PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG XÃ HỘI CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
THÔNG QUA DẠY HỌC DỰA VÀO DỰ ÁN
Nguyễn Thị Hương
1

Vấn đề hình thành và phát triển kĩ năng xã hội cho thanh thiếu niên
nói chung, học sinh Tiểu học nói riêng đang được quan tâm nghiên cứu.
Tuy nhiên, những kết quả thu được trong công tác này chưa mấy khả quan.
Trong bài viết này, chúng tôi giới thiệu một hướng tiếp cận mới trong việc
phát triển kĩ năng xã hội cho học sinh Tiểu học thông qua dạy học dựa
trên dự án.
1. Mở đầu
Sự phát triển của xã hội ngày nay đặc biệt là sự tiến bộ của khoa học, kĩ thuật đã đem
đến cho con người cơ hội được thụ hưởng những tiện ích mà trước đây tổ tiên chúng ta chưa
bao giờ nghĩ tới. Song, bên cạnh những lợi thế ấy, con người hiện đại cũng phải đối mặt với
không ít những nguy cơ và thách thức, thậm chí là những hiểm hoạ tiềm tàng chưa từng xuất
hiện trong lịch sử phát triển loài người. Chính vì vậy, để thích nghi với những yêu cầu tất yếu
của thực tiễn cuộc sống, mỗi chúng ta bất kể ở độ tuổi nào cũng cần phải được trang bị những
hiểu biết và kĩ năng thiết yếu để có thể ứng phó với những tình huống nguy hiểm, những
nguy cơ hay hiểm hoạ do chính cuộc sống hiện đại đem tới, giúp ta có thể sống được, sống
khoẻ mạnh và sống có ích. Những kĩ năng thiết yếu ấy được gọi là kĩ năng xã hội (KNXH)
(theo cách gọi của UNESCO) hay “Kĩ năng sống” (theo cách gọi của phương Tây), hay
“Năng lực kĩ thuật tổng hợp” (theo cách gọi của Mác), đôi khi chúng cũng được sử dụng với
tên gọi “Năng lực hoạt động thực tiễn” [1].
Vấn đề giáo dục KNXH cho mọi người không phải cho đến nay người ta mới mang ra
bàn thảo. Thậm chí, nó đã được thực hiện khá phổ biến từ những năm 70 của thế kỉ trước ở
các nước phương Tây. Tuy nhiên, ở nước ta, chỉ một số năm trở lại đây những khái niệm này
mới xuất hiện và vấn đề giáo dục kĩ năng sống hay phát triển KNXH cho mọi người vẫn còn
tương đối mới mẻ. Mặc dù vậy, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, sự giao thoa mạnh mẽ giữa
các nền văn hoá, cùng với những vấn đề xã hội phức tạp mang tính toàn cầu xuất hiện, vấn đề
phát triển KNXH cho mọi người đặc biệt là đối tượng thanh thiếu niên rất được chú trọng.

quả trước các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày. KNXH là những kĩ năng mang
tính tâm lí xã hội và khả năng về giao tiếp được vận dụng trong những tình huống hàng ngày
để tương tác một cách hiệu quả với người khác và giải quyết có hiệu quả những vấn đề,
những tình huống của cuộc sống hàng ngày. Còn theo quan điểm của UNICEF thì KNXH là
tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới, tiếp cận này lưu ý đến sự cân bằng về
tiếp thu kiến thức, hình thành thái độ và kĩ năng. UNESCO cho rằng KNXH hay kĩ năng sống
là năng lực để cá nhân thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày
(UNESCO Hà Nội, 2003) [4]. KNXH là những kĩ năng tâm lí xã hội liên quan đến tri thức,
những giá trị và những thái độ. Bốn trụ cột trong giáo dục là một cách tiếp cận KNXH. Đó
chính là sự kết hợp các kĩ năng tâm lí xã hội (Học để biết là kĩ năng liên quan đến tri thức,
Học để làm liên quan đến kĩ năng thực hành, Học để chung sống là kĩ năng liên quan đến thái
độ, Học để tự khẳng định mình là kĩ năng liên quan đến giá trị).
Như vậy, quan niệm cho rằng KNXH là năng lực để thực hiện đầy đủ các chức năng và
tham gia vào cuộc sống hàng ngày có nội hàm rộng hơn vì nó sẽ bao gồm cả những kĩ năng
cơ bản như: kĩ năng đọc, viết, làm tính… Còn quan niệm KNXH là những kĩ năng mang tính
tâm lí xã hội giúp giải quyết có hiệu quả những tình huống trong cuộc sống có nội hàm hẹp
hơn, nhưng là những kĩ năng phức tạp hơn, đòi hỏi sự tổng hợp các yếu tố kiến thức, thái độ
và hành vi. KNXH vừa mang tính cá nhân, vừa mang tính xã hội. Nó mang tính cá nhân vì đó
là năng lực của cá nhân, mang tính xã hội vì trong mỗi một giai đoạn phát triển của lịch sử xã
hội, ở mỗi vùng miền lại đòi hỏi mỗi cá nhân có những KNXH thích hợp. Khái niệm KNXH
được hiểu theo nhiều cách khác nhau ở từng quốc gia. Ở một số nơi, KNXH được hướng vào
giáo dục vệ sinh, dinh dưỡng, và phòng bệnh. Ở một số nơi khác, nó nhằm vào việc giáo dục
hành vi, cách cư xử, giáo dục an toàn trên đường phố, giáo dục bảo vệ môi trường, hay giáo
dục lòng yêu hoà bình.
Việc phân loại KNXH cũng hết sức phức tạp, tuỳ thuộc vào từng quan niệm về KNXH,
hay định hướng vào một phạm vi giáo dục nào đó mà người ta đưa ra cách phân loại khác
nhau. Tuy nhiên, dù phân loại theo kiểu nào, hình thức nào thì những kĩ năng nòng cốt cũng
vẫn bao gồm: kĩ năng giao tiếp, kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng nhận diện vấn đề và nguy cơ, kĩ
năng giải quyết và ứng phó với tình huống một cách linh hoạt sáng tạo, kĩ năng xác định giá
trị, kĩ năng tự khẳng định, kĩ năng xử lí căng thẳng, kĩ năng ra quyết định.Việc phân loại các

thân.
Trên đây là một số kĩ năng xã hội quan trọng cần phải hình thành và phát triển cho học
sinh Tiểu học. Đó là những KNXH dành cho sự thành công học đường và thành công trong
cuộc sống. Các KNXH liên quan đến tất cả các hoạt động ở trường học. Học sinh có thể học
những kĩ năng này từ thầy cô, bạn bè, cha mẹ và những người xung quanh. Tuy nhiên, vì
chúng là những kĩ năng nên đòi hỏi đảm bảo tính hệ thống, tính thường xuyên liên tục trong
quá trình hình thành mới đem lại hiệu quả mong muốn. Do đó, việc phát triển KNXH cho các
em phải trở thành một phần nhiệm vụ quan trọng của giáo dục nhà trường. Nó phải được thể
chế hoá thành mục tiêu, chương trình và được cụ thể hoá trong các giờ lên lớp của giáo viên.
2.2. Phát triển KNXH cho học sinh Tiểu học thông qua dạy học dựa vào dự án
2.2.1. Một số vấn đề lí luận về phương pháp dạy học (PPDH) dựa trên dự án và vai trò
của nó trong việc hình thành và phát triển KNXH cho học sinh Tiểu học
Như đã thấy, việc hình thành và phát triển KNXH cho học sinh không phải là vấn đề
mới mà điều quan trọng là chúng ta nhận thức nó như thế nào và cách thức tiếp cận, triển
khai, thực hiện nó trong thực tiễn ra sao. Về vấn đề này, đã có nhiều công trình nghiên cứu
của nhiều tác giả với nhiều đề xuất, giải pháp cả ở tầm vĩ mô và vi mô. Theo chúng tôi, việc
hình thành và phát triển các KNXH cho học sinh Tiểu học cần phải được khai thác và lồng
ghép vào trong chính chương trình dạy học các môn học chính khoá và cả các hoạt động
ngoại khoá, tạo thành phong trào có sức lôi cuốn, thu hút sự tham gia của tất cả học sinh
trong nhà trường Tiểu học. Với hướng tiếp cận đó, chúng tôi tìm thấy sự phù hợp rất cao của
một PPDH tích cực trong việc hình thành và phát triển KNXH cho học sinh Tiểu học, đó
chính là PPDH dựa vào dự án.
PPDH dựa vào dự án còn gọi là PPDH theo dự án (Project - based teaching), đây là một
phương pháp dạy học hướng học sinh đến việc tiếp thu kiến thức và kỹ năng thông qua quá
trình giải quyết một bài tập tình huống, được gọi là một dự án (project) mô phỏng môi trường
mà các em đang sống và sinh hoạt. Dự án này có thể chỉ giới hạn trong phạm vi lớp học và có
độ dài khoảng 1-2 tuần, hoặc có thể vượt ra ngoài phạm vi lớp học và kéo dài trong suốt năm
học. Trong cách học theo dự án, học sinh làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề có
thật trong đời sống (authentic), theo sát chương trình học (curriculum-based) và có phạm vi
kiến thức liên môn (interdisciplinary).

hệ giao tiếp thuận tiện, giàu tính nhân văn, nâng đỡ người học.
Không chỉ có thế, một nét đặc trưng nổi bận nữa của PPDH này là học tập dựa trên dự án
có ý nghĩa thúc đẩy mong muốn học tập của học sinh, tăng cường năng lực hoàn thành những
công việc quan trọng và mong muốn được đánh giá. Khi học sinh có cơ hội kiểm soát được
việc học của chính mình, giá trị của việc học đối với các em cũng tăng lên. Cơ hội lựa chọn và
kiểm soát, cũng như cơ hội cộng tác với các bạn cùng lớp cùng làm tăng hứng thú học tập của
các em. Trong một số dự án, chính các em là người được tham gia vào quá trình lập kế hoạch
cho việc học tập của bản thân; từ việc xác định vấn đề để xây dựng thành dự án, xác định mục
tiêu học tập, chia nhóm, hoạch định các nhiệm vụ, công việc cụ thể… do đó việc học tập càng
trở nên lí thú, hấp dẫn và ý nghĩa.
Một đặc điểm không thể không nói đến ở đây, đó là tính liên môn, đa ngành của dự án.
Chính đặc điểm này quy định mọi đặc điểm khác của việc học tập dựa trên dự án, bởi nó là
căn nguyên, gốc rễ để kình thành nên kiểu PPDH này. Theo PGS.TS Đặng Thành Hưng [1],
nội dung học vấn trong dạy học hiện đại được tổ chức thành ba kiểu. Kiểu thứ nhất đó là
chúng được tổ chức thành môn học với các bài học (bao gồm một hệ thống khái niệm) được
cấu trúc theo tương quan chặt chẽ, có tính chất bài bản và hệ thống. Kiểu thứ hai, nội dung
học vấn được tổ chức thành chủ đề tương ứng với những quan hệ, phạm trù có tính chất tích
hợp. Kiểu thứ ba, nội dung học vấn được tổ chức thành dự án, đó là hệ thống hoạt động và
công việc nhằm giải quyết vấn đề, do đó dự án phản ánh những vấn đề học tập và thực tiễn
mà kết quả giải quyết những vấn đề đó một cách hệ thống sẽ đáp ứng mục tiêu học tập quy
định trong chương trình. Như vậy việc giải quyết các nhiệm vụ của dự án đòi hỏi học sinh
phải huy động kiến thức thuộc nhiều môn học khác nhau, vận dụng kinh nghiệm và năng lực
hoạt động thực tiễn ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Chính điều này cũng tạo cơ hội và điều kiện
để phát huy phong cách, sở trường học tập đa dạng của học sinh mà không bó hẹp theo một
kiểu cách hay khuôn mẫu nào.
Từ những phân tích trên đây ta nhận thấy, hầu hết các KNXH quan trọng đều có thể
được hình thành và phát triển ở học sinh trong quá trình học tập dựa trên dự án. Từ kĩ năng
xác định mục tiêu, tự nhận thức, xác định giá trị, ra quyết định đến những kĩ năng phức tạp
như kĩ năng đương đầu với các thách thức trong cuộc sống, kĩ năng giao tiếp, hợp tác, cộng
tác… Như vậy, chúng ta có thể khẳng định chắc chắn rằng đây là PPDH hết sức tiềm năng

của kì học, năm học. Trong khi đó, việc dạy học dựa trên dự án để đạt được hiệu quả thực sự
thì không thể khống chế chặt chẽ thời gian ở một vài tiết học trên lớp, mà nó phải được thực
hiện cả trong giờ lên lớp và học sinh độc lập làm việc, học tập bên ngoài lớp học. Vì vậy, để
việc hình thành và phát triển KNXH cho học sinh Tiểu học thành công, giáo viên ngoài việc
xác định rõ từng loại kĩ năng cần hình thành cho các em thì còn phải có khả năng gắn kết
chúng với những nội dung của các môn học cụ thể. Đồng thời tiến hành việc dạy học các môn
học đó một cách linh hoạt, cơ động mà không cứng nhắc theo kiểu tiết học, bài học như cơ
chế hiện hành. Tất nhiên đây là vấn đề phức tạp, liên quan tới nhiều khía cạnh, nhiều đối
tượng mà tính quyết định không chỉ thuộc về người giáo viên; đòi hỏi phải có một cơ chế rõ
ràng mới mong cải thiện được tình hình trong giai đoạn hiện nay. 3. Kết luận
Vấn đề hình thành và phát triển KNXH cho học sinh Tiểu học nói riêng, thanh thiếu
niên nói chung tuy không mới, song còn hết sức phức tạp, đòi hỏi phải được tiếp tục nghiên
cứu để tìm ra những giải pháp phù hợp hơn trong giai đoạn hiện nay. Theo tinh thần đó, trong
bài viết này chúng tôi đã giới thiệu một hướng tiếp cận mới cho việc phát triển KNXH cho
học sinh Tiểu học thông qua PPDH dựa trên dựa án. Đây mới chỉ là những tìm hiểu bước đầu
cho vấn đề này, nó đòi hỏi có sự nghiên cứu sâu hơn nữa thì những định hướng trên đây mới
có thể được hiện thực hoá và đem lại hiệu quả thiết thực trong thực tiễn giáo dục nhà trường.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đặng Thành Hưng, Dạy học hiện đại: Lí luận, biện pháp, kĩ thuật, Nxb Đại học Quốc
gia, H., 2002.
2. Nguyễn Thanh Bình, Giáo trình Giáo dục kĩ năng sống, Nxb Đại học Sư phạm, H.,
2010.
3. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chỉ thị số 40/CT-BGDDT của Bộ trưởng về phong trào thi
đua “Xây dựng trường học thần thiện, học sinh tích cực trong trường phổ thông giai
đoạn 2008-2013”.
4. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Viện Chiến lược và chương trình giáo dục, Giáo dục kĩ năng