Website: Email : Tel (: 0918.775.368

Lời nói đầu

Trong hơn 20 năm qua, quá trình cải tổ của các nước thuộc hệ thống Xã
hội Chủ nghĩa (XHCN) đã đi theo hai con đường khác nhau. Các nước XHCN ở
châu Âu lựa chọn con đường quay trở lại chế độ tư bản chủ nghĩa (TBCN). Tuy
nhiên, sự quay trở lại con đường TBCN đã không đem lại cho các nước này kết
quả mong muốn. Ngược lại, nhiều nước rơi vào tình trạng suy thoái, hỗn loạn, bị
xâu xé bởi các mâu thuẫn dân tộc và âm mưu phá hoại của các thế lực thù địch.
Việt Nam lựa chọn con đường xây dựng nền kinh tế thị trường (KTTT) định
hướng XHCN, tức là xây dựng nền kinh tế, trong đó thừa nhận các loại hình và
chế độ sở hữu khác nhau, nhưng công hữu giữ vai trò chủ đạo, thừa nhận KTTT,
thậm chí hội nhập vào nền kinh tế thế giới, theo “luật chơi” của các nước tư bản,
nhưng về mặt chính trị vẫn duy trì nền tảng chính trị của CNXH, trong đó mấu
chốt là Đảng cộng sản cầm quyền, xây dựng nhà nước XHCN có khả năng thi
hành các chính sách định hướng XHCN. Những thành tựu trong phát triển kinh
tế, ổn định xã hội, cải thiện mức sống và nâng cao vị thế quốc gia; trong giữ
vững độc lập, tự chủ, tự quyết định các vấn đề đối nội và đối ngoại của Việt
Nam ... đã khẳng định sự lựa chọn đường lối phát triển đất nước là đúng đắn.
Vai trò kinh tế của nhà nước đã thể hiện trong lịch sử và được bàn tới trong
nhiều tác phẩm của các nhà kinh điển CNXH khoa học song vai trò kinh tế và
phương thức điều tiết nền KTTT của nhà nước XHCNcó những nét độc đáo và
là đặc điểm cơ bản của CNXH ngày nay.
Khác với sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư bản độc quyền mang tính
chất là những giải pháp có tính tình thế, ứng phó nhất thời trước những chấn
động kinh tế, chính trị, xã hội hoặc trước những nhiệm vụ cấp bách đặt ra, đặc
biệt là trong tình huống của thời chiến; sự điều tiết kinh tế của nhà nước XHCN
là những chỉ tiêu, mục đích lâu dài.
độ khác nhau để sửa chữa những “thất bại của thị trường”.
Đối với các nước tư bản phát triển, quá trình can thiệp của nhà nước đi
dần từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp để bảo vệ lợi ích của giai cấp tư
sản. Vào thế kỷ XV, chủ nghĩa tư bản ra đời, quá trình tích luỹ nguyên thuỷ tư
bản được thực hiện – nền kinh tế thị trường từng bước được hình thành. Để giúp
cho kinh tế phát triển nhanh, giai cấp tư sản cần có “bà đỡ”, nói cách khác cần
có sự hỗ trợ của nhà nước. Chính vì vậy, vai trò quản lý kinh tế của nhà nước tư
sản ngày càng được xác lập và nâng cao. Nhờ các chính sách của nhà nước, các
nước tư bản đã tích luỹ được một lượng của cải và tiền tệ đáng kể.
Đầu thế kỷ XVIII, giai cấp tư sản tập trung phát triển mạnh lĩnh vực sản
xuất. Tự do cạnh tranh trở thành đòi hỏi cấp thiết trong đời sống kinh tế của các
nước tư bản. Các nhà kinh tế học cổ điển đã ủng hộ tư tưởng này, nổi bật nhất là
Adam Smith (1723 -1790) - một kinh tế gia nổi tiếng người Anh- đã đưa ra
thuyết “bàn tay vô hình” và nguyên lý “Nhà nước không can thiệp” vào hoạt
NguyÔn Hoµng
§Çu T K48
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
động của nền kinh tế. Theo ông, để cho nền kinh tế phát triển lành mạnh thì Nhà
nước không nên can thiệp vào kinh tế thị trường, vào hoạt động của các doanh
nghiệp, để cho các quyết định kinh tế tự xác định thông qua cung cầu trên thị
trường. Nhà nước chỉ có những nhiệm vụ kinh tế nhất định, đó là trong trường
hợp các nhiệm vụ kinh tế vượt quá khả năng của một doanh nghiệp như làm
đường, xây bến cảng, đào các con kênh lớn… yếu tố bên ngoài của nền kinh tế.
Nhiều chính phủ phương Tây đã thực sự tuân theo tư tưởng về tự do kinh doanh.
Nhưng vào cuối thế kỷ đó, sự dư thừa không kiểm soát nổi của chủ nghĩa tư bản
đã làm cho Mỹ và các nền kinh tế công nghiệp tại Tây Âu phải rút lui khỏi kiểu
tự do kinh doanh tuyệt đối.
Vào đầu thế kỷ XX, khi lực lượng sản xuất đã phát triển cao, yêu cầu có
sự can thiệp của nhà nước để hạn chế các tác động tự phát dẫn đến các cuộc
khủng hoảng kinh tế chu kỳ làm rung chuyển cả nền kinh tế (như cuộc khủng

NguyÔn Hoµng
§Çu T K48
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Quốc và Việt Nam cũng chỉ ra rằng vai trò điều tiết của nhà nước là không thể
thiếu được để ổn định, phát triển kinh tế. Nhà nước phải từng bước tạo lập ra các
yếu tố của thị trường, tạo hành lang cho các thành phần kinh tế phát triển; đồng
thời phải trực tiếp can thiệp để điều tiết các mối quan hệ của thị trường, hạn chế
tác động tiêu cực của nó, duy trì những thành quả kinh tế và đặc biệt là những
thành tựu về mặt xã hội do nền kinh tế theo cơ chế cũ đã tạo ra ở một số nước
cộng hoà thuộc SNG và Đông Âu, qua các cuộc thử nghiệm chuyển quá nhanh
sang kinh tế thị trường tự do, hạn chế đến mức thấp nhất sự can thiệp của nhà
nước, dẫn đến nền kinh tế và đời sống chính trị, xã hội bị đảo lộn ghê gớm.
Nhiều nước đã phải giảm tốc độ cải cách và tăng cường vai trò điều tiết của Nhà
nước. ở các nước như Trung Quốc, Việt Nam, trên cơ sở giữ vững ổn định chính
trị, từng bước chuyển dần sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý và điều tiết
của nhà nước đã tạo ra sự phát triển ổn định của nền kinh tế và tốc độ tăng
trưởng kinh tế cao liên tục trong nhiều năm.
Như vậy, vai trò kinh tế vĩ mô của nhà nước đối với nền kinh tế là một tất
yếu khách quan. Đặc biệt, đối với nền kinh tế nước ta hiện nay là nền kinh tế thị
trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa thì vai trò kinh tế của nhà nước càng
quan trọng để tránh sự lệch hướng cũng như sự tác động của các thế lực phản
động từ bên ngoài.
2. Vai trò kinh tế vĩ mô của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng
XHCN ở Việt Nam.
Ở Việt Nam, tư tưởng nhà nước can thiệp vào nền kinh tế cũng được hình
thành từ rất sớm. Trên thực tế, nhà nước phong kiến đã can thiệp và thu được cả
những thành công và không thành công, trong đó sự can thiệp sớm nhất xuất
hiện vào triều đại nhà Lý thế kỷ X trước công nguyên, đặc biệt là khâu phân
phối ruộng đất với tính cách là tư liệu sản xuất quan trọng nhất của nền văn
minh nông nghiệp. Nhà nước phong kiến Việt Nam ý thức rất sâu sắc về quyền

các quy luật kinh tế thị trường. Do đó phương pháp quản lý của Nhà nước ta về
nhiều phương diện cũng có những nét giống như phương pháp quản lý của Nhà
nước ở các nước tư bản: thừa nhận tính độc lập của các chủ thể kinh tế để họ có
quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh, tự chịu trách nhiệm lỗ lãi; xây dựng hệ
thống thị trường có tính cạnh tranh, giá cả chủ yếu do thị trường quyết định; xây
dựng cơ chế điều tiết vĩ mô của Nhà nước nhằm hướng dẫn, giám sát hoạt động
của các chủ thể kinh tế, hạn chế những khuyết tật của thị trường; xây dựng hệ
thống pháp luật nhằm tạo ra khuôn khổ cho hoạt động kinh tế; tôn trọng và thực
hiện các thông lệ quốc tế trong quan hệ kinh tế quốc tế.
II. Đặc trưng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam.
1. Về mục tiêu phát triển:
Mục tiêu hàng đầu của phát triển kinh tế thị trường ở nước ta là giải
phóng sức sản xuất, động viên mọi nguồn lực trong nước và ngoài nước để thực
hiện công nghiệp hóa, hiện đại hoá, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ
nghĩa xã hội, nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội, cải thiện từng bước đời sống
nhân dân.
ở nước ta, thực hiện tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối đổi mới của
Đảng, lấy sản xuất gắn với cải thiện đời sống nhân dân, tăng trưởng kinh tế đi
đôi với tiến bộ và công bằng xã hội, khuyến khích làm giàu hợp pháp, gắn liền
với xoá đói giảm nghèo.
2. Nền kinh tế thị trường gồm nhiều thành phần, trong đó kinh tế Nhà nước
giữ vai trò chủ đạo:
Nền kinh tế nước ta tồn tại ba loại hình sở hữu cơ bản là sở hữu toàn dân,
sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân. Từ ba loại hình sở hữu cơ bản đó hình thành
nhiều thành phần kinh tế, nhiều tổ chức sản xuất kinh doanh. Các thành phần
kinh tế tồn tại một cách khách quan và là những bộ phận cần thiết của nền kinh
NguyÔn Hoµng
§Çu T K48
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Vì vậy, phát triển nền kinh tế thị

trên thế giới đều có sự quản lý của nhà nước để sửa chữa một mức độ nào đó
“những thất bại của thị trường”. Tức là cơ chế vận hành nền kinh tế của tất cả
các nước đều là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.
Cơ chế thị trường là cơ chế tự điều tiết của nền kinh tế thị trường do sự
tác động của các quy luật vốn có của nó. Nói một cách cụ thể hơn, cơ chế thị
trường là hệ thống hữu cơ của sự thích ứng lẫn nhau, tự điều tiết lẫn nhau của
các yếu tố giá cả, cung – cầu, cạnh tranh… trực tiếp phát huy tác dụng trên thị
trường để điều tiết nền kinh tế thị trường. Cơ chế thị trường có tác dụng to lớn
đến giải phóng sức sản xuất, thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, phát huy
NguyÔn Hoµng
§Çu T K48