CẢM HỨNG NỮ QUYỀN TRONG SÁNG TÁC CỦA Y BAN
Trần Thu Hà
1Bài viết đề cập đến cảm hứng nữ quyền trong sáng tác của Y Ban. Có thể nói,
đây là cảm hứng chủ đạo xuyên suốt hơn 20 năm cầm bút của chị. Xuất phát từ khát
vọng giải phóng phụ nữ, đề cao vị thế của phụ nữ trên tinh thần dân chủ mạnh bạo, Y
Ban đã đem đến cho thế giới nghệ thuật của chị một tinh thần nhân văn hiện đại.
Người phụ nữ trong sáng tác của Y Ban không chỉ là những người chịu thương chịu
khó, bao dung, nhân hậu mà còn là những phụ nữ dám sống, dám chống lại sự đè nén
của tư tưởng nam quyền.

1. Đặt vấn đề
Kể từ khi Simon de Beauvoir sáng lập ra cái gọi là “văn học nữ quyền” [1] năm 1949, văn chương
nhân loại đã bắt đầu những đột phá mới với sự xuất hiện mạnh mẽ của những cây bút nữ viết về giới nữ.
Làn sóng ấy khi đến Việt Nam đã gặp ngay thời kỳ đổi mới, nên như một lực hấp dẫn, thu hút đông đảo
những nhà văn nữ cất tiếng nói dõng dạc bênh vực quyền lợi cho giới mình. Trong bối cảnh như thế, Y
Ban, bằng sự bền bỉ, dẻo dai của một cây bút giàu nội lực sáng tạo, đã làm nên những sắc diện mới mẻ,
độc đáo trên hành trình kiếm tìm bình đẳng, tự do cho phụ nữ.
2. Nội dung
Chưa từng đặt vấn đề nữ quyền trước khi sáng tác, song, mỗi trang viết của Y Ban đều thấm đẫm
tinh thần nữ và khát vọng giải phóng của người phụ nữ Việt Nam. Xót xa, cay đắng nhưng nhân hậu, yêu
thương, chị tìm đến những thân phận đàn bà trong sự tận cùng của khổ đau và nước mắt, những kiếp
người lam lũ, nhọc nhằn, chịu nhiều thua thiệt trong thế giới đàn ông. Vẫn là hình ảnh bà mẹ nghèo lam
lũ, vẫn âm vang của những mẹ Tơm, bà Bủ, bà Bầm, nhưng trong truyện của Y Ban, có gì đó vừa như trái
ngang, vừa như tê tái. Đã nhiều lần, nhà văn để nhân vật cất lên những lời đau đớn: “Khổ quá lắm rồi con
ạ. Kiếp đàn bà chúng mình sao lại cơ cực thế hả con” (Đất mặn vùng đồi) [2]. Nhưng nỗi thống khổ về
vật chất không xa xót, bi ai bằng những bi kịch về tinh thần. Có những người phụ nữ con nhà nông “hiền
lành, xinh xắn” nhưng phải dành cả cuộc đời xuân sắc để làm một kiếp vợ hờ đầy tủi hận: lấy chồng chỉ
để chăm sóc u già, tần tảo gánh vác công việc nhà chồng mà không được hưởng hai chữ tình yêu. Cả đời

“bị đẩy qua đẩy lại trên tay những gã đàn ông” từ lúc mười năm tuổi mà chưa bao giờ có được phút giây
yêu thương, hạnh phúc [4].
Thế giới đàn bà trong văn Y Ban đa dạng bao nhiêu thì thân phận đàn bà trong văn chị cũng bi thảm
bấy nhiêu. Đó là tiếng nói của sự đồng cảm, yêu thương, nhưng cũng là tiếng kêu cho sự bất công xã hội.
Khắc họa chân thực những mảnh đời phụ nữ lam lũ, nhọc nhằn, nhà văn muốn chỉ ra rằng: đất nước đang
phát triển đi lên, no đủ và phồn thịnh, nhưng ở đâu đây, cuộc sống và quyền sống hạnh phúc của người
phụ nữ dường như vẫn bị lãng quên, vẫn bị bỏ ngỏ trong sự thờ ơ của xã hội.
Nhưng lam lũ, vất vả chỉ là một phần tạo nên phụ nữ, thế giới tinh thần với tất cả sự phong phú,
phức tạp mới là điểm cuối cùng tạo nên bức chân dung hoàn chỉnh về họ. Đấu tranh cho nữ quyền, hầu
hết các nhà văn đương đại đều đi tìm những hình tượng phụ nữ mạnh mẽ, chủ động giành, giữ tình yêu.
Y Ban không phải ngoại lệ, nhưng khi khai thác đề tài này, chị vẫn nghiêng nhiều hơn về khía cạnh thân
phận. Kiểu nhân vật lao vào tình yêu như con thiêu thân để rồi thất vọng ê chề, nhục nhã chính là một nét
riêng trong văn “đàn bà” của chị. Bởi nếu Nguyễn Thị Thu Huệ qua những Giai nhân, Người đàn bà ám
khói hay Một nửa cuộc đời thường đi tìm những nhân vật nữ mạnh mẽ, tự tin, chủ động thì sở trường của
Y Ban là khắc họa kiểu đàn bà thích phiêu lưu trong tình yêu. Họ hoặc dùng nét duyên ma lực để chinh
phục đàn ông, hoặc luôn chạy theo những mối tình không đầu không cuối. Cả cuộc đời kiếm tìm tình yêu
không tưởng để nhận lại kết cục buồn đau là những ám ảnh trở đi trở lại trong những nhân vật nữ của Y
Ban, đặc biệt ở những cô gái trẻ. Không khổ về vật chất, họ tự tạo cho mình nhưng trắc trở trong tình cảm
bởi sự tham lam, hiếu thắng hay những ảo vọng xa vời. Ghi lại nỗi thất vọng, ê chề, nhục nhã của người
phụ nữ sau những cuộc tình phiêu lưu, Y Ban đặc biệt khai thác những xung đột, day dứt trong tâm lí họ:
quá khứ hạnh phúc, tự tin ; thực tại buồn đau, cô độc; ước vọng đẹp đẽ, cao xa, thực tế bất toàn, trần trụi.
Ở đây, sự không tương xứng giữa “cho” và “nhận” trong tình yêu là một mô típ nhà văn thường
dùng để khắc họa nỗi đớn đau của những cô gái trẻ. Trong Ai chọn giùm tôi, cô gái cần mẫn đan len nuôi
người tình ăn học, nhưng kết cục, “chàng lặng lẽ rời ngôi nhà của tôi nhưng không quên mang theo vi
tính, xe máy và điện thoại di động”. Người phụ nữ trong Nhân tình cả tin đón nhận một thứ tình yêu chớp
ngoáng được “ban phát” sau mỗi giờ nghỉ trưa của người đàn ông có vợ. Đến lúc phải nạo thai, đau ốm
trong căn gác thuê tạm bợ, cô mới đau đớn nhận ra hậu quả sự nhẹ dạ, ngây thơ của mình. Hai mươi bảy
bước chân là lên thiên đường cũng miêu tả chân thật tâm trạng đau khổ của một cô gái trẻ trước sự cám
dỗ của tình yêu mù quáng…Yêu trong dằn vặt, đau khổ và tuyệt vọng, nhưng người đàn bà trong truyện
của Y Ban ở mọi hoàn cảnh vẫn tận hiến cho tình yêu. Bi kịch thân phận của họ không phải nằm trong sự

bà bất thường về thân phận: Đàn bà sinh ra từ bóng đêm là hình ảnh xúc động của một cô gái điếm quanh
năm “hành xác” kiếm tiền nhưng xúc động ngọt ngào trước… một bàn tay: “Cả đời làm cái nghề ngủ với
đàn ông mà lại đi thèm một bàn tay đàn ông đến vậy” [5]. Người đàn bà góa chồng trong Một lần và mãi
mãi cháy bỏng hơn ở sự dũng cảm vượt qua dư luận để được sống là mình trên con đường kiếm tìm hạnh
phúc. Hai cô gái tật nguyền trong Những nghịch lí của thần Airet đều có trái tim xao xuyến yêu đương, họ
sống bằng khát vọng về một tình yêu đẹp, bất chấp nỗi tủi hờn cho một thân hình khiếm khuyết.
Khai thác sâu sắc bản năng “yêu” của phụ nữ, Y Ban luôn tìm thấy ở họ sự chủ động tìm đến tình
yêu. Họ nâng niu, chở che người đàn ông, họ dâng hiến tất cả cuộc đời, thân xác mình, bất chấp tất cả
những thua thiệt, hi sinh để người yêu được hạnh phúc. Người phụ nữ hiện đại không chỉ của Y Ban, mà
của cả Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Lý Lan… đều hành động như thế. Nhưng với một cách nhìn
riêng, những nhân vật nữ của Y Ban có chút “chông chênh” hơn, có những “khoảng” giằng co quyết liệt
hơn gữa mạnh mẽ và yếu mềm, giữa vị tha và vị kỷ. Thế nên, một lẽ dĩ nhiên, họ phải chịu một kết cục bi
đát hơn rất nhiều. Đó là mốc ranh giới khó vượt qua, cái giá phải trả cho những cuộc “săn lùng” hạnh
phúc của người nữ trong buổi “giao thời” hiện đại.
Khát khao yêu và được yêu, khát khao làm mẹ và hạnh phúc bên những đứa con yêu dấu…, bản
năng đàn bà trong văn Y Ban luôn được thể hiện với tất cả sự phong phú và chiều sâu tận cùng của nó. Đi
vào bản chất tự nhiên cùng những nhu cầu riêng tư của người phụ nữ trong xã hội, Y Ban muốn khẳng
định: phụ nữ trước hết là người nữ, mang bản sắc riêng của giới nữ không giống và không thể so sánh với
đàn ông. Vậy nên, đứng theo quan điểm về giới, phụ nữ có những sở trường cũng như vai trò riêng trong
xã hội [6]. Đây là tư tưởng mà Y Ban có sự gặp gỡ với rất nhiều những nhà văn nữ đương thời. Nhưng
hơn thế, khai thác bản năng phụ nữ và sự biểu hiện thành thực của nó, nhà văn còn muốn đặt ra một câu
hỏi nhức nhối: có phải chăng giữa thời đại này, người nữ càng sống cho chính mình, càng sống thật với cái Tôi
của mình thì càng nhiều khổ đau, đơn độc? Và phải chăng đó chính là hệ lụy, dư âm còn lại của một xã hội mà sự
hiện đại hóa, thông tin hóa mới đang ở độ nhen nhóm, bắt đầu?
Đi sâu vào mọi góc cạnh trong chiều sâu bản chất nữ, Y Ban không chỉ khám phá nỗi đau khổ tột
cùng đến từ những cuộc đời, những thân phận, mà còn nhận thấy ở người phụ nữ Việt Nam một sức mạnh
tiềm tàng, quật khởi muốn đứng lên tự giải phóng cho mình, trước hết là sự tự ý thức về những giá trị sẵn
có. Người đàn bà trong văn Y Ban thường rất tự tin phô bày vẻ đẹp hình thể và sức hấp dẫn giới tính. Ở
nhiều truyện ngắn: Người đàn bà có ma lực, Tự, Gà ấp bóng, Người đàn bà đứng trước gương, Cuộc tình
silicôn…, những nhân vật nữ luôn có sở thích ngắm mình khỏa thân trước gương để nhận ra những nét

con đường học vấn. Người phụ nữ trong Cưới chợ không an phận ở sự “biết đọc, biết viết rồi về cày
ruộng” như bao người dân quê khác, mà “học hết trường đình, ra trường xã rồi lên trường huyện… Khi
học xong phổ thông tôi được đi học nước ngoài”, “học song đại học, tôi học tiếp tiến sĩ”. Luôn luôn phấn
đấu hết mình, người phụ nữ Việt Nam hiện nay không chỉ “đảm việc nhà” mà còn “giỏi việc nước”, tự tin
đứng bên cạnh nam giới trên nhiều lĩnh vực. Từ trong Xuân Từ Chiều có thể coi là mẫu người phụ nữ như
thế. Với bản tính thông minh, ham hiểu biết, khi còn ở khu tập thể, Từ đã là cô bé hoạt bát, nhanh nhẹn,
lớn lên, học hành giỏi giang được nhiều người thán phục. Giữa thời bao cấp nghèo đói, lại đèo bòng thêm
một đứa con nhỏ và một ông chồng không nghề nghiệp, cô đã không ngại việc xuất thân gia giáo, học
hành tử tế mà “lăn xả” vào cuộc sống xô bồ để kiếm tiền nuôi gia đình (bằng việc bán xôi chim và… đánh
đề). Vừa nhẫn nhịn, khiêm nhường, vừa chao chát, đanh đá, Từ đã trở nên một người đàn bà già dặn, từng
trải và kiếm ra tiền. Ở hoàn cảnh này, nhiều phụ nữ chắc chắn đã dừng lại ở đó để có một cuộc sống yên
ổn. Nhưng với Từ thì khác, vượt qua mọi gian khó từ hoàn cảnh riêng và thực tại xã hội, cô đã không
ngừng vươn lên để trước hết được sống đúng là mình, được thỏa những giấc mơ bấy lâu cô hằng ấp ủ, đó
là sáng tác văn chương và làm công việc của một người nghiên cứu. Hằng đêm, khi chồng con đã ngủ, cô
lặng lẽ thức dậy và bắt đầu những trang viết, những trang bản thảo ghi lại sống động một quãng đời đầy
trải nghiệm. Rồi khi xin được việc ở một Viện nghiên cứu, cô không chấp nhận kiểu công chức chỉ ngồi
rỗi buôn chuyện, mà lao vào những đề tài nổi cộm trong xã hội một cách say mê, đầy trách
nhiệm…Thông minh, nhạy bén, không ngại khó, ngại khổ cùng khả năng chủ động thích ứng và cải tạo
hoàn cảnh, Từ và một số nhân vật nữ trong sáng tác của Y Ban là những hình tượng đẹp, mới mẻ về
người phụ nữ Việt Nam hiện đại. Với những phẩm chất như thế, họ đang dần thoát ra khỏi sự bao bọc của
đàn ông, sự lệ thuộc vào đàn ông và có thể sống trong một thế giới “thiếu vắng bóng dáng đàn ông” thực
sự.
Nuôi dạy con cái khôn lớn, trưởng thành, là bờ vai tinh thần vững trãi cho những người thân trong
cơn hoạn nạn, đó là thiên chức nhưng cũng là vai trò không thể thay thế của người phụ nữ trong sứ mệnh
vun đắp một gia đình hạnh phúc. Người đàn bà một mình nuôi con là hình ảnh trở đi trở lại đầy xót xa
trong văn Y Ban, nó không chỉ biểu hiện những thân phận lam lũ, khổ đau, mà còn là bằng chứng xác
thực về khả năng chủ động, tự thân của người nữ. Từ trong gia đình, người đàn bà bước ra ngoài xã hội
với sự khẳng định dần ở những vị trí quan trọng, nổi bật. Họ là những nhà khoa học được tín nhiệm,
những trưởng phòng, giám đốc có tài, những “sếp bà” uy quyền, những phụ nữ thành đạt, giàu có. Không
hề mờ nhạt và bị cuốn đi giữa đám đông, người đàn bà của Y Ban luôn luôn chủ động để mình trở nên nổi

kín đáo, trầm lặng mà phải băm bổ, bạo liệt, phải nhiều dồn nén và bung thoát [8].
3. Kết luận
Đòi hỏi quyền sống một cách mạnh mẽ, người phụ nữ trong tác phẩm của Y Ban đã đi đến tận cùng
của bản thể, của cảm xúc, vươn đến độ đậm nhất của chiều sâu thiên tính nữ như thế. Song, khi quay lại
đối diện với thực tại xã hội, họ lại trở nên những người đàn bà đau khổ bởi luôn đứng chông chênh giữa
hai bờ truyền thống và hiện đại, nhục cảm và đạo đức, bản năng và lí tính. Bức chân dung còn dang dở ấy
chính là những thông điệp nóng hổi, những tiếng nói nữ quyền quyết liệt nhưng thống thiết mà Y Ban
muốn gửi đến bạn đọc hôm nay.
Chú thích:
1. Đây là khái niệm mở với nhiều quan điểm khác nhau. Theo nhà nghiên cứu Lưu Tư Khiêm, văn
học nữ quyền là “tinh thần nhân văn hiện đại, lấy nữ tính làm chủ thể ngôn từ, chủ thể trải nghiệm,
chủ thể tư duy, chủ thể thẩm mỹ” (Nguồn: Nguyễn Đăng Điệp, “Vấn đề phái tính và âm hưởng nữ
quyền trong văn học Việt Nam đương đại”, ). Tựu trung, đó là
dòng văn học gắn với quyền sống cơ bản của người phụ nữ, với thế giới quan về con người của
người phụ nữ, đi sâu vào thế giới phức tạp của người phụ nữ nói chung.
2. Y Ban, Miếu hoang, Nxb Thanh niên, H., 2000, tr.226.
3. Y Ban, Hành trình của tờ tiền giả, Nxb Hội Nhà văn, H., 2010.
4, 5. Y Ban, Đàn bà sinh ra từ bóng đêm, Nxb Hội Nhà văn, H., 1995, tr.126.
6. Trên bình diện lý luận, các nhà nữ quyền học đã không ngừng xây dựng một hệ thống lý thuyết
khá công phu bắt đầu từ sự đả phá lại quan niệm truyền thống cho rằng: phụ nữ là “những người
đàn ông bất toàn”, tức coi: phụ nữ là một phần của đàn ông, lệ thuộc chặt chẽ vào đàn ông trên mọi
lĩnh vực. Họ chỉ ra sự khác biệt giữa hai giới tính nam và nữ để qua đó khẳng định mạnh mẽ: phụ
nữ là một bộ phận riêng, một thế giới riêng với năng lực, sở trường riêng của mình trước sự phân
công của xã hội. Nhờ một số đặc điểm riêng biệt về sinh lý như việc có kinh, có thai, có sữa và sinh
đẻ, người phụ nữ có quan hệ gần gũi và mật thiết với thế giới vật lý và với hiện thực nói chung hơn
hẳn đàn ông (Nguồn: Nguyễn Hưng Quốc, “Nữ quyền luận”, http:// www.tienve.org).
7. Với ý nghĩa như thế, những tác phẩm này của Y Ban có sự gặp gỡ với các “sáng tác thân thể”
thuộc dòng văn học nữ tính của Trung Quốc như: Cuộc sống riêng tư (Trần Nhiễm), Chòm song
ngư (Từ Tiểu Bân), Tiếng rên của bươm bướm (Vệ Tuệ)…
8. Y Ban trả lời phỏng vấn: “Tôi dùng sex làm phương tiện và mục đích để chuyển tải ý đồ”, nên