biểu hiện chung của các yếu tố thần kì trong truyện cổ tích thần kì của
Andersen là xuất hiện những nhân vật thần kì. Bạn đọc thực sự ngỡ ngàng
trước vẻ đẹp diễm lệ của nàng tiên cá nhỏ “da nàng trắng mịn như cánh hoa
hồng, mắt xanh như nước hồ sâu thẳm”. Đặc biệt, “nàng không có chân, chỉ
có đuôi như đuôi cá” (Nàng tiên cá). Thú vị hơn là “ một cô gái bé tí tẹo tèo
teo. Cô mảnh mai xinh đẹp, không cao hơn ngón tay cái” sánh vai với vị
thần hộ mệnh của các loài hoa cũng “bé nhỏ và mảnh mai”, “trắng trẻo và
trong suốt như thể cậu được làm từ thủy tinh vậy”, “Chàng đội chiếc vương
miện xinh xinh bằng vàng tinh sảo trên đầu và có đôi cánh tuyệt đẹp trên
vai” (bé tí hon). Những hình ảnh so sánh thật tinh vi và chọn lọc tạo nên vẻ
đẹp lung linh huyền ảo cho nhân vật, vẻ đẹp chỉ tìm thấy ở cõi tiên, ở trí
tưởng tượng kì diệu của nhà văn thiên tài Andersen. Thế giới thần tiên trong
truyện cổ Andersen cũng không thiếu vắng bóng dáng của những mụ phù
16
thủy độc ác xấu xí “môi dưới trề tới ngực” (Chiếc bật lửa), hay vị thần chết
có bàn tay dài ngoằng lấy đi sự sống của con người (Một bà mẹ).
Yếu tố thần kì trong truyện cổ Andersen tập trung thể hiện nhất là ở
nhân vật trung gian. Andersen cho nhân vật trung gian xuất hiện để làm tăng
thêm tính chất huyền ảo, giàu màu sắc tưởng tượng cho câu chuyện. Vai trò
của lực lượng trung gian này góp phần tô điểm cho câu truyện mà Andersen
sẽ kể, nó làm cho câu chuyện thêm sức bí ẩn, tăng sức hấp dẫn và đôi khi là
truyền tải một niềm mong ước về những phép màu sẽ thực sự hiệu nghiệm.
Trong số các nhân vật thần kì của Andersen, có nhân vật phù trợ ( bà
Xung đột xã hội mới chỉ là cơ sở khách quan của cốt truyện, vì vậy
không thể đồng nhất xung đột xã hội với cốt truyện. Khi nói đến cốt truyện,
cần chú ý rằng, đó luôn là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ. Thông qua
cốt truyện, nhà văn vừa khái quát những xung đột xã hội, vừa thể hiện tâm
hồn, tình cảm và sự đánh giá của họ vào cuộc sống. Vì vậy cốt truyện mang
phong cách nghệ thuật, cá tính sáng tạo riêng của từng nhà văn.
Nhìn chung, một cốt truyện thường có các thành phần chính sau: Phần
trình bày, phần thắt nút, phần phát triển, đỉnh điểm, phần mở nút (kết thúc).
Những thành phần chính trên tạo thành một cốt truyện đầy đủ, tuy nhiên
trong thực tế văn học, không phải lúc nào cốt truyện cũng đầy đủ cả năm
thành phần, đồng thời cũng không phải được trình bày theo thứ tự trên. Với
một số cốt truyện có thể thiếu một vài thành phần. Tuy nhiên nó vẫn thể hiện
được những xung đột xã hội và thể hiện được ý đồ nghệ thuật của tác giả.
* Đặc điểm cốt truyện trong các truyện cổ tích thần kì của
Andersen:
Cũng như đặc điểm chung của việc xây dựng cốt truyện, cốt truyện
trong các truyện cổ tích thần kì của Andersen là một chuỗi những sự kiện,
18
biến cố và các hành động của nhân vật. Trong truyện của ông cũng có những
xung đột xã hội cần giải quyết. Nàng Lidơ xinh đẹp và các anh của mình đã
bị mụ gì ghẻ đuổi ra khỏi cung, các anh còn bị biến thành chim để bay đi
kiếm ăn (Bầy thiên nga). Nàng Lidơ phải chịu rất nhiều đau đớn khi đan các
áo gai cho các anh của mình. Không những vậy nàng còn bị người ta cho là
phù thủy. Truyện kết thúc khi Lidơ đan xong các tấm áo, giải thoát cho các
anh trai và minh oan được cho mình, các anh nàng trở lại thành người và
nàng lấy được nhà vua trẻ, hưởng cuộc đời hạnh phúc. Motif người con
riêng bị gì ghẻ đối sử ngược đãi là motif rất quen thuộc trong các truyện cổ
tích trên thế giới: Tấm Cám, Lọ lem, Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn và
kết truyện bao giờ những người con đó cũng được hưởng một cuộc đời hạnh
chết hoàng tử. Trong giây phút phải lựa chọn giữa sự sống và cái chết, nàng
phải đấu tranh, tình yêu cao cả đã chiến thắng, nàng quyết định chết đi để
hoàng tử được sống, được hạnh phúc bên công chúa xinh đẹp. Truyện là một
chuỗi những tình huống thật éo le, phức tạp, buộc nhân vật phải đấu tranh,
lựa chọn, phải quyết định trong khoảnh khắc làm cho câu chuyện đầy kịch
tính.
Ta thấy, cốt truyện trong truyện cổ tích thần kì của Andersen được tác
giả khai thác từ mọi mặt của cuộc sống. Qua đó tác giả bộc lộ trực tiếp cảm
xúc, suy nghĩ của mình, đem đến cho tác phẩm một đặc trưng riêng. Chính
vì vậy mà truyện cổ Andersen nói chung và truyện cổ tích thần kì của
Andersen nói riêng luôn hấp dẫn cả trẻ em và người lớn . Đó cũng là tác
phẩm đọc để giải trí tinh thần, đem lại cho ta những phút giây thư giãn tâm
hồn. 20
b. Sự tác động của các yếu tố thần kì tới cốt truyện
* Yếu tố thần kì làm tăng tính hấp dẫn của câu chuyện:
Ngòi bút của Andersen mang đến cho người đọc một thế giới thần tiên
đầy phức tạp mà ở đó những sinh thể hoang đường thể hiện phẩm chất, tính
cách như con người. Truyện “Con quỷ sứ của ông hàng tạp hóa” được miêu
tả tính tính cách tâm lí như một con người. Nó rất thân với ông hàng tạp hóa,
đêm giáng sinh nào ông cũng cho nó một bát kem trộn với bơ tú hụ Người
đọc hồi hộp theo dõi cuộc đấu tranh tâm lí của con quỷ giữa một bên là kem
và bơ của ông hàng tạp hóa với một bên là ánh sáng trí thức của anh sinh
viên. Kết thúc câu chuyện là lời tuyên bố của con quỷ sứ: “Ta sẽ sống san sẻ
với cả hai người. Không thể bỏ dứt ông chủ hàng tạp hóa được, vì món bột
ngào sữa quả thật là ngon quá”. Tuy là một câu truyện tưởng tượng, hoang
đường nhưng người đọc vẫn cảm thấy hấp dẫn, và cuối mỗi câu truyện đều
đầy đủ, sung túc của bao đứa trẻ được sống trong giàu có, yêu thương và sự
che chở của cha mẹ. Cô bé không chỉ thiếu thốn về vật chất, mà còn thiếu
thốn cả tình cảm. Em thường bị đánh đập khi không kiếm ra tiền. Và đêm
nay - một đêm cuối năm, em bé không dám về vì cả ngày không kiếm được
một xu lẻ nào. Cái rét tê cóng của mùa đông làm lóe lên trong em một ước
mơ đơn sơ mà cháy bỏng: “Chỉ cần một que diêm thôi cũng đủ làm ấm áp
nhỉ?”. Và cô bé đã thực hiện ước mơ nhỏ bé ấy - điều mà chưa bao giờ cô
dám nghĩ tới. Mỗi ánh lửa lóe lên từ mỗi que diêm chứa đựng tất cả tâm hồn
của em bé nghèo khổ. Mỗi que diêm lóe lên là mỗi ước mơ được thực hiện,
nhưng ước mơ cũng tan biến ngay vào màn đêm khi que diêm phụt tắt. Thế
rồi cô bé tiếp tục quẹt những que diêm khác, tiếp tục mơ theo ánh lửa le lói
của mỗi que diêm. Cô bé quên đi cái rét buốt quanh mình, quên đi những
trận đòn của cha, và nhất là chính tay em dám sử dụng những que diêm ấy.
22
Hình ảnh đẹp nhất cô nhìn thấy qua ngọn lửa le lói của những que
diêm đó là: “Người bà già cả đang đứng giữa quầng sáng đó, trông rực rỡ,
dịu dàng và âu yếm”. Có lẽ đây là người duy nhất yêu thương em, dành cho
em sự chăm sóc, chở che mà bố mẹ em không thể mang lại vì cuộc sống quá
thiếu thốn. Em mong muốn được đến với bà để được bà yêu thương, che
chở. Em biết rằng bà là tất cả và tất cả mọi thứ em đang nhìn thấy sẽ biến
mất ngay khi que diêm tắt. Em vội vã quẹt nốt những que diêm còn lại vì
muốn níu kéo bà ở lại. Phải chăng ước mơ của em đã được thượng đế chấp
nhận. Em đã được bay cao, bay cao mãi cùng bà, bay tới những nơi chan hòa
ánh sáng, tráng lệ, không còn giá lạnh, không còn đói khát, không còn sợ
hãi. Họ đã về với Chúa.
Cái bất ngờ ở đây chính là sự ra đi của em bé. Em đã chết vì băng giá
trong đêm giao thừa. Em sẽ không phải chịu đói khổ, không bị đánh, không
bị bỏ đói nữa. Kết thúc câu truyện là cái chết của em bé, nhưng nhờ có các
yếu tố thần kì giúp cho người đọc cảm thấy cái chết đó như là một ân huệ
nhân vật trong truyện. Đây là phương thức phản ánh và chiếm lĩnh hiện thực
“trong tưởng tượng và bằng tưởng tượng”. Điều này giúp cho các câu
chuyện được phát triển thêm, giúp cho người đọc như nhìn thấy một thế giới
khác - một thế giới chỉ có trong những giấc mộng. Đó là một thế giới hoang
đường, mông lung, vô định, nhưng cũng có những yếu tố sống động, gần gũi
với cuộc sống trần thế. Nhân vật đi vào cõi mộng, sáng tạo ra cõi mộng để
thỏa mãn ước mơ, thỏa mãn những gì mà hiện thực ngoài đời chưa có được.
Cô bé Lidơ trong truyện “Bầy chim thiên nga”, trong giấc mơ của mình cô
đã gặp được bà tiên Moócgan và được bà chỉ cho cách cứu các anh của mình
khỏi bùa phép. Và cô đã thực hiện được ước mơ đó. Cũng trong thế giới kì
ảo đó, những nhân vật được giao tiếp nới thần linh, với những người đã
24
khuất. Một bà mẹ trong giấc mộng đã gặp được thần chết, gặp lại được đứa
con yêu của mình và biết được con mình đang sống rất vui vẻ hạnh phúc
(Đứa trẻ trong mồ). Cứ như vậy, những yếu tố thần kì xen lẫn vào câu
chuyện, làm thay đổi cuộc sống nhân vật, giúp câu chuyện không bị cụt,
không bị rơi vào bế tắc. Các yếu tố thần kì giúp nhân vật giải quyết các mâu
thuẫn, thực hiện những ước mơ của mình. Từ đó cốt truyện phát triển giàu
thêm, phong phú thêm, sinh động thêm, đây chính là những nhân tố giúp cho
các câu truyện cổ tích thần kì luôn hấp dẫn đối với bạn đọc, bởi nó ngoài
những yếu tố nhân văn sâu sắc nó còn cho người đọc thấy những hình ảnh
sinh động, những thế giới siêu thực, cho người đọc được phát huy hết trí
tưởng tượng phong phú của mình.
* Yếu tố thần kì làm cho câu chuyện kết thúc có hậu:
Trong các truyện cổ tích của Andersen, đặc biệt là truyện cổ tích thần
kì thể hiện được ước mơ, lí tưởng của người dân. Do đó, phần lớn các câu
chuyện đều kết thúc có hậu. Những mâu thuẫn, những bế tắc trong cuộc
sống không giải quyết được sẽ có những yếu tố thần kì xuất hiện lái câu
chuyện đi một hướng khác, phù trợ cho các nhân vật thiện, giúp cho họ vượt
cho con người.
1.2.2. Sự tác động của yếu tố thần kì tới nhân vật
a. Những vấn đề chung về nhân vật
* Khái niệm nhân vật:
Qua tìm hiểu tài liệu tham khảo chúng tôi thấy có nhiều định nghĩa
khác nhau của các nhà nghiên cứu về nhân vật.
Copyright: Tài liệu đại học ©