Phần đầu
1. Lý do chọn đề tài
Từ trước đến nay đã có rất nhiều quan điểm đánh giá khác nhau về thơ Hồ Xuân Hương. Có người cho
rằng ở thơ bà : "Thi trung hữu quỷ" (trong thơ có quỷ) – Tản Đà, Xuân Diệu thì gọi bà là : "Bà chúa thơ
nôm", nhà thơ Hoa Bằng thì gọi bà là "nhà thơ cách mạng"...Tựu chung các nhà nghiên cứu đều cùng gặp
nhau ở một quan điểm đó là thơ Hồ Xuân Hương có một phong cách riêng, khác thường, tài hoa.
Hồ Xuân Hương là một hồn thơ giàu giá trị nhân văn, nhân bản, một chất giọng lạ và giàu sắc thái sáng
tạo. Đến với thơ Hồ Xuân Hương là đến với một tài năng và sự độc đáo – một hiện tượng lạ của nền văn
học Việt Nam. Một con người độc đáo cả về tính cách lẫn thơ văn, mà kể về sự độc đáo thì từ trước đến
nay chưa có một nhà thơ nữ nào sánh bằng. Điều làm nên sự độc đáo nổi tiếng của bà chúa thơ Nôm
chính là đặc trưng ngôn từ trong thơ Hồ Xuân Hương.
So với các sáng tác của một số nhà thơ đương thời, sự nghiệp sáng tác thơ của Hồ Xuân Hương không
nhiều, chủ yếu là mảng thơ nôm truyền tụng, bên cạnh đó còn có sự xuất hiện của Lưu Hương Kí, Xuân
Hương đàm thoại...với một phong cách thơ không xen lẫn với ai được. Thơ Hồ Xuân Hương chiếm một
vị trí đặc biệt trong lòng người đọc, làm say mê, rung động biết bao thế hệ...
Tôi rất ấn tượng với thơ Hồ Xuân Hương, một chất thơ dung dị dễ hiểu, dễ nhớ và mang đậm âm hưởng
của dân gian, mặt khác tôi có một sự đồng cảm đặc biệt với một nhà thơ cùng quê hương với mình, nên
phần nhiều tôi đã hiểu rất sâu sắc tiếng nói chân chất, mộc mạc trong thơ bà, đó cũng là ngôn ngữ của
người dân xứ Nghệ quê tôi.
Trên cơ sở tiếp thu những công trình của các nhà nghiên cứu, phê bình, và các tài liệu có liên quan, chúng
tôi quyết định chọn đề tài: Đặc trưng ngôn từ trong thơ Hồ Xuân Hương với mong muốn đóng góp thêm
một tiếng nói bé nhỏ của mình bên cạnh những công trình nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp thơ của "Bà
chúa thơ nôm" – Hồ Xuân Hương.
2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu đặc trưng ngôn từ trong thơ Hồ Xuân Hương.
2.2. Phạm vi nghiên cứu
Khảo sát thơ Nôm của Hồ Xuân Hương đã được công bố.
3. Mục đích nghiên cứu
Tìm thấy giá trị nhân văn của nghệ thuật sử dụng ngôn từ trong thơ Hồ Xuân Hương.
4. Lịch sử nghiên cứu

có thể đưa vào văn học, nhất là vào thi ca được. Nói chung thì ngôn ngữ của Xuân Hương có một sức
biểu hiện rất mạnh, bao giờ cũng xúc tích, hình ảnh sinh động, nói như ngày xưa thì mỗi một tiếng là đắc
một tiếng" [24, tr. 172].
- Nguyễn Đăng Na trong "Thơ Hồ Xuân Hương với văn học dân gian" in trong cuốn Hồ Xuân Hương về
tác gia và tác phẩm, Nxb GD (2003) đã nhận xét: "...Chủ nghĩa nhân đạo thù địch với chủ nghĩa cấm dục
tôn giáo, thù địch với thói đạo đức giả đã khiến Xuân Hương đưa những cảm hứng dân gian không được
giai cấp thống trị thừa nhận vào thơ chính thức. Đó cũng là nét riêng của Hồ Xuân Hương, bà tiếp tục
tiếng cười dân gian một cách thành công. Tuy nhiên văn học dân gian không phải là nguồn duy nhất tạo
nên Hồ Xuân Hương..." [11,tr.363].
- Đỗ Lai Thúy trong bài viết "Đi tìm phong cách thơ Hồ Xuân Hương" in trong cuốn Hồ Xuân Hương,
Nxb Văn Nghệ TP HCM (1997) đã nhận xét như sau: " ...Thơ Hồ Xuân Hương có một kiến trúc ngôn từ
khác lạ, một ngôn ngữ khác lại. Đọc thơ bà hoặc bằng sự mẫn cảm, hoặc bằng phương pháp thống kê, có
thể chia ra những nét đặc biệt trong cách sử dụng ngôn từ..."[11, tr. 90].
- Đào Thái Tôn trong bài "Xuân Hương đàm thoại – Một nhịp nối trong tiến trình dân gian hóa" in trong


cuốn Hồ Xuân Hương về tác gia và tác phẩm, Nxb GD (2003) đã nhận xét: "...Như một phương tiện quan
trọng trong nghĩa của hai chữ "nhân quyền". Có điều là một tiếng nói như thế, ở một thời điểm lịch sử cụ
thể, ở một con người cụ thể, lại là một phụ nữ có hoàn cảnh chắc chắn không phải sống trong nhung lụa
như một nàng Mai Am nào đó, thì phương tiện chủ yếu để bảo tồn tiếng nói ấy cho đến nay, không còn gì
khác hơn là lòng người "bia miệng". Đó là phương tiện thường thấy trong văn học dân gian; phương tiện
không biết tự bao giờ đã giữ lại cánh cò cánh vạc, từng tiếng ru xao động lòng người...". [11,tr.263].
- Đỗ Lai Thúy trong bài "Đi tìm phong cách thơ Hồ Xuân Hương" in trong cuốn Hồ Xuân Hương, Nxb
Văn nghệ Tp HCM (1997) đã nhận xét: "...Nhiều người cho rằng công lao của Hồ Xuân Hương chỉ giới
hạn ở sự Việt hóa thể thơ Trung Quốc này mà quan trọng hơn mà còn làm mới thể thơ Luật Đường. Việc
thi nhân đưa vào cái cấu trúc đã hoàn chỉnh của nó những yếu tố dị biệt, những nghịch cảm, chất liêu trai,
mà không làm sụp đổ thể loại, ngược lại còn nâng nó lên một chất lượng mới, quả thật rất lạ lùng. Có lẽ ở
mỗi bài của Xuân Hương, đằng sau ý nghĩa tâm linh, tín ngưỡng phồn thực, đằng sau cái con người xã
hội chính là con người vũ trụ..." [2,tr.98]. Trong bài "Hoài niệm phồn thực" in trong cuốn Hồ Xuân
Hương về tác gia và tác phẩm Đỗ Lai Thúy đã khái quát như sau: "...Những biểu tượng phồn thực trong

- Phương pháp phân tích tổng hợp: Trên cơ sở phân tích, nhận xét, đánh giá từ đó rút ra các kết luận cần
thiết có liên quan đến đặc trưng ngôn từ trong thơ Hồ Xuân Hương
- Phương pháp thống kê, phân loại: Trích ra một số bài thơ tiêu biểu của từng giai đoạn và phân loại
chúng theo từng mốc thời gian nhất định.
6. Cấu trúc của đề tài
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, đề tài của chúng tôi gồm có ba chương chính:
Chương 1. Hồ Xuân Hương - Thời đại, cuộc đời và thơ
Chương 2. Đặc trưng ngôn từ trong thơ Hồ Xuân Hương
Chương 3. Ý nghĩa biểu đạt qua cách sử dụng ngôn từ trong thơ Hồ Xuân Hương