TRUYỀN THUYẾT VỀ PHA-NHA NHÓT-CHỌM-KHĂM
VÀ SỰ HÌNH THÀNH MƯỜNG XANG (MỘC CHÂU)

Vi Trọng Liên Mường Xang là tên Thái của huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La hiện nay, được định vị
ở 20,63 độ vĩ Bắc; 104,30-105,70 độ kinh Đông. Diện tích tự nhiên là 2.025km
2
. Đất lâm
nghiệp chiếm 83,30.%. Đất nông nghiệp có 16,7%. Độ cao trung bình 1.100-1.300m so
với mặt biển. Đỉnh Pha-Luông thuộc địa phận của xã Xuân Pha cao 1.800m. Nơi thấp
nhất là khu vực Hang Miếng xã Quang Minh chỉ có 50m. Mộc Châu tiếp giáp với tỉnh
Thanh Hoá, Hoà Bình và Hủa Phăn (CHDCND Lào). Toàn huyện có 25 xã, 2 thị trấn với
dân số 129.462 người (theo tổng điều tra dân số toàn quốc năm 1999) gồm 7 dân tộc anh
em: Thái 33,55%, Kinh 30%, Mường 15,70%, Mông 14%, Dao 6,2%, Xinh Mun 0,39%,
Khơ Mú 0,20% và còn lại là các dân tộc anh em khác.
Về tên gọi Mường Xang, chữ Xang (Khạng) có nghĩa là sưởi, hơ. Vì là vùng lạnh
quanh năm, mùa đông có nhiệt độ từ 0
o
C đến - 5
o
C, cho nên đồng bào phải nhóm bếp, đốt
lửa để sưởi và hơ bàn chân, bàn tay cho ấm "xạng tịn, xạng mư".
Về vùng địa văn hoá Mường Xang ra đời gắn với công lao của vị thủ lĩnh Pha-Nha
Nhót-Chọm-Khăm tổ chức di dân Thái từ Lào và Lạn Na (Thái Lan) tới, có các truyền
thuyết như sau:
1. Theo cụ Hà Hem, Sở Văn hoá khu Tây Bắc cũ sưu tầm năm 1958, tên Mường
Xang xuất hiện trong truyền thuyết về cuộc di dân lớn của người Thái Trắng từ Lào sang.
Đó là tên phát âm chệch "Mường Khạng" có nghĩa là "mường gang - thép". Tương truyền
từ khi sinh ra, suốt ba năm đầu, Pha-Nha Nhót-Chọm-Khăm không ăn, không nói, chỉ

Nay Chí Lống được phiên âm là Chò Lồng, một xã thuộc huyện Mộc Châu. Hòn đá được
mang tên là "Xửa-hin-lái" (áo với nghĩa là hồn mường có màu sặc sỡ). Từ đó đất Chí
Lống được chọn làm nơi trú ngụ "hồn mường" của Mường Xang.
Đất Mường Xang thời đó đương có người Lếm, Lé ở. Người Thái do Nhót-Chọm-
Khăm dẫn đến sau cũng đòi vào cư trú, nên xảy ra tranh chấp giữa hai bên. Họ cược nhau
bắn tên vào vách đá, nếu mũi tên của ai cắm được trên đó sẽ thắng và được làm chủ đất.
Ngược lại, mũi tên của ai không cắm được vào vách đá mà rơi xuống đất, sẽ phải dời đi
nơi khác. Với cây nỏ có cánh cung và mũi tên bằng đồng, người đại diện bên Lếm, Lé
giương lên bắn. Lần thứ nhất tên rơi xuống đất, lần thứ hai tên rơi xuống đất và lần thứ ba
tên lại rơi xuống đất! Đến lượt bên Thái bắn, người đại diện dùng nỏ có cánh cung bằng
tre với mũi tên tre có bịt sáp ong giương lên bắn. Lần thứ nhất tên cắm trên vách đá, lần
thứ hai tên cũng cắm trên vách đá và lần thứ ba tên cũng lại cắm trên vách đá. Người
Thái đã thắng cược. Người Lếm, Lé vẫn không chịu mà đòi hai bên phải làm lễ cúng "ma
mường". Nếu "ma mường" ưng bên nào ắt sẽ hiện lên mà phán rõ bên nào sẽ là chủ đất.
Biết vậy, Nhót-Chọm-Khăm bèn bố trí cho tướng Khăm Phông đem bông bọc toàn thân
giả làm "ma mường" trèo lên nấp sẵn ở trên vách núi. Đến khi hai bên bày thủ tục cúng
thì "ma mường" giả đó hiện trên vách núi trắng toát mà nói rằng: "Đất này người Thái ở
mới phát, còn người Lếm, Lé ở thì loài người sẽ tuyệt chủng". Thế là người Lếm, Lé đành
phải bỏ đi nơi khác cho người Thái vào cư trú.
Nhót-Chọm-Khăm lên làm Chẳu Mường đất Mường Xang mới đặt tên cho ngọn núi
có vách đá cắm tên bịt sáp ong là "núi vách sáp ong" (Pom pha khỉ xút) và chia con cháu đi
bản dưới, mường trên để làm chủ. Các con cháu đó đều được phân một cây mác lưỡi đồng
của vua cha đất Viêng Chăn, và số còn lại họ đem đúc thành tượng đồng đặt ở chùa Bản Vặt
gọi là tượng Pha-Nha Nhót-Chọm-Khăm (
1
). Nhót-Chọm-Khăm chính là ông tổ của họ Xa
nối tiếp trị vì đất Mường Xang…"
Mường Xang có tên Việt là Mộc Châu. Mặc dù đất Mộc Châu thuộc lộ Đà Giang
thời Trần nhưng tên Mộc Châu đã được ghi nhận trong Dư địa chí của Nguyễn Trãi vào
thời Lê sơ. Về ý nghĩa của tên Mộc Châu hiện có hai ý kiến: