ĐỀ TÀI:
NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH DU LỊCH
Mục lục
1
MỞ ĐẦU
LỜI NÓI ĐẦU
Lịch sử Việt Nam đã trải qua hàng ngàn năm. Đó là những trang quật cường chống
giặc ngoại xâm không hề khuất phục,là những trang bền bỉ giữ gìn bản sắc, truyền thống
văn hóa dân tộc. Thế giới còn chưa hết tò mò vì một Việt Nam nhỏ bé kiên cường chống
giặc ngoại xâm để phải ngạc nhiên trước sức thay đổi nhanh chóng của bộ mặt kinh tế của
quốc gia này. Đối với thế giới, quốc gia nhỏ bé này luôn là một câu hỏi đầy bí ẩn. Và nền
văn hóa này phải hàm chứa những giá trị tinh thần hết sức hấp dẫn, cần tìm hiểu khai
phá…
Lịch sự dân tộc đã chứng minh Việt Nam là một trong những cái nôi của loài người, là
nơi sản sinh ra nền văn minh lúa nước – đặc thù Đông Nam Á- Việt Nam cũng là nơi hấp
thụ phát huy tinh hoa văn hóa Nho giáo, Phât giáo…Theo cách riêng biệt rất Việt Nam.
Có thể nói rằng, chúng ta đang có cái may mắn kế thừa di sản văn hóa hết sức tinh hoa
và được cả thế giới ngưỡng mộ - đây chính là những gì lạ lùng độc đáo hấp dẫn đối với
khách du lịch. Đặc biệt nó có ý nghĩa lớn lao giữ gìn bảo tồn và phát triển nền văn hóa dân
tộc. Độc đáo trong số đó là nghệ thuật dân gian cổ truyền vùng đồng bằng Bắc Bộ Việt
Nam, trong đó có nghệ thuật múa rối nước.
Đó là đứa con tinh thần độc đáo ra đời từ cuộc sống lao động sinh hoạt và văn hóa dân
gian của cư dân lúa nước miền Bắc, là những sáng tạo thẩm mỹ độc đáo mang đậm màu
sắc Việt Nam. Đó cũng là một trong những nguồn tài nguyên nhân vă quí giá cho sự phát
triển của du lịch
1.Tính cấp thiết của đề tài
Từ khi mở cửa hội nhập với thế giới đất nước ta đã có rất nhiều thay đổi: kinh tế tăng
trưởng nhanh, bộ mặt xã hội có nhiều đổi mới, cuộc sống của người dân có nhiều cải
thiện… Tuy nhiên, đất nước đang đứng trước bao nhiêu thách thức, một trong những vấn
2
đề quan trọng mà đất nước đang phải đối mặt đó là sự đe dọa của văn hóa ngoại lai đối với

Ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội nghệ thuật múa rối nước cũng có nhiều
thay đổi để phù hợp với hoàn cảnh chung nhưng trong phạm vi bài viết này cúng tôi muốn
đề cập đến nghệ thuật múa rối nước truyền thống.
Phạm vi nghiên cứu: Nhà hát múa rối nước Việt Nam 361 Trường Chinh, Khương
Trung, Thanh Xuân, Hà Nội; Làng múa rối nước Đào Thục, Thụy Lâm, Hà Nội
4.Phuơng pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu chủ yếu được sử dụng là phương pháp sử dụng kết quả
nghiên cứu, đánh giá tổng kết của các ngành liên quan như: lịch sử văn hóa nghệ thuật, văn
hóa dân gian, văn hóa du lịch.
Ngoài ra,còn sử dụng phương pháp điều tra xã hội học bằng việc xây dựng các phiếu
điều tra, bảng hỏi.
Cuối cùng là phương pháp thực tế tại các buổi biểu diễn nghệ thuật múa rối nước phục
vụ du lịch tại : Nhà hát múa rối nước Việt Nam 361 Trường Chinh, Khương Trung, Thanh
Xuân, Hà Nội; Làng múa rối nước Đào Thục, Thụy Lâm, Hà Nội
5. Bố cục bài nghiên cứu
Mở đầu
Nội dung
Chương 1: Giới thiệu về nghệ thuật múa rối nước truyền thống
Chương 2: Nghệ thuật múa rối nước trong hoạt động kinh doanh du lịch
Chương 3: Những giải pháp nhằm khai thác có hiệu quả nghệ thuật múa rối nước trong
hoạt động kinh doanh du lịch.
Kết luận
Tài liệu tham khảo
4
NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC TRUYỀN
THỐNG
1.1 Lịch sử hình thành của nghệ thuật múa rối nước và quá trình phát triển của nghệ
thuật múa rối nước.
1.1.1 Lịch sử hình thành của nghệ thuật múa rối nước.

Gồm 6 giai đoạn
Thời kỳ chỉ là hình thức trò chơi của nhân dân lao động, thợ thủ công, không phổ biến
rộng rãi (chỉ trong phạm vi gia đình, dòng họ), khoảng thế kỷ XI
Hình thành các gánh, phường rối biểu diễn rộng rãi trong các lễ hội lớn, được vua
chúa biết đến và phát triển rầm rộ.
Lan rộng khắp các vùng đồng bằng Bắc Bộ, có sự thi đấu, giao lưu, tổ chức học hỏi,
bổ sung kĩ thuật giữa các phường rối
Sau cách mạng tháng Tám, các phường hội tan tác dần, con rối bị đốt cháy, phá hủy
nhiều trong chiến tranh.
Hòa bình lập lại ở Đông Dương ( 1954), đây là thời kì phục hồi lại các làng rối, những
kịch bản đầu tiên được dàn dựng có quy mô lớn thuộc đoàn thực nghiệm nghiên cứu phát
triển và nâng cao trình độ múa rối, múa rối Trung Ương : Thi hóa rồng, Trần Hưng Đạo
bình nguyên…
Hiện nay, đang trong công tác bảo tồn và phát triển múa rối nước -1 đặc sản của VN
qua các hoạt động biểu diễn, quảng bá …
1.2 Múa rối nước – đặc sản văn hóa Việt.
1.2.1 Nghệ thuật múa rối nước.
Đặc điểm:
Nghệ thuật trò rối nước có những đặc điểm khác với múa rối thông thường: dùng
mặt nước làm sân khấu (gọi là nhà rối hay thủy đình), phía sau có phông che, xung quanh
trang trí cờ, quạt, voi, lọng, cổng hàng mã trên "sân khấu" là những con rối (được làm
bằng gỗ) biểu diễn nhờ sự điều khiển của những người phía sau phông thông qua hệ thống
sào, dây Biểu diễn rối nước không thể thiếu những tiếng trống, tiếng pháo phụ trợ.
6
Cách thức hoạt động:
1. Sân khấu và nhà buồng trò
Sân khấu
- Dùng nước làm nơi quân rối diễn trò
- Sân khấu ngoài trời
- Là khoảng mặt nước giữa buồng trò và nơi xem, dài khoảng 10 -15mđược đánh dấu

bản, phác ra trên giấy một hình tượng rối với đủ tính chất, thần sắc cùng vóc dáng, trang
phục phù hợp với nhân vật, sau đó mới đến giai đoạn đục khắc trên gỗ.
tạc liền một khối gỗ / chắp lại, có 2 phần : phần thân và phần đế gắn liền nhau . Phần
thân là phần nổi lên mặt nước thể hiện nhân vật, còn phần đế là phần chìm dưới mặt nước
giữ cho rối nổi bên trên và là nơi lắp máy điều khiển cho quân rối cử động
Do nước hủy hoại, các con rối chỉ được sử dụng nhiều lắm là 100 buổi diễn.
Vì thế, quân rối nước là sản phẩm của nghệ thuật điêu khắc gỗ dân gian, vừa giàu tính
hiện thực, vừa mộc mạc, đằm thắm, trữ tình, vừa tươi tắn, ngộ nghĩnh, đem lại cho người
xem một cái nhìn thuần hậu giản dị và rất đỗi nên thơ.
Máy điều khiển :
Kỹ thuật điều khiển tạo nên hành động của quân rối nước trên sân khấu nên được coi
trọng, là mấu chốt của nghệ thuật múa rối.
Máy điều khiển được giấu trong lòng nước, lợi dụng sức nước, tạo sự điều khiển từ xa,
cống hiến cho người xem nhiều bất ngờ kỳ diệu.
Nước làm cho con rối sinh động, làm cho chúng tươi tắn. Nước đã tham gia cùng diễn
với con rối như một nhận xét: "Nước cũng là một nhân vật của múa rối." Mặt nước êm ả
với đàn vịt bơi, trở nên thơ mộng trong làn khói huyền ảo khi bầy tiên nữ giáng trần múa
hát. Nhưng mặt nước cũng sôi động trong những trận chiến lửa, những con rồng vây vàng
xuất hiện.
Nghệ nhân rối nước đứng trong buồng trò thao tác bằng cây sào hoặc giật con rối bằng
hệ thống dây. Phương thức nhờ nước để con rối hoạt động, nhờ nước giấu đi bộ máy và
cách điều khiển là sáng tạo tuyệt vời.
Báo nước ngoài viết: "Con rối được điều khiển bằng sự khéo léo khó mà tưởng tượng.
Con rối như có phép thuật điều khiển." Hay đúng hơn, con rối chính là sự hóa thân đầy
sáng tạo của những nghệ nhân tài ba với nghệ thuật múa rối nước Việt Nam.
3. Trò, tích trò và nhân vật
Trò :
- Trò diễn là điều kiện sống còn của phường rối, phường rối không thể hoạt động nếu không
có trò diễn. Chính vì thế, bất kỳ phường rối nào cũng luôn luôn không ngừng sáng tạo ra
những trò mới lạ.

5. Phường hội và nghệ nhân
Phường hội
Hầu hết phát triển ở các làng xã quanh kinh thành Thăng Long và các tỉnh đồng bằng
Bắc Bộ.
như Đào Thục, Đào Xá - Huyện Đông Anh, chùa Nành - Gia Lâm, Phường rối nước xã
Thanh Hải - Thanh Hà - Hải Dương ….
Nhà hát múa rối Thăng Long, nhà hát múa rối TW
9
Sân khấu múa rối nước Rồng Vàng (tp. Hồ Chí Minh) …
Nghệ nhân.
Đa số là những người dân lao động bình dị, được kế thừa và tiếp nối tinh hoa của thế
hệ trước, không được đào tạo trường lớp quy củ bài bản.
Người nghệ nhân đứng trong buồng trò để điều khiển con rối:
Thao tác từng cây sào, thừng, vọt hoặc giật con rối bằng hệ thống dây bố trí ở bên
ngoài/ dưới nước.
- Bàn tay điều khiển của người nghệ nhân quyết định sự thành công hay thất bại của con
rối nước.
- Đứng suốt trong làn nước lạnh ngang hông để điều khiển các con rối
- Gian nan, nhọc nhằn, đòi hỏi sự kiên nhẫn, thể hiện tình yêu và nhiệt huyết với nghề.
Các phường rối nước cổ truyền của Bắc Bộ
Một số phường rối nổi tiếng :
1. Bình Phú, Thạch Thất, Hà Nội
Làng Gia - làng Thầy tham gia với những tục lệ khá cổ xưa
Thời gian: từ ngày mùng 4 đến ngày mùng 8 tháng 3 Âm lịch.
Người làng Thầy cắt ba mẫu ruộng cho làng Gia. Người làng Gia lưu truyền rằng thủy
tổ của nghề rối nước là thiền sư Từ Đạo Hạnh thời Lý. Để tưởng nhớ công ơn vị thủy tổ,
trong gian thượng điện chùa Thầy, phía trái có pho tượng Từ Đạo Hạnh được tạo tác theo
dạng có thể cử động đứng lên ngồi xuống khi đóng hoặc mở cửa khám thờ. Mọi trai đinh
đều có quyền lợi vào phường rối, con rối diễn xong cho vào bồ rồi cất ở đình, coi đó là tài
sản chung của làng.

5. Đào Thục, Hà Nội
11
Hình thành trên vùng đất Kinh Bắc cổ xưa- nơi sản sinh ra nhiều võ tướng lừng lẫy
chiến công và các văn võ bá quan mà tên tuổi đã được khắc ghi trong bảng vàng bia đá.
Trong số đó có cụ Đào Đặng Khiêm – ông nghè cuối cùng của triều Lê. Khi làm quan
trong triều, ông đã tiếp thu được nghệ thuật rối nước, của các phường rối biểu diễn phục vụ
nhà vua và văn võ bá quan. Trở về làng, ông thành lập và trực tiếp truyền dạy cho những
người dân trong làng nghệ thuật múa rối nước làm cho cuộc sống người dân thêm phần
tươi vui và lành mạh. Hằng năm để tưởng nhớ công ơn của ông, dân làng Đào Thục cứ đến
ngày 24/2 Âm lịch (ngày mất của ông) là làm lễ dâng hương cúng và biểu diễn rối nước.
Cho đến nay, phường rối Đào Thục đã có gần 300 năm hình thành và phát triển với
bao biến cố thăng trầm của lịch sử
6. Đồng Ngư, Bắc Ninh
Là ngôi làng cổ nổi tiếng ở xứ Kinh Bắc, là quê hương lâu đời nghệ thuật múa rối
nước.
Là một trong 14 phường rối dân gian trong cả nước còn hoạt động với nhiều hình
thức, những tiết mục đặc sắc, phong phú, biểu diễn tại các địa phương, đơn vị và Bảo tàng
Dân tộc học Việt Nam phục vụ khán giả trong nước và quốc tế.
Nét đặc sắc và riêng có của nghệ thuật rối nước Đồng Ngư là hầu hết các tích trò đều
sử dụng lới hát dân ca Quan họ.
1.2.2 Giá trị tinh hoa của nghệ thuật múa rối nước
Múa rối nước là sản phẩm tinh tế của cư dân văn hoá gốc nông nghiệp lúa nước
Múa rối nước thể hiện tri thức dân gian trong sáng tạo nghệ thuật. Do sinh sống nơi
địa hình trũng úng, người nông dân quen với nước, hiểu về nước nên họ làm nghệ thuật
bằng nước.
Người nông dân sử dụng ao làm khuôn viên để biểu diễn, những điệu múa rối được
xuất hiện trên mặt nước với sự kết hợp tài tình của âm nhạc, ánh sáng, tận dụng thiên
nhiên, kết hợp mầu trời, sắc nước hòa quyện cùng màu xanh của cây cối.
12
Múa rối nước chứa đựng những hiểu biết lý thú của người nông dân trong lĩnh vực

con rối làm gì là mà luôn phải suy ngẫm để hiểu tại sao nó lại làm được như vậy. Các câu
13
hỏi luôn được đặt ra trải theo hành trình của mỗi con rối. Có thể nói ở mặt này nghệ thuật
rối nước mang tính biểu trưng rất cao.
Về ngôn ngữ., ngôn ngữ sử dụng là ngôn ngữ bình dân.
Múa rối nước thể hiện tư duy văn hoáViệt Nam gốc nông nghiệp lúa nước.Rối nước là
sản phẩm của tư duy nông nghiệp với các hoạt động sống gắn liền với điều kiện thiên
nhiên nóng ẩm, mưa nhiều và địa hình bị chia cắt bởi hệ thống sông ngòi, ao hồ dày đặc.
Múa rối nước gắn liền với các ao hồ, nó đồng điệu với đồng ruộng Việt Nam.
Việc tận dụng mặt nước làm sân khấu trình diễn là thể hiện thành quả văn hóa nảy sinh
từ sự thích nghi với môi trường thiên nhiên trong quá trình dựng nước và giữ nước của dân
tộc ta. Sinh ra và gắn bó với nước họ đã hoà hợp với môi trường nước và xem đó như một
người bạn gần gũi góp phần cùng họ tạo nên môn nghệ thuật này.
Mặt khác, nhiều giá trị thực đã được biểu tượng hoá trong nghệ thuật như sân khấu rối
nước trình diễn trên ao làng là môi trường sinh hoạt phổ biến ở miền quê, cũng như cây đa,
bến nước nơi ao làng là nơi gắn kết dân. Các nghệ nhân rối nước đã tái hiện trên sân khấu
những mảng cuộc sống lao động thường ngày như cày cấy, chăn vịt, nhổ mạ, xay lúa, giã
gạo, lấy củi, đánh cá, đi buôn, dệt cửi…; các trò vui chơi giải trí như đấu vật, đánh đu, leo
thang, cưỡi ngựa, chọi trâu, bơi lội, những sinh hoạt bình thường gần gũi đó trên cái ao
làng, từ nhà thuỷ đình chính là chất keo gắn kết người dân với nghệ thuật rối nước truyền
thống.Trên sân khấu rối nước cũng có sự giao lưu giữa các con rối và khán giả như việc
mời khán giả ăn trầu, dẹp trật tự Múa rối nước mang tính linh hoạt cao từ việc tận dụng
mặt nước làm sân khấu để diễn cũng như khả năng ứng tác linh hoạt trong quá trình biểu
diễn khi xảy ra những tình huống bất ngờ.
Múa rối nước Việt Nam là một loại hình nghệ thuật đặc sắc độc đáo mang đậm đà bản
sắc dân tộc, bao năm qua múa rối nước đã gắn chặt với những tập tục, thờ thần, thờ thánh,
cầu đảo, cầu yên, nghi lễ hội hè đình đám của làng xã Bắc bộ Việt Nam. Rối nước có thể
được trình diễn trên mặt nước một khúc sông trước cửa đình, đền, chùa và dưới cây đa đầu
làng vào trong những ngày lễ hội với mục đích vừa hầu Thánh, hầu Thần, hầu Phật cầu cho
quốc thái dân an, cho mùa màng bội thu…, thể hiện tín ngưỡng nông nghiệp, vừa giải trí

Sử dụng nghệ thuật truyền thống vào quảng bá du lịch là việc nên làm, song nếu đặt
sai mục đích sẽ có tác dụng ngược. Du khách cần biết cái tinh hoa, đặc điểm của văn hóa
nghệ thuật Việt Nam,chứ không phải cần đến những yếu tố vụ lợi.
15
Cũng vì mục đích thương mại đó,mà vốn nghệ thuật dân gian tiềm ẩn trong nhân dân
ngày bị mai một, bị lãng quên, bị sử dụng sai mục đích dẫn đến tình trạng ngày một nghèo
đi. Điều này rất dễ thấy là gần như hầu hết các phường múa rối nước trên toàn miền Bắc
ddeuf diễn một chương trình gần giống nhau. Đó là 16 trò múa rối nước dan gian được rút
ra từ phường Nguyên Xá ở Thái Bình và phương Nam Chấn ở Nam Định từ cách đây gần
30 năm. Rất ít phường có những tiết mục mới ( do sưu tầm từ vốn cổ,chứ không phải mới
sáng tác). Có nơi phục hồi được một số trò nhưng diễn chưa điêu luyện,vì hầu hết là diễn
viên trẻ mới đào tạo ngắn ngày chưa vững tay nghề. Lại có nơi chạy theo đề tài thời sự,viết
kịch bản mới ,dàn dựng mới nhưng không hấp dẫn vì chạy theo tích (chuyện) mà quên trò
là yếu tố quan trọng nhất của nghệ thuật sân khấu dân gian. Thực chất,múa rối nước dân
gian chỉ là diễn trò thuận hơn tích, bởi nó xuất xứ từ trò chơi dân gian hay nghỉ lễ.
Thực tế,Múa rối nước dân gian Việt Nam đang có xu hướng hiện đại hóa và đang mờ
dần bản sắc, vì nó bị tác động bởi cơ chế thị trường,đồng thời không được quản lí có cơ
chế rõ ràng. Cũng cần nhận thức rằng, không có nghệ thuật truyền thống nào không được
cải tiến và nâng cao mà có tác động trong thời hiện đại, nhưng mọi cải tiến và nâng cao
phải đảm bảo đặc tính tinh hoa của nó trong mối quan hệ với bản sắc dân tộc, theo định
hướng văn hóa của ta.
Múa rối nước đang tồn tại,phát triển tự do và tùy tiện,mạnh ai nấy làm,theo nhận thức
riêng của mình,theo khả năng nhân lực và tài chính cho phép. Theo các nghệ nhân múa rối
nước ở Thái Bình,Nam Định, Hà Tây, Hà Nội đều cho rằng, còn hàng trăn trò diễn cổ
chưa được khai thác, chưa được phát huy.
Bên cạnh đó bộc lộ một mâu thuẫn giữa những người làm múa rối nước hiện đại ở
Trung Ương với những nghệ nhân ở làng quê, là có nên xây dựng những sân khấu thủy
đình hiện đại thay thế cái ao làng như nó vốn có ở nông thôn hay không?
Có ý kiến cho rằng, múa rối nước ở nông thôn chỉ nên diễn ở ao làng như ngày xưa,
người diễn thì lội dưới nước, người xem thì ngồi trên bờ ao, như thế mới là dân gian,là môi

nhiễm bởi rác thải công nghiệp, rác thải sinh hoạt, vấn đề lao động và dư thừa lao động, sự
xuất hiện của nhiều loại hình tệ nạn xã hội Rất nhiều nét sinh hoạt của cuộc sống đô thị đã
dần thâm nhập đời sống nông thôn làm ảnh hưởng không nhỏ tới cuộc sống thường ngày
vốn bình dị của người nông dân và ít nhiều làm biến đổi nếp sống truyền thống.
Từ khi hòa cùng làn sóng đổi mới, nhịp sống ở nông thôn đã thực sự tăng tốc.Nông thôn
Việt Nam, nơi sản sinh và nuôi dưỡng nhiều loại hình nghệ thuật dân gian đã thực sự tiếp nhận
những biến đổi. Và nông thôn sẽ còn biến đổi nhiều hơn nữa khi có những vùng quê nhanh
chóng biến thành đô thị do quy hoạch mở rộng thành phố hoặc được nâng cấp thành đô thị
loại 2.
Trong bối cảnh đó, nhiều loại hình nghệ thuật dân gian dường như đã bị đứt mạch dây
liên lạc với cuộc sống hiện đại và rơi vào tình trạng suy thoái hoặc nếu còn tồn tại thì cũng lay
lắt, lạc điệu với cuộc sống. Nhiều câu hỏi được đặt ra: trước những thay đổi xã hội làm biến
động nền tảng văn hoá thì nghệ thuật ở đâu trong cuộc sống này, nó giữ vai trò gì và có ảnh
hưởng như thế nào với con người hiện đại?
18
Đặc biệt là dường như chính con người Việt Nam lại đang làm mất đi những nét đẹp của
nghệ thuật truyền thống Việt Nam bằng cách không bảo tồn và coi trọng nó,mặc dù với người
quốc tế thì đó là những “đặc sản văn hóa không đâu có được cái thứ 2 ? “
Trong bài viết : “Rối nước Việt Nam trên con đường làm mới truyền thống” tác giả đã
có đôi dòng tấm sự :
“Cách đây khoảng mười năm, chúng tôi đã được xem một buổi biểu diễn rối nước cổ
truyền rất hấp dẫn trong lễ hội chùa Thầy. Sáu năm sau, khi nghiên cứu một làng rối nước
dân gian ở xã Bình Phú, Thạch Thất, Hà Tây cũ, chúng tôi mới biết đây chính là phường rối
đã biểu diễn ở lễ hội chùa Thầy năm xưa. Sau này, rất nhiều dịp trở lại xem phường rối biểu
diễn, chúng tôi vẫn không nhận thấy sự thay đổi nào khác ngoài những trò rối cổ.Cho đến
nay, những trò rối cổ này vẫn tồn tại và được chọn là những tiết mục chính trong những buổi
biểu diễn rối nước ở làng. Phải chăng những người nông dân không sáng tạo những trò rối
mới?”
Không hoàn toàn như vậy. Khi điền dã ở nhiều địa phương, chúng tôi được các nghệ
nhân kể cho nghe nhiều trò rối mới được họ sáng tác và đã đưa vào chương trình biểu diễn

cuộc sống hiện đại, với những suy nghĩ và tâm trạng của con người mới. Lời nhận xét của một
khán giả nước ngoài, anh Richard, như một nỗi bức xúc, một đòi hỏi: Tôi không thấy đúng là
cuộc sống Việt Nam hiện đại mà tôi biết, vậy những vở rối định kể gì cho tôi về Việt Nam, hay
đó chỉ là cuộc sống trong quá khứ của các bạn?
Rối nước truyền thống là hình ảnh đẹp của một thời đang và sẽ trôi qua. Cũng giống
như nhiều hiện tượng văn hoá khác, truyền thống là một giá trị và càng giá trị hơn khi đó là
một truyền thống vận động, biến đổi cho phù hợp với thời đại chứ không phải là một truyền
thống bất biến để chỉ có giá trị bảo tồn.
2.3 Hiệu quả khai thác nghệ thuật múa rối nước trong hoạt động kinh doanh du lịch
2.3.1Hiệu quả khai thác nghệ thuật muá rối nước của Làng rối Đào Thục
Từ chỗ mỗi năm chỉ biểu diễn vài lần vào dịp năm mới, lễ hội, thì hôm nay, có những
ngày phường rối nước Đào Thục, xã Thuỵ Lâm - huyện Đông Anh, diễn đến 2 - 3 suất
phục vụ khách du lịch gần xa. Trong đó, rất nhiều khách du lịch quốc tế tìm đến Đào Thục
20
vừa để xen rối nước, vừa thưởng ngoạn khung cảnh đồng quê.Nhờ có phát triển du lịch,
nghề rối nước được bảo tồn và phát triển ngày càng mạnh mẽ.
Làng quê "hút" khách Tây
Làng Đào Thục nằm giữa bốn bề ruộng lúa bát ngát.Tòa thuỷ đình, nơi diễn ra hoạt
động biểu diễn rối nước nằm ở ven làng.Tòa thuỷ đình mái cong cong nhô lên hồ nước, chỉ
cách đó một con là ruộng lúa xanh mướt. Hương lúa ùa vào cùng mỗi cơn gió thổi qua.
Thật khó có thể từ chối thưởng thức một buổi biểu diễn rối nước trong khung cảnh làng
quê thanh bình như thế."Làng Đào Thục cách trung tâm thành phố hơn 20km, nhưng chính
khung cảnh làng quê này khiến không ít khách Tây tìm đến để thưởng thức rối nước, thay
vì xem rối trong nhà hát. Nói thực với các bạn là xem rối nước, sản phẩm của làng quê Việt
Nam trong nhà hát thì mất đi rất nhiều sự thú vị", nghệ nhân Đinh Thế Văn - nghệ nhân nổi
tiếng của làng rối nước Đào Thục vì vừa giỏi nghề, vừa là Anh hùng lực lượng vũ trang,
người trực tiếp tham gia bắn rơi máy bay B.52 trong trận Điện Biên Phủ trên không - tâm
sự.
21
Tiểu Đoàn trưởng Đinh Thế Văn (đội mũ) đang thuyết minh cách đánh B.52 với Chủ tịch

trẻ.Thế hệ đi trước tuy giỏi nghề, nhưng không biết phương pháp quảng bá sản phẩm,
hướng dẫn khách du lịch đến với rối nước.Chính những bạn trẻ là người lập website
(www.roinuocdaothuc.vn), quảng bá hoạt động biểu diễn đến các công ty lữ hành, đi "tìm"
khách du lịch.Thậm chí còn đưa cả làng rối lên facebook để quảng bá.Cũng chính các
bạn là những người chủ động học tiếng Anh để giao tiếp, để giới thiệu với khách du lịch
nước ngoài. Không chỉ tạo ra một nếp tư duy mới, cách làm mới mà các nghệ nhân trẻ ở
Đào Thục còn rất giỏi tay nghề. Nghệ nhân Đinh Thế Văn cho biết: "Phường rối hiện giờ
có hơn 20 cháu ở độ tuổi trên dưới 30. Với nghệ thuật rối nước, đây là độ tuổi còn trẻ, vì
biểu diễn rối nước đòi hỏi phải có sức khoẻ, thời gian luyện tập lâu năm mới có thể thực
hiện được các tích trò một cách nhuần nhuyễn được.Đây chính là tương lai của làng rối".
Thế hệ 8x này đã được đào tạo một cách bài bản cách đây 5 năm.Hiện giờ, các bạn đã
có thể biểu diễn thuần thục, khéo léo các tích trò không kém các bậc tiền bối là bao. Có thể
kể đến những nghệ nhân tài năng như: Đinh Hữu Hùng, Đinh Văn Dũng, Đinh Văn
Chiến Đây đều là những bạn trẻ sinh ra, lớn lên trong những gia đình có truyền thống
biểu diễn rối nước. Ngoài lớp nghệ nhân trẻ này, các nghệ nhân phường rối tiếp tục tính
chuyện "dài hơi" bằng việc bắt đầu cho các em học sinh cấp hai, cấp ba ở Đào Thục làm
quen với nghệ thuật múa rối, học biểu diễn những tiết mục đơn giản. Các bạn trẻ ở Đào
Thục rất ham mê biểu diễn.Mặc dù biểu diễn rối nước là công việc nặng nhọc, không phù
hợp với phụ nữ, nhưng với tình yêu và quyết tâm, nhiều bạn nữ trẻ cũng trở thành người
biểu diễn giỏi.
Trong khi ở nhiều địa phương, nghệ thuật truyền thống rơi vào cảnh sống lay lắt thì
Đào Thục đang phát triển mạnh mẽ nghề biểu diễn rối nước, với sự năng động, sáng tạo
của giới trẻ. Mặc dù vậy, làng rối vẫn còn không ít khó khăn.Có những "đoàn" khách quốc
tế chỉ có 2 - 3 người đến đề nghị thưởng thức rối nước.Các nghệ nhân không thể từ
chối.Trong khi đó, một buổi biểu diễn tối thiểu cũng phải huy động gần 10 nghệ nhân.
Đoàn khách ít người cũng không dám thu phí cao nên có những buổi biểu diễn khá vất vả
mà nghệ nhân chỉ nhận được thù lao từ 30-50 nghìn đồng/người. Mặt khác, do phường
đông người, với khoảng 50 thành viên, các nghệ nhân phải diễn xoay vòng, nên thu nhập
23
vẫn chưa đều đặn. Đào Thục đã "vượt lên chính mình", trở thành làng rối cổ truyền phục

Chính điều này đã thúc đẩy chúng tôi phải có những nghiên cứu tìm tòi, điều chỉnh
nhằm đem lại cho du khách nước ngoài nhiều sự lựa chọn nhưng vẫn phải giữ được bản
sắc”.
Hiện nay múa rối nói chung, rối nước dân gian nói riêng không chỉ dừng lại ở 16 trò diễn
cổ mà nó đã được cách tân, đưa thêm yếu tố của nghệ thuật đương đại vào. Các chương
trình múa rối được cải biên một cách mạnh dạn, nhiều vở mới được dàn dựng có không
gian mở, phong cách diễn đạt đa dạng phong phú.
Sự kết hợp sân khấu rối nước với sân khấu rối cạn, cùng với nghệ thuật sắp đặt, tính
dân tộc mộc mạc với hiện thực đương đại hòa quyện đã tạo nên hiệu quả nghệ thuật mới lạ,
ví như các vở diễn Đức Thánh Trần, Truyện cổ Andecxen, Những giấc mơ bí ẩn của Tễu và
Kangaroo Đặc biệt, những vở diễn như Hồn quê - kết hợp múa rối với nghệ thuật sắp
đặt, có nhạc điện tử (của Quốc Trung), có thơ (của Phan Huyền Thư) đã gây bất ngờ thú vị
cho khán giả. Các diễn viên múa rối “lộ diện” khỏi tấm mành thủy đình. Ánh sáng rực
chiếu mở thêm một lớp diễn mới. Các nghệ sỹ vừa múa rối vừa trình diễn động tác tạo
hình về những hứng khởi của người nghệ sỹ sáng tạo ra những con rối có hồn từ những
khúc gỗ vô tri Tuy nhiên, sự cải biên này không phải phường rối nào cũng có thể làm
được và thành công. Hầu hết các phường rối hiện nay đang gặp khó khăn và họ đã làm mọi
cách để hút khách nhằm thu lợi nhuận.
Chính vì thế, việc giữ gìn bản sắc truyền thống đôi khi sẽ không được chú ý nhiều,
trong khi việc duy trì hoạt động của các đoàn rối lại nằm ngoài tầm của địa phương. Ông
Vương Duy Biên cho biết: “Chưa bao giờ việc phát triển các đoàn rối ở Việt Nam lại rộ lên
như bây giờ. Phong trào rộng cũng tốt, sẽ có rất nhiều chương trình phong phú. Nhưng
ngược lại, mặc dù hiện nay ở miền Bắc có khoảng hơn 20 đoàn rối nhưng chương trình cứ
na ná nhau, rất nhàm chán”. Vì vậy, bảo tồn múa rối như thế nào vẫn là câu hỏi đang cần
được giải đáp. Theo ông Biên, cách tốt nhất để bảo tồn vẫn là ở ý thức của người dân.
25