Bộ giáo dục v đo tạo Viện KHoa học x hội việt Nam

Viện Tâm lý học
***********

vũ ngọc h
khó khăn tâm lý
của học sinh đầu lớp 1

Chuyên ngành:

Tâm lý học chuyên ngnh

Mã số: 62 31 80 05
Luận án đã đợc bảo vệ trớc hội đồng chấm luận án cấp Nhà nớc họp tại: Viện Tâm lý
học Viện Khoa học xã hội Việt Nam
Vào hồi 8 giờ 30' ngày 14 tháng 10 năm 2009.

Có thể tìm hiểu luận án tại: Th viện Quốc gia
Th viện Viện Tâm lý học

1
Mở đầu
1. Lý do chọn đề ti
Lớp 1 có vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống giáo dục phổ thông nói chung và
trong bậc tiểu học nói riêng. Từ mẫu giáo lên lớp 1 là một bớc ngoặt quan trọng đối với
mỗi HS. Quá trình chuyển đổi hoạt động chủ đạo từ vui chơi ở mẫu giáo sang học tập ở
tiểu học sẽ gây cho trẻ rất nhiều khó khăn, trong đó có những khó khăn về tâm lý. Vì vậy,
nếu hiểu đợc những khó khăn tâm lý (KKTL) của trẻ và có biện pháp giúp trẻ khắc phục
thì trẻ sẽ thích nghi với hoạt động học tập tốt hơn, tiếp thu sự giáo dục đợc thuận lợi hơn.
Từ đó giúp trẻ đạt kết quả cao trong hoạt động học tập và phát triển tốt tâm lý cũng nh
nhân cách của trẻ.
Hiện nay ở nớc ta mỗi năm có hơn 1 triệu học sinh (HS) đi học lớp 1 và thu hút đợc
sự quan tâm chú ý của các bậc phụ huynh (PH) cũng nh của xã hội. Tuy nhiên, áp lực từ
phía PH, áp lực từ phía nhà trờng tới trẻ đi học lớp 1 trên thực tế vẫn đang diễn ra dẫn đến
những KKTL cho trẻ khi đi học.
Qua khảo sát thử cũng nh quan sát trên HS lớp 1, qua phỏng vấn giáo viên (GV) đã
và đang trực tiếp dạy lớp 1, chúng tôi nhận thấy, HS khi đi học lớp 1 gặp rất nhiều KKTL
và những khó khăn này cản trở hoạt động học tập và sinh hoạt của trẻ trong nhà trờng.
Từ trớc đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về HS lớp 1 song, những KKTL
của trẻ còn ít đợc nghiên cứu. Bởi vậy, nghiên cứu những KKTL của trẻ đầu lớp 1 là cần
thiết để giúp các bậc PH, các thầy cô giáo - những ngời làm công tác giáo dục - nhận thức
đợc các KKTL của trẻ khi vào học lớp 1 và có biện pháp thích hợp nhằm khắc phục và
hạn chế KKTL cho trẻ khi đi học đầu lớp 1.

gặp phải là sự thiết lập các mối quan hệ trong giao tiếp với bạn.
6.2. Các nhân tố sự phát triển trí tuệ, tâm thế sẵn sàng đi học của trẻ, sự chuẩn bị của gia
đình cho trẻ vào lớp 1, ứng xử của bố mẹ đối với con và quan hệ của GV với HS có tác
động đến KKTL của HS đầu lớp 1, trong đó ứng xử của bố mẹ với con và quan hệ của GV
với HS có tác động nhiều đến việc HS có những KKTL nhất định trong học tập và sinh hoạt
nhà trờng.
6.3. Tăng cờng giao tiếp tích cực của GV với HS đầu lớp 1 và ứng xử tích cực của bố mẹ
đối với con lứa tuổi này là những biện pháp giúp HS hạn chế và khắc phục đợc KKTL
trong hoạt động học tập và sinh hoạt nhà trờng của HS.
7. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
7.1. Giới hạn về nội dung nghiên cứu:
Trong luận án này, chúng tôi chỉ nghiên cứu những KKTL trong học tập và trong sinh
hoạt của HS đầu lớp 1 (thời gian từ ngày khai giảng đến 15/11/2007). KKTL đợc nghiên
cứu trên 6 mặt: hành vi thực hiện nội qui học tập; hành vi thực hiện nền nếp sinh hoạt và
học tập; hành động đọc, viết, làm toán; sự tự chủ khi chuyển trạng thái từ học sang chơi và
ngợc lại; thái độ đối với học tập và sự thiết lập các mối quan hệ trong giao tiếp với bạn.
Một số nhân tố chủ quan và khách quan tác động đến những KKTL: trí tuệ của HS,
tâm thế sẵn sàng đi học của trẻ, quan hệ giữa GV và HS, sự chuẩn bị của gia đình cho trẻ
vào lớp 1, ứng xử của cha mẹ với trẻ.
7.2. Giới hạn về địa bàn nghiên cứu:
Nghiên cứu này đợc tiến hành ở 8 trờng tiểu học tại 4 địa điểm: Hà Nội, Hà Tây
(cũ), Cà Mau và Trà Vinh.
8. Phơng pháp nghiên cứu
8.1. Những nguyên tắc phơng pháp luận:
Nghiên cứu đợc tiến hành dựa trên cơ sở một số nguyên tắc phơng pháp luận cơ bản
của tâm lý học sau đây:
8.1.1. Nguyên tắc hoạt động: KKTL của trẻ đầu lớp 1 đợc nghiên cứu thông qua hoạt
động thực tiễn của trẻ - hoạt động học tập, hoạt động giao tiếp.
8.1.2. Nguyên tắc tiếp cận hệ thống: KKTL của HS đầu lớp 1 đợc xem xét trong mối
quan hệ về nhiều mặt: mối tơng quan của những KKTL với một số nhân tố chủ quan và

hạn chế và khắc phục một số KKTL trong học tập và sinh hoạt ở trờng của các em ở lứa
tuổi này.
3. cấu trúc luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo, danh mục các công trình
đã công bố và phụ lục, luận án gồm 3 chơng.

Chơng 1
lý luận về khó khăn tâm lý của học sinh đầu lớp 1
1.1 tổng quan tình hình nghiên cứu khó khăn tâm lý của học
sinh
1.1.1 Những nghiên cứu về khó khăn tâm lý của học sinh ở nớc ngoài
Vấn đề KKTL của HS ở nớc ngoài đợc nghiên cứu chủ yếu trong hoạt động học
tập. Có thể tổng hợp những công trình nghiên cứu vào ba hớng chính là những nghiên cứu
về biểu hiện KKTL, các nguyên nhân gây ra KKTL và biện pháp khắc phục KKTL cho HS.
1.1.1.1 Những nghiên cứu về biểu hiện khó khăn tâm lý của học sinh
KKTL của HS đợc biểu hiện nh chứng đọc khó; rối loạn thiếu tập trung; và rối loạn
toán học đi kèm hay không đi kèm hội chứng nhợc năng hiểu về cử chỉ, điệu bộ; tâm
trạng thất vọng, sự lo lắng, những khó khăn gắn liền với những thiếu hụt về sự phát triển
tính tự chủ; khó khăn trong giao tiếp (không biết thiết lập cuộc tiếp xúc và thực hiện hoạt
động chung); khó khăn trong việc thích ứng với nhịp độ nhanh của các giờ học... (Edward
Hallowell, Xinyin Chen, Nick Ialongo, Gail Edelsohn, Lisa Werthamer-Larsson, Lisa
Crockett, Sheppard Kellam, .V
. Makximôva, G.V.Burmenxkaia, O.A.Karabanôva,
A.G.Lygierx A.V.Petrovxki ...).
1.1.1.2 Những nghiên cứu về các nguyên nhân gây ra khó khăn tâm lý ở học sinh
KKTL của HS nói chung và của HS đi học đầu lớp 1 nói riêng xuất phát từ nhiều
nguyên nhân khác nhau. Có những nguyên nhân liên quan đến hoạt động học tập, có những
nguyên nhân do quan hệ bạn bè, do thay đổi môi trờng hoạt động, do sự khác biệt tâm lý,
do chậm phát triển các chức năng tâm lý, nguyên nhân nằm trong sự phát triển xã hội của
trẻ, nguyên nhân kém thích nghi trờng học hay nguyên nhân từ phía gia đình... (V.A.

mặt với bớc ngoặt lớn trong cuộc đời.
1.1.2.3 Những nghiên cứu liên quan đến khó khăn tâm lý trong hoạt động học tập của
HS lớp 1
Thứ nhất, các nghiên cứu về sự chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1
Các nghiên cứu này đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuẩn bị cho trẻ đến
trờng. Các tác giả đã chỉ ra cần phải chuẩn bị những gì cho trẻ, những thành tố tạo ra tâm
lý sẵn sàng đi học ở trẻ, và lên tiếng cảnh báo về sự chuẩn bị không đúng cách của các bậc
cha mẹ cho con vào lớp... (Đặng Ngọc Diệp, Nguyễn Thị Huỳnh và Phạm Hng Trinh,
Phạm Thị Đức, Bùi Văn Huệ, Nguyễn Kế Hào...).
Thứ hai, các nghiên cứu về HS lớp 1
Có cả nghiên cứu lý thuyết và nghiên cứu thực tiễn về việc rèn luyện cho HS lớp 1 các
hành vi đạo đức cũng nh rèn luyện tri thức cho HS thông qua hoạt động học tập của HS
tại tr
ờng và thông qua những môn học cụ thể nh: đọc, viết, làm toán. (Nguyễn Kế Hào,
Lê Đức Phúc, Phạm Ngọc Định, Phan Thiều...). Việc chỉ ra cách thức để giúp trẻ rèn luyện
các phẩm chất tâm lý vợt qua KKTL khi đi học đầu lớp 1 thì cha có nhiều công trình
quan tâm nghiên cứu.
Thứ ba, các nghiên cứu về KKTL/ thích ứng tâm lý của HS lớp 1
Các tác giả đã chỉ ra nguyên nhân dẫn đến KKTL hay là sự thích ứng tâm lý của HS
khi đi học lớp 1, biểu hiện của sự kém thích ứng và đề xuất một số biện pháp khắc phục sự
kém thích ứng của trẻ khi đi học lớp 1 và biện pháp tháo gỡ KKTL cho trẻ... (Nguyễn Thị
Nhất, Nguyễn Khắc Viện, Vũ Thị Nho, Phan Quốc Lâm, Nguyễn Kim Quý, Nguyễn
Xuân Thức...).
Phân tích nghiên cứu về KKTL của HS lớp 1 đã cho thấy những KKTL mà các em
gặp phải rất đa dạng và khó khăn HS lớp 1 hay gặp nhất là khó khăn trong học tập. Có thể
nói rằng, ở nớc ta, vấn đề KKTL trong hoạt động học tập của HS lớp 1 đã đợc chú ý
nhng cha nhiều, vấn đề KKTL ngoài hoạt động học tập của HS lớp 1 còn ít đợc nghiên

5
cứu. Do đó, có thể khẳng định ít có công trình nghiên cứu đi sâu tìm hiểu về KKTL cả

của các tác giả trong và ngoài nớc, và trong khuôn khổ giới hạn của đề tài, chúng tôi tìm
hiểu những nhân tố ảnh hởng tới KKTL của HS lớp 1 trên một số mặt sau:
* Những nhân tố chủ quan bao gồm: Trí tuệ của HS đầu lớp 1, tâm thế sẵn sàng đi học
của HS đầu lớp 1.
*Những nhân tố khách quan bao gồm: Quan hệ giữa GV và HS, sự chuẩn bị của gia đình
cho trẻ vào lớp 1, ứng xử của cha mẹ với trẻ học lớp 1.
Những nhân tố chủ quan và những nhân tố khách quan sẽ đợc tính tơng quan với
các mặt KKTL của HS đầu lớp 1 và từ đó đ
a ra mức độ dự báo về KKTL của HS đầu lớp
1.
tiểu kết chơng I
Đã có nhiều nghiên cứu về KKTL nói chung và KKTL trong học tập nói riêng, và cụ
thể là KKTL trong học tập của HS lớp 1, nhng những nghiên cứu chủ yếu mới chỉ dừng ở
việc nhận diện khó khăn và đề ra biện pháp khắc phục khó khăn, các vấn đề khác nh mức
độ khó khăn, những nhân tố ảnh hởng, mối tơng quan giữa KKTL với các nhân tố tác
động và