BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT
HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM PHẠM MINH VƯƠNG SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG
NÔNG THÔN MỚI Ở THỊ XÃ TAM ĐIỆP TỈNH NINH BÌNH LUẬN VĂN THẠC SĨ
Hà Nội, năm 2014
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT
HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
HÀ NỘI, NĂM 2014

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
Pageii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là
trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào.
Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này
đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ
nguồn gốc.

Tác giả

Phạm Minh Vương
Tác giả
Phạm Minh Vương Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
Pagev

MỤC LỤC
Lời cam đoan i
Lời cảm ơn ii
Mục lục iii
Danh mục bảng vi
Danh mục viết tắt vii
Phần 1 MỞ ĐẦU 1
1.1. Tính cấp thiết của đề tài 1
1.2. Mục tiêu nghiên cứu 3
1.2.1. Mục tiêu chung 3
1.2.2. Mục tiêu cụ thể 3
1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3
1.3.1. Đối tượng nghiên cứu 3
1.3.2. Phạm vi nghiên cứu 4
Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỰ THAM GIA CỦA
NGƯỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 5
2.1 Cơ sở lý luận 5
2.1.1 Một số khái niệm 5
2.1.2 Vai trò của người dân trong xây dựng nông thôn mới 7
2.1.3 Nội dung sự tham gia của người dân trong việc xây dựng nông
thôn mới 9
2.1.4 . Những yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của người dân trong
xây dựng nông thôn mới 16

4.2.1 Sự tham gia của người dân trong công tác tổ chức, hộ
i họp 59
4.2.2 Sự tham gia của người dân trong việc phát triển kinh tế 63
4.2.3 Sự tham gia của người dân trong đóng góp xây dựng nông thôn mới 66
4.2.4 Sự tham gia của người dân trong kiểm tra, giám sát 70
4.2.5 Sự tham gia của người dân trong quản lý, khai thác và sử dụng 72

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
Pagevii

4.2.6 Sự tham gia của người dân trong việc bảo vệ môi trường, quản
lý tài nguyên 75
4.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của người dân trong xây
dựng nông thôn mới ở thị xã Tam Điệp 76
4.3.1 Các yếu tố chủ quan 77
4.3.2 Các yếu tố khách quan 80
4.4. Các giải pháp tăng cường sự tham gia của người dân trong xây
dựng nông thôn mới 81
4.4.1 Nâng cao trình độ, nhận thức của người dân 83
4.4.2 Nâng cao thu nhập cho người dân 85
4.4.3 Tăng cường cơ chế dân chủ cơ sở 85
4.4.4 Xây dựng các tổ chức đoàn thể vững mạnh 79
4.4.5 Phát triển hệ thống thông tin tuyên truyền 79
Phần 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 87
5.1. Kết luận 87
5.2. Kiến nghị 82
TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
Pageviii

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
Pageix

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ATTT : An toàn trật tự
BQ : Bình quân
BCĐ : Ban chỉ đạo
BQL : Ban quản lý
BVTV : Bảo vệ thực vật
CĐ – ĐH : Cao đẳng – Đại học
CNH – HĐH : Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa
ĐHNN : Đại học Nông nghiệp
GTNT : Giao thông nông thôn
HTX : Hợp tác xã
KHKT : Khoa học kỹ thuật
NTM : Nông thôn mới
NN&PTNT : Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
PTNT : Phát triển nông thôn
Tr.đ : Triệu đồng
UBND : Ủy ban nhân dân
VSMT : Vệ sinh môi trường Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
Page1

Phần 1
MỞ ĐẦU



ninh quốc phòng; tiếp sau đó nhiều văn bản pháp lý khác liên quan tới vấn đề
này cũng đã ra đời nhằm thực hiện Nghị quyết số 26-NQ/TW.
Từ năm 2001 - 2009 cả nước đã triển khai đề án thí điểm “Xây dựng
mô hình nông thôn mới cấp xã theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa,
dân chủ hóa” do Ban Kinh tế Trung ương và Bộ Nông nghiệp & PTNT chỉ
đạo ở trên 200 điểm ở các địa phươ
ng với hướng tiếp cận từ cộng đồng.
Chương trình đã được thực hiện thắng lợi, tạo bước đột phá trong phát triển
nông nghiệp, nông thôn, nâng cao đời sống cho người dân. Ngày 16/4/2009
Thủ tướng ký Quyết định số 491/2009/QĐ-TTg về ban hành Bộ tiêu chí quốc
gia về nông thôn mới; Quyết định số 800/2010/QĐ-TTg ngày 04/6/2010 của
Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng
nông thôn m
ới giai đoạn 2010 - 2020; ngày 8/6/2010 Thủ tướng Nguyễn Tấn
Dũng đã phát động thi đua “Cả nước chung sức xây dựng nông thôn mới”.
Chính sách về phát triển nông nghiệp – nông thôn – nông dân là chính sách
có ý nghĩa quan trọng. Tuy nhiên sự tham gia của người dân trong các
chương trình còn hạn chế và chưa được thể hiện rõ. Nhiều vùng địa phương
còn mang tính tự quyết định bởi chính quyền và những người thực hiện
chương trình mà không phải là người nông dân.
điều đó làm cho kết quả thực
hiện các chương trình là không cao.
Thị xã Tam Điệp là thị xã miền núi của tỉnh Ninh Bình có 5 phường 4
xã, dân số 55.098 người với tổng diện tích là 110,9 km². Trong những năm
qua chương trình xây dựng nông thôn mới được triển khai mạnh mẽ trên địa
bàn thị xã, các công trình kỹ thuật, các cơ sở kinh tế đến các công trình văn
hóa, phúc lợi công cộng được quan tâm, đầu tư xây dựng. Tuy nhiên, một số
công trình xây d
ựng chưa đáp ứng được theo quy hoạch, tiến độ xây dựng các

1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các môi trường chính sách, các tác
nhân liên quan đến thúc đẩy sự tham gia của người dân trong xây dựng nông
thôn mới tại thị xã Tam Điệp.

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
Page4

1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi về nội dung: đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận
và thực tiễn về sự tham gia của người dân trong hoạt động xây dựng mô hình
nông thôn mới.
- Phạm vi về thời gian: đề tài nghiên cứu thực trạng sự tham gia của
người dân trong việc xây dựng nông thôn mới tại thị xã từ năm 2011 - 2013.
- Phạm vi về không gian: Các xã được chọn xây dựng nông thôn mới
trên địa bàn thị xã Tam Điệp tỉnh Ninh Bình.

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế

kinh tế, xã hội cho người dân nông thôn thông qua việc sử dụng có hiệu quả
cao các nguồn lực của địa phương bao gồm nhân lực, vật lực và tài lực.

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
Page6

Quan điểm khác lại cho rằng phát triển nông thôn là những thay đổi cần
thiết ở vùng nông thôn. Tuy nhiên, những gì coi là cần thì lại khác nhau ở
từng nước, từng vùng, từng địa phương; theo quan điểm thông thường, bản
chất của phát triển là tăng trưởng và hiện đại hóa mang lại cho người nghèo
chút lợi nho nhỏ.
Theo Ngân hàng Thế giới (1975) đã đưa ra định nghĩa: “Phát triển nông
thôn là một chiến lược nhằm cả
i thiện các điều kiện sống kinh tế và xã hội của
một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những
người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được
hưởng lợi ích từ sự phát triển” ( Giáo trình Phát triển nông thôn, Trường
ĐHNN Hà Nội, 2005).
Phát triển nông thôn có tác động theo nhiều chiều khác nhau. Đây là một
quá trình thu hút mọi người dân tham gia vào các chương trình phát triển,
nhằm mục tiêu cải thiện chất l
ượng cuộc sống của các cư dân nông thôn, đồng
thời phát triển nông thôn là quá trình thực hiện hiện đại hóa nền văn hóa nông
thôn nhưng vẫn bảo tồn được những giá trị truyền thống thông qua việc ứng
dụng khoa học và công nghệ. PTNT là sự phát triển tổng hợp của tất cả các
hoạt động có mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau giữa các yếu tố vật chất,
kinh tế, công ngh
ệ, văn hóa, xã hội, thể chế và môi trường. Nó không thể tiến
hành một cách độc lập mà phải được đặt trong khuôn khổ của một chiến lược,
chương trình phát triển quốc gia. Sự phát triển của các vùng nông thôn sẽ

Như vậy nông thôn mới trước tiên nó phải là nông thôn không phải là thị
tứ, thị trấn, thị xã, thành phố và khác với nông thôn truyền thống hiện nay, có
thể khái quát gọn theo năm nội dung cơ bản sau: (1) làng xã văn minh, sạch
đẹp, hạ tầng hiện đại; (2) sản xuất phát triển bền vững theo hướng kinh tế
hàng hóa; (3) đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được
nâng cao; (4) bản s
ắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển; (5) xã hội
nông thôn an ninh tốt, quản lý dân chủ.
2.1.2 Vai trò của người dân trong xây dựng nông thôn mới
Người dân tại cộng đồng nông thôn đóng vai trò đặc biệt quan trọng
trong các hoạt động của quá trình xây dựng NTM. Họ là người có nhu cầu

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
Page8

nhưng không có điều kiện đáp ứng nhu cầu, là người phản ánh nhu cầu cần có
sự hỗ trợ nhưng lại là người thực hiện, đánh giá, hưởng lợi… Do đó, cần thay
đổi tư duy về NTM từ trong nhận thức, cách nghĩ và hoạt động NTM trong tư
tưởng người dân, hoạt động NTM được khởi xướng và bắt đầu từ người dân,
do dân đề xuất, thực hi
ện, nhân tố bên ngoài chỉ đóng vai trò hỗ trợ, tư vấn
khi cần thiết để hoạt động NTM mang lại hiệu quả thiết thực và bền vững.
Trong toàn bộ quá trình phát triển nông nghiệp và nông thôn hiện nay,
người dân nói chung và người nông dân nói riêng giữ vị trí là "chủ thể", đây
là sự khẳng định đúng đắn, cần thiết nhằm khơi dậy và phát huy mọi tiềm
năng của người dân trong sự nghiệp xây d
ựng nông thôn mới trên các mặt
kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; đồng thời nhằm bảo đảm những quyền lợi
chính đáng của người dân. Vai trò của người dân trong xây dựng NTM văn
minh, hiện đại, được thể hiện ở chỗ: Chủ thể tích cực tham gia vào quá trình

rằng ba dạng khác nhau của sự tham gia trong thực tế là: đóng góp, tổ chức
và trao quyền.
¾ Tham gia là đóng góp: Theo cách hiểu này, sự tham gia nhấ
n mạnh
đến sự tự nguyện hay các dạng khác của sự đóng góp của người dân nông
thôn để quyết định trước các chương trình và dự án. Ví dụ như các dự án về y
tế, cấp nước, lâm nghiệp, cơ sở hạ tầng và bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên
nhiên chủ yếu nhằm vào sự đóng góp của người dân nông thôn ẩn trong sự
tham gia và thực sự là cơ sở để thành công.
¾ Tham gia là t
ổ chức: Đã có các cuộc tranh luận rất lâu về phạm vi của
lý thuyết và thực tế phát triển rằng sự tổ chức là công cụ cơ bản của sự tham
gia. Rất ít người tranh luận về luận điểm này nhưng sẽ không đồng ý về bản
chất và phát triển của sự tổ chức. Sự phân biệt giữa nguồn gốc của dạng tổ
chứ
c mà sẽ dùng như là phương tiện cho sự tham gia, hoặc các tổ chức này
được giới thiệu và hình thành bên ngoài như hợp tác xã, hội nông dân, ban y
tế…, hay các tổ chức này xuất hiện và tự cơ cấu mình như là kết quả của quá
trình có sự tham gia. Cán bộ phát triển nhìn nhận có nhu cầu lớn về hỗ trợ
hình thành các tổ chức thích hợp của người nông dân, tuy vậy chỉ khuyến
khích để người dân nông thôn tự quyết định b
ản chất và cấu trúc của tổ chức.
¾ Tham gia là trao quyền: Khái niệm về sự tham gia như là sự áp dụng
trao quyền cho người dân đã được ủng hộ rộng rãi hơn trong những năm gần

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
 Page10

đây. Tuy nhiên, đó là một khái niệm khó định nghĩa và gây ra nhiều cách giải
thích khác nhau. Một số coi trao quyền là sự phát triển các kỹ năng và khả

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
 Page11

Khuyến khích sự tham gia của người dân nhiều hơn vào các giai đoạn
khác nhau của chương trình, dự án phát triển nhờ vậy các kết quả đạt được
phù hợp với nhù cầu địa phương, kết quả đạt được cũng có tính bền vững
Người dân và cán bộ cơ sở có trách nhiệm và nhiệt tình hơn với sự minh
bạch và được làm chủ quản lý quá trình phát triển. Người dân có điều kiệ
n
giám sát việc thực hiện, giảm thiểu việc sử dụng sai mục đích ở các cấp khác
nhau. Mặt khác trong điều kiện nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước cho phát triển
nông thôn là rất hạn chế, hướng tới triển vọng một chương trình xây dựng
nông thôn mới trên phạm vi cả nước, có thể thấy phát triển dựa vào nội lực và
do người dân làm chủ là cách tiếp cận đ
úng. Theo cách tiếp cận này sẽ đảm
bảo đồng thời phát triển nông thôn mà không làm gia tăng gánh nặng cho
ngân sách nhà nước.
Sự tham gia của người dân vào việc xây dựng nông thôn mới được coi
như nhân tố quan trọng, quyết định sự thành bại của việc áp dụng phương
pháp tiếp cận phát triển dựa vào nội lực và do cộng đồng làm chủ. Khi tham
gia vào quá trình phát triển nông thôn mới với sự hỗ trợ của Nhà nước, ngườ
i
dân tại các cộng đồng dân cư nông thôn sẽ từng bước được tăng cường kỹ
năng, năng lực về quản lý nhằm tận dụng triệt để các nguồn lực tại chỗ và bên
ngoài. Khi xem xét quá trình tham gia của người dân trong các hoạt động phát
triển nông thôn, vai trò của người dân ở đây được thể hiện: “Dân biết, dân
bàn, dân đóng góp, dân làm, dân kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng lợi”.
Như vậy, vai trò của ngườ
i dân vẫn theo một trật tự nhất định, các trật tự ở
đây hoàn toàn phù hợp với quan điểm của Đảng ta “lấy dân làm gốc”. Các nội

hạ tầng, các hoạt
động của các nhóm khuyến nông, khuyến lâm, nhóm tín dụng tiết kiệm và
những công việc liên quan đến tổ chức tiếp nhận, quản lý và sử dụng công
trình. Người dân trực tiếp tham gia vào quá trình cụ thể trong việc lập kế
hoạch có sự tham gia cho từng hoạt động thi công, quản lý và duy tu bảo
dưỡng, từ những việc tham gia đó đã tạo cơ hội cho người dân có việc làm,
tăng thu nhậ
p cho người dân.
- Dân kiểm tra: có nghĩa là thông qua các chương trình, hoạt động có
sự giám sát và đánh giá của người dân, để thực hiện các quy chế dân chủ cơ
sở của Đảng và Nhà nước nói chung và nâng cao hiệu quả chất lượng công
trình. Ở những công trình có nhiều bên tham gia, sự kiểm tra, giám sát của
cộng đồng hưởng lợi có tác động tích cực trực tiếp đến chất lượng công trình
và tính minh bạch trong việc sử dụng các nguồn lự
c của Nhà nước và của

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
 Page13

người dân vào xây dựng, quản lý và vận hành công trình. Việc kiểm tra có thể
được tiến hành ở tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư trên các khía cạnh
kỹ thuật cũng như tài chính.
- Dân quản lý: đó là các thành quả của các hoạt động mà người dân đã
tham gia; các công trình sau khi xây dựng xong cần được quản lý trực tiếp của
một tổ chức do nông dân hưởng lợi lập ra để tránh tình trạng không rõ ràng về
ch
ủ sở hữu công trình. Việc tổ chức của người dân tham gia duy tu, bảo
dưỡng công trình nhằm nâng cao tuổi thọ và phát huy tối đa hiệu quả trong
việc sử dụng công trình.
- Dân hưởng lợi: chính là lợi ích mà các hoạt động mang lại, tuy nhiên

2.1.3.1 Các hình thức tham gia
Người dân tham gia vào các chương trình dự án phát triển có nghĩa là
họ đang thực thi tính dân chủ cơ sở thông qua một số hình thức:
- Có quyền được biết một cách tường tận, rõ ràng những gì có liên quan
mật thiết và trực tiếp đến đời sống của họ.
- Được tham dự các buổi họp, tự do phát biểu, trình bày ý kiến, quan
điểm và thảo luận các vấn đề
của cộng đồng.
- Được cùng quyết định, chọn lựa các giải pháp hay xác định các vấn
đề ưu tiên của cộng đồng.
- Có trách nhiệm cùng mọi người đóng góp công sức, tiền của để thực
hiện các hoạt động mang tính lợi ích chung.
- Người dân tự lập kế hoạch dự án và quản lý điều hành, kiểm tra, giám
sát, đánh giá các chương trình dự án phát triển cộng đồng.
Sự quyết
định và tự quản của người dân được đánh giá ở mức độ cao bởi lẽ nó
thể hiện tăng năng lực, quyền lực của người dân. Mang tính bền vững vì
người dân thể hiện vai trò làm chủ với trách nhiệm cao của mình.
2.1.3.2 Mức độ tham gia

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế

người dân cần.

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Kinh tế
 Page16

+ Người dân tự lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, cán bộ hỗ trợ khi cần thiết.
Các mức độ tham gia này có thể minh họa phương thức “Nhà nước và
nhân dân cùng làm” với các bước dân biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm,
dân kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng lợi.
 Các mức độ tham gia của người dân có thể được coi như một tiến
trình liên tục và chia thành 5 cấp độ khác nhau:
+ Tham gia thụ động: người dân thụ động tham gia vào các hoạt động phát
triển làng, xã, bảo gì làm đấy, không tham dự vào quá trình ra quyết định.
+ Tham gia thông qua việc cung cấp thông tin: thông qua việc trả lời
các câu hỏi điều tra của các nhà nghiên cứu. Người dân không tham gia vào
quá trình phân tích và sử dụng thông tin.
+ Tham gia bởi nghĩa vụ hay bị bắt buộc: thông qua việc đóng góp lao
động, tiền hay một số nguồn lực khác. Người dân cho rằng đây là nghĩa vụ họ
phải đóng góp. Các hoạt động thường do các tổ chức quần chúng, cán bộ dự
án khởi xướng, định hướng và hướng dẫn.
+ Tham gia bởi định hướng từ bên ngoài: người dân tự nguyện tham gia
vào các tổ, nhóm do dự án hoặc các chương trình khởi xướng. Bên ngoài hỗ
trợ và người dân tự chịu trách nhiệm trong việc ra quy
ết định.
+ Tự nguyện: người dân tự khởi xướng về việc xác định, lập kế hoạch, thực
hiện và đánh giá các hoạt động phát triển không có sự định hướng từ bên ngoài.
2.1.4 . Những yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của người dân trong xây
dựng nông thôn mới
2.1.5.1 Các yếu tố khách quan
¾ Tổ chức triển khai