Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Đặt vấn đề
Sau khi hoàn thành cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc vĩ đại, Đảng và Bác Hồ
đã sáng suốt lựa chọn con đờng xã hội chủ nghĩa để xây dựng và phát triển đất nớc.
Nhng đó là con đờng không trải thảm êm, ta đã vấp phải những khó khăn thử thách
không lờng trớc đợc. Rập khuôn máy móc mô hình kinh tế " quan liêu bao cấp" của
Liên Xô. Nền kinh tế ngày càng trở nên chậm phát triển, khủng hoảng trì trệ sa sút và
tụt hậu. Chế độ phân phối tem phiếu đem lại cho ngời dân cuộc sống chật vật, thiếu
thốn, ngời sản xuất quen thói ỷ lại cộng thêm những cán bộ cửa quyền, quan liêu làm
bộ máy Nhà nớc làm việc kém hiệu quả, làm cho nền kinh tế của nớc ta thời kỳ đó đã
khó khăn lại càng khó khăn hơn.
Đứng trớc những sai lầm và khó khăn của đất nớc, yêu cầu đổi mới đợc đặt ra.
Năm 1986 đất nớc ta bắt đầu đổi mới nền kinh tế, xây dựng con đờng phát triển riêng
của mình: "nền kinh tế định hớng xã hội chủ nghĩa, có sự quản lý của Nhà nớc". Đi
trên con đờng riêng bằng đôi chân của chính mình quả là một thử thách khó khăn của
đất nớc. Bởi lẽ nền kinh tế thị trờng là đặc trng cơ bản của kinh tế t bản chủ nghĩa,
đối lập hẳn với kinh tế xã hội chủ nghĩa. Vậy mà chúng ta dám nghĩ, dám làm, đi tắt
với quy luật phát triển tự nhiên của quan hệ sản xuất ( từ phong kiến đến t bản chủ
nghĩa đến Xã hội chủ nghĩa )từ phong kiến đến Xã hội chủ nghĩa. Để thành công trên
con đờng ấy, sự hiểu biết về các quy luật kinh tế căn bản của thị trờng là một điều tối
cần thiết ( để giúp cho Nhà nớc có sự quản lý đúng hớng cho nền kinh tế, tránh chệch
bớc sang T bản chủ nghĩa). Các quy luật kinh tế cơ bản thể hiện sự vận động thay đổi
về giá cả hàng hoá, lợng cung, lợng cầu hàng hoá trên thị trờng và các yếu tố khác...
cũng nh vậy, quy luật giá trị góp phần thúc đẩy tăng trởng nền kinh tế, điều tiết sản
xuất và lu thông hàng hoá, phân phối thu nhập công bằng cho ngời lao động.
Tuy nhiên cái gì cũng có mặt trái của nó. Quy luật giá trị tạo ra hiện tợng d thừa
làm lãng phí lao động xã hội, phân hoá ngời sản xuất thành kẻ giàu ngời nghèo...
Quy luật giá trị nh một con dao hai lỡi, khéo vận dụng thì thành công, kém vận dụng
thì "đứt tay", phản tác dụng, nền kinh tế đã bi đát sẽ càng bi đát hơn.
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Nghiên cứu sự hoạt động của quy luật giá trị trong nền kinh tế thị trờng nớc ta

mục đích của sản xuất thì sản xuất hàng hoá ra đời.
Sản xuất hàng hoá là một kiểu tổ chức kinh tế mà ở đó sản phẩm đợc sản xuất
ra để bán trên thị trờng.Trong kiểu tổ chức kinh tế này, toàn bộ quá trình sản xuất-
phân phối-trao đổi-tiêu dùng, sản xuất cái gì, nh thế nào, cho ai đều thông qua việc
mua bán, thông qua hệ thống thị trờng và do thị trờng quyết định
1
.
Cơ sở cho sự ra đời và tồn tại của sản xuất hàng hoá là sự phân công lao động
và chế độ t hữu t liệu sản xuất. Phân công lao động xã hội là việc phân chia ngời sản
xuất vào những ngành nghề khác của xã hội.Hoặc nói một cách khác đó là chuyên
môn hoá sản xuất.
2
Thật vậy, đối với một ngời sản xuất, anh ta không thể cùng một lúc sản xuất ra
nhiều mặt hàng đa dạng đợc (bởi lẽ có sự giới hạn về t liệu sản xuất, khả năng sản
xuất và sự hiểu biết cần thiết để sản xuất ra các mặt hàng...).Tuy nhiên, nếu anh ta
1
Giáo trình kinh tế chính trị - tập 1 - trang 35 - NXB giáo dục - 1998
2
Giáo trình kinh tế chính trị - tập 1 - trang 35 - NXB giáo dục - 1998
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
chỉ tập trung sản xuất vào một hoặc một vài mặt hàng nhất định, anh ta chỉ cần một l-
ợng t liệu sản xuất giới hạn, và sự hiểu biết để sản xuất ra mặt hàng của mình...do đó
vừa tập trung để sản xuất, vừa nâng cao cả về mặt chất và lợng sản phẩm của
mình.Xã hội có sự phân công lao động sẽ có ngày càng nhiều các mặt hàng phong
phú về chủng loại,số lợng và chất lợng ngày càng đợc nâng cao, sản xuất đợc mở
rộng, kinh tế phát triển.
Để có đợc sự phân công lao động xã hội ấy phải có sự tách biệt về kinh tế giữa
ngời sản xuất này với ngời sản xuất khác do các quan hệ sở hữu khác về t liệu sản
xuất quy định, hay nói cách khác là chế độ t hữu t liệu sản xuất.Thật vậy, có chế độ
t hữu t liệu sản xuất,những ngời sản xuất có t liệu sản xuất của riêng mình,tách biệt

ời. Ví dụ: bút viết, dép để đi, quần áo để mặc...Giá trị sử dụng là một phạm trù vĩnh
viễn. Một sản phẩm đã là hàng hoá thì nhất thiết phải có giá trị sử dụng. Nhng không
phải bất cứ cái gì có giá trị sử dụng cũng là hàng hoá. Không khí rất cần cho sự sống
nhng không ai mua bán không khí vì nó không phải là hàng hoá. Sở dĩ không khí
không phải là hàng hoá vì không ai lao động tạo ra không khí, tức là không khí
không chứa đựng lao động của con ngời nên nó không có giá trị.
Ngợc lại, thóc gạo có giá trị vì con ngời phải tốn nhiều lao động mới tạo ra đợc
chúng. Hao phí lao động do con ngời tạo ra là cơ sở để xác định giá trị của hàng hoá.
Ta hãy xen xét ví dụ: 1 chiếc rìu đổi lấy 20kg thóc
1
. Có hai câu hỏi đặt ra là: rìu và
thóc có giá trị sử dụng khác nhau sao lại trao đổi đợc cho nhau và tại sao lại là theo tỉ
lệ 1:20. Thực ra cả thóc và rìu đều có chung 1 cơ sở: chúng là sản phẩm của lao
động. Giá trị lao động của ngời sản xuất hàng hoá kết tinh trong hàng hoá
2
. Do đó,
ta có thể lấy hao phí lao động sản xuất ra thóc và rìu làm cơ sở so sánh. Ngời ta cho
rằng hao phí lao động sản xuất ra 1 chiếc rìu bằng hao phí lao động sản xuất ra 20kg
thóc; tức là giá trị trao đổi của 1 chiếc rìu bằng giá trị trao đổi của 20kg thóc.
Giá trị trao đổi trớc hết là tỉ lệ mà lợng mà giá trị sử dụng này trao đổi với lợng
của giá trị sử dụng khác
1
. Cơ sở quyết định giá trị trao đổi của hàng hoá là giá trị của
1
Giáo trình kinh tế chính trị - đại học KTQD-NXB giáo dục - 1998, trang 39
2 Giáo trình kinh tế chính trị - đại học KTQD-NXB giáo dục - 1998, trang 39
2
1
Giáo trình kinh tế chính trị- ĐH KTQD - NXB Giáo dục - 1998, trang 39
Website: Email : Tel (: 0918.775.368

Website: Email : Tel (: 0918.775.368
cực kì quan trọng. Trên thị trờng, ngời mua bao giờ cũng muốn tối đa hoá lợi nhuận ,
và do đó bao giờ cũng muốn bán với giá cao. Để tồn tại và phát triển, những ngời bán
một mặt phải cố gắng giảm chi phí (nhất là ở các giai đoạn cha đa hàng hoá ra thị tr-
ờng) để chi phí cá biệt bằng hay nhỏ hơn chi phí xã hội trung bình. Mặt khác họ lại
tranh thủ tối đa các điều kiện của thị trờng để bán với giá cao nhất, nhằm tối đa hoá
lợi nhuận sự chênh lệch giữa chi phí sản xuất hàng hoá và giá bán sẽ mang lại lợi
nhuận cho họ. Chi phí cá biệt sản xuất hàng hoá càng nhỏ hơn chi phí xã hội trung
bình và giá bán hàng hoá càng lớn hơn chi phí xã hội trung bình thì lợi nhuận của
ngời bán càng lớn. Nh vậy, xét về phơng diện này, quy luật giá trị đã tác động tới ng-
ời bán theo hớng thúc đẩy họ nâng giá thị trờng lên cao. Tuy nhiên giá cả có thể lên
xuống xoay quanh giá trị nhng trong toàn bộ nền kinh tế, xét ở một thời kỳ dài, thì
tổng giá cả bằng tổng giá trị.
Biểu hiện hoạt động của quy luật giá trị trong điều kiện tự do cạnh tranh
và độc quyền:
Thực tiễn đã chứng minh rằng, một nền kinh tế thị trờng sẽ phát triển bình th-
ờng nếu cạnh tranh đợc đảm bảo và độc quyền đợc đảm bảo ở mức cần thiết. Vấn đề
cực kỳ quan trọng là phải tuân thủ quy luật vận động khách quan của thị trờng. Mọi
biện pháp áp đặt trong việc xử lý vấn đề cạnh tranh và độc quyền không phù hợp với
sự vận động khách quan của thị trờng chắc chắn sẽ nhận lấy những thất bại và gây
tổn hại cho nền kinh tế quốc dân. Cạnh tranh và độc quyền là điều không tránh khỏi
trong nền kinh tế sản xuất hàng hoá. Vì thế, biểu hiện của quy luật giá trị trong điều
kiện cạnh tranh và độc quyền là điều cần đợc đề cập tới.
Quy luật giá trị trong điều kiện tự do cạnh tranh
Cạnh tranh là động lực, và cũng là một trong những nguyên tắc cơ bản, tồn tại
khách quan và không thể thiếu đợc của sản xuất hàng hoá. Cạnh tranh là sự ganh
đua, sự đấu tranh về kinh tế giữa những ngời tham gia sản xuất-kinh doanh với nhau
nhằm giành những điều kiện thuận lợi trong sản xuất kinh doanh, tiêu thụ hàng hoá
và dịch vụ để thu đợc nhiều lợi ích nhất cho mình. Mục tiêu của nó là giành lợi ích,
lợi nhuận lớn nhất, đảm bảo sự tồn tại và phát triển của những ngời tham gia cạnh

cả hàng hoá còn phụ thuộc vào chi phí sản xuất, vào lợng cung cầu hàng hoá, chi phí
lao động xã hội tạo ra nó Hãy xét mối quan hệ cung cầu và giá cả thị trờng.
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Quan hệ giữa cung và cầu là quan hệ giữa những ngời bán và những ngời mua, giữa
những ngời sản xuất và những ngời tiêu dùng, là những quan hệ có vai trò quan trọng
trong kinh tế hàng hoá. Không chỉ có giá cả ảnh hởng tới cung và cầu, mà quan hệ
cung cầu cũng ảnh hởng tới việc xác định giá cả trên thị trờng. Thực vậy, trong
điều kiện cạnh tranh của thị trờng, cung và cầu thờng xuyên muốn ăn khớp với nhau,
nhng chính vì thế mà từ xa tới nay cha hề ăn khớp nhau. Cả hai cứ tách ra và đối lập
hẳn với nhau. Cung luôn bám sát cầu, nhng từ trớc tới nay, không phải lúc nào cũng
thoả mãn chính xác đợc cầu. Khi cung lớn hơn cầu, ngời bán phải giảm giá, giá cả có
thể thấp hơn giá trị hàng hoá. Khi cung nhỏ hơn cầu, ngời bán có thể tăng giá, giá cả
có thể cao hơn giá trị. Khi cung bằng cầu, ngời bán sẽ bán hàng hoá theo đúng giá
trị, giá cả bằng giá trị.
Mặc dù vậy, trong nền sản xuất hàng hoá, cạnh tranh có vai trò to lớn. Nó buộc
ngời sản xuất- kinh doanh phải thờng xuyên cải tiến kỹ thuật, áp dụng phơng pháp
công nghệ mới, nhạy bén năng động, tổ chức quản lý có hiệu quả. Từ đó thúc đẩy
sản xuất phát triển, thúc đẩy nền kinh tế quốc dân tăng trởng Để tăng tính hiệu quả
cạnh tranh, những nhà kinh tế cũng phải hạn chế các tác hại của nó, đó là các hình
thức lừa đảo, đầu cơ, làm giả hàng, trốn lậu thuế, ăn cắp bản quyền, mua chuộc, hối
lộ, khai thác cạn kiệt nguồn tài nguyên, tăng sự phân hoá giàu nghèo, bất công xã
hội.
Nh vậy, trong điêù kiện thị trờng tự do cạnh tranh, quy luật giá trị vẫn biểu hiện
hoạt động của nó thông qua sự vận động của giá cả bởi lẽ giá cả và sự vận động của
giá cả đều bị quy luật giá trị chi phối.
1.2.2) Quy luật giá trị trong điều kiện độc quyền:
Các mác và Phêdrich Ăngghen đã tìm ra quy luật ra đời và phát triển của t bản
chủ nghĩa tự do cạnh tranh. Trên cơ sở đó hai ông đã dự kiến rằng, tự do cạnh tranh
phát triển đến một mức độ nào đó sẽ dẫn tới độc quyền, đây là kết quả tất nhiên của
sự phát triển t bản chủ nghĩa. V.I.Lênin viết: Độc quyền phát sinh, kết quả sự tập

fast-food. ở nớc ta, tuy không có những công ty độc quyền. Nhng một số hàng hoá
vẫn mang giá cả độc quyền do nhà nớc quy định nh : xăng dầu, điện, nớc, bu chính
viễn thông