TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN TƯ PHÁP
-  -

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
NIÊN KHÓA 2007 - 2011
Đề tài:

BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI TRONG HOẠT ĐỘNG
TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Giáo viên hướng dẫn:

Sinh viên thực hiện:

ThS. TĂNG THANH PHƯƠNG

PHAN THỊ NHƯ
MSSV: 5075212
Lớp: Luật Tư pháp 3-K33

Cần Thơ, tháng 4/2011


TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN TƯ PHÁP
-  -

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................


NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN PHẢN BIỆN
.............................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................

.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
.......................................................................................................................................


MỤC LỤC
Lời nói đầu .............................................................................................................. 1
CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BTTH TRONG
HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ ..................................................................... 5



1.6.5. Hoa Kỳ................................................................................................. 28
1.6.6. Asutralia............................................................................................... 29
1.6.7. Cộng hòa liên bang Đức ....................................................................... 29
CHƯƠNG 2: CHẾ ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BTTH TRONG HOẠT
ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ.................................................................................. 32
2.1. Điều kiện phát sinh trách nhiệm BTTH trong hoạt động tố tụng hình
sự.............................................................................................................................. 32
2.1.1. Có văn bản, quyết định của cơ quan nhà nước xác định người bị
thiệt hại thuộc trường hợp được bồi thường.................................................... 33
2.1.2. Có thiệt hại thực tế do người tiến hành tố tụng hình sự gây ra đối
với người bị thiệt hại ..................................................................................... 34
2.2. Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể có liên quan ........................................... 44
2.2.1. Quyền và nghĩa vụ của người bị thiệt hại.............................................. 44
2.2.2. Quyền và nghĩa vụ của người thi hành công vụ đã gây ra thiệt hại........ 45
2.2.3. Cơ quan có trách nhiệm bồi thường ...................................................... 45
2.2.3.1. Cơ quan điều tra, cơ quan được giao tiến hành một số
hoạt động điều tra ............................................................................... 45
2.2.3.2. Viện kiểm sát........................................................................... 46
2.2.3.3. Tòa án nhân dân ..................................................................... 46
2.3. Thể thức về trách nhiệm bồi thường của nhà nước trong hoạt động tố
tụng tố tụng hình sự ................................................................................................ 48
2.3.1. Nguyên tắc bồi thường ......................................................................... 48
2.3.2. Thời hiệu yêu cầu bồi thường ............................................................... 51
2.3.3. Phạm vi trách nhiệm bồi thường ........................................................... 51
2.3.3.1. Các trường hợp được BTTH ................................................... 51
2.3.3.1. Các trường không được BTTH................................................ 53
2.3.4. Trình tự, thủ thủ thực hiện trách hiện bồi thường của Nhà nước ........... 57
2.3.4.1. Giải quyết bồi thường tại cơ quan có trách nhiệm bồi

3.3.2. Chậm giải quyết bồi thường.................................................................. 81
3.3.3. Xem xét trường hợp do chuyển biến của tình hình................................ 81
3.3.4. Những vấn đề nội bộ ngành .................................................................. 82
3.3.5. Tăng cường công tác giáo dục đạo đức nghề nghiệp và nâng cao
trình độ pháp luật, nghiệp vụ cho người tiến hành tố tụng ............................... 83
Kết luận ................................................................................................................... 85


Luận văn

Bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự

LỜI NÓI ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nhu cầu bồi thường thiệt hại cho các công dân, các tổ chức là nghĩa vụ, trách
nhiệm của một nhà nước dân chủ: “nhà nước của dân, do dân và vì dân”, thể hiện sự
bình đẳng, đối xử công bằng của pháp luật đối với các cơ quan Nhà nước, cán bộ, công
chức và mọi công dân. Trước đây do sự bức xúc của xã hội công dân trước những hậu
quả thiệt hại cho công dân và xã hội xuất phát từ những hành xử, việc làm của một số
cán bộ, công chức vô tình hay cố ý gây ra, trong tình hình còn thiếu các văn bản luật
pháp quy định, Nhà nước Việt Nam đã có sáng kiến đáp ứng giải quyết có tính chất
tình thế, nhất là trong lĩnh vực tố tụng hình sự, bằng hai văn bản: Nghị định số 47/CP
ngày 03/05/1997 của Chính phủ về việc giải quyết bồi thường thiệt hại do công chức,
viên chức nhà nước, người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gây ra cùng
một số văn bản hướng dẫn thi hành và nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 ngày
17/3/2003 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về bồi thường thiệt hại cho người bị oan
do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra. Việc ưu tiên ban hành
sớm các văn bản pháp luật trên, do quan tâm trước hết về việc bồi thường các oan sai
trên lĩnh vực tố tụng hình sự là hoàn toàn đúng đắn và thể hiện tính cấp bách, vì sự oan
sai này sẽ đưa đến những hậu quả hết sức nghiêm trọng vì xâm phạm đến nhân thân,

Với những lý do nêu trên, việc nghiên cứu đề tài “Bồi thường thiệt hại trong
hoạt động tố tụng hình sự”, về phương diện lý luận và phương diện thực tiễn sẽ góp
phần giải quyết tốt hơn vấn đề có tính thời sự cấp thiết này.
2. Phạm vi nghiên cứu đề tài
Đề tài nghiên cứu xoay quay vấn đề bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng
hình sự trong gian đoạn hiện nay. Qua đó, tìm hiểu những vấn đề lý luận chung về bồi
thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự, đi sâu tìm hiểu những quy định của
pháp luật hiện hành và những tình huống thực tế, để từ đó rút ra được những lỗ hổng
mà pháp luật cần hoàn thiện, tạo nên một nền pháp lý thống nhất, góp phần vào việc áp
dụng pháp luật một cách đồng bộ. Ngoài việc xem xét những quyền và nghĩa vụ của
người bị thiệt hại, đề tài còn đề cập đến vấn đề trách nhiệm của những chủ thể có liên
quan trong vấn đề giải quyết bồi thường cho người bị thiệt hại. Từ đó, đi tìm hiểu trình
tự, thủ tục để giải quyết một vụ việc bồi thường thiệt hại cho người dân trong hoạt
động tố tụng hình sự theo quy định của Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Với những nội dung đã được nghiên cứu người viết đưa ra được thực trạng và một số
giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng
hình sự.
3. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu đề tài “Bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự” để góp
phần làm rõ được đặc điểm, nội dung, bản chất của trách nhiệm Nhà nước trong việc
bồi thường thiệt hại của các cơ quan tiến hành tố tụng. Từ đó, phân tích để thấy được
thực trạng pháp luật và thực tiễn giải quyết bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng
hình sự trong gian đoạn hiện nay. Qua đó cũng nhận thấy tính khả thi, điểm nổi bật
cũng như những hạn chế, thiếu sót của quy định pháp luật về vấn đề giải quyết bồi
thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự trong Luật trách nhiệm bồi thường của
Nhà nước. Căn cứ vào định hướng xây dựng pháp luật, thực trạng và thực tiễn giải
quyết vụ việc đề ra phương hướng hoàn thiện pháp luật và đề ra giải pháp nhằm nâng
cao hiệu quả của việc giải quyết bồi thường cho người bị thiệt hại trong tố tụng hình sự
để phần nào bù đắp lại những tổn thất của người dân.
4. Phương pháp nghiên cứu

Hồ Chí Minh.
5. Kết cấu đề tài: Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo bài
luận còn có phần nội dung được cơ cấu thành 3 chương:
CHƯƠNG 1: Một số vấn đề lý luận chung về bồi thường thiệt hại trong hoạt động
tố tụng hình sự.
Trong chương này người viết sẽ giới thiệu một cách tổng quát về bồi thường
thiệt hại trong hoạt động tố tụng cũng như nêu ra một số vấn đề lý luận về bồi thường
thiệt hại trong tố tụng như: vấn đề bảo đảm quyền con người trong mối quan hệ với
trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, khái niệm về bồi thường thiệt hại, trách nhiệm
dân sự và trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, bản chất, ý nghĩa của chế định bồi
thường, phân biệt trách nhiệm bồi thường nhà nước và trách nhiệm bồi thường dân dự
khác và sau đó là lược sử về trách nhiệm bồi thường của nhà nước ở nước ta và các
nước trên thế giới.
CHƯƠNG 2: Chế định pháp luật về bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng
hình sự.
Đây là một chương được xem là nền tảng của bài luận, giới thiệu chi tiết hơn
cũng như phân tích các điều kiện để để phát sinh trách nhiệm bồi thường trong hoạt
động tố tụng, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể có liên quan. Bên cạnh đó, người viết
còn phân tích thể thức của pháp luật về trách nhiệm của nhà nước trong hoạt động tố
tụng.
CHƯƠNG 3: Thực trạng và giải pháp hoàn thiện về bồi thường thiệt hại trong
hoạt tố tụng hình sự.

GVHD: ThS. Tăng Thanh Phương

3

SVTH: Phan Thị Như



Để nghiên cứu thành công một vấn đề cụ thể trong khoa học pháp lý, đặc biệt là
trong vấn đề về bồi thường thiệt hại (BTTH) trong hoạt động tố tụng hình sự thì việc
nghiên cứu vấn đề lý luận là một nền tảng vững chắc, làm cơ sở để nhận định luật thực
định, có phương hướng đề ra cách thức giải quyết những vấn đề cần hoàn thiện về mặt
pháp lý cũng như về thực tiễn một cách phù hợp nhất.
1.1. Vấn đề bảo đảm quyền con người trong mối quan hệ với trách nhiệm bồi
thường nhà nước
Quyền con người được qui định trong Hiến pháp và pháp luật, thế nhưng có
những lĩnh vực mà ở đó các quyền đó khó có thể được bảo đảm một cách toàn vẹn. Để
làm rõ được vấn đề đó trong phần này người viết tập trung làm rõ vấn đề bảo đảm
quyền con người trong mối quan hệ với trách nhiệm bồi thường nhà nước. Trước hết
người viết đi và tìm hiểu quyền con người – quyền công dân, để từ đó làm cơ sở lý
luận cho vấn đề nghiêng cứu quyền được bồi thường của người dân trong mối quan hệ
với quyền con người và quyền công dân. Để từ đó tìm ra những dặc trưng cơ bản trong
trách nhiệm bồi thường nhà nước trong mối quan hệ giữa nhà nước và công dân.
1.1.1. Quyền con người – quyền công dân
Các quyền và tự do của con người không chỉ là giá trị tinh thần cao quý nhất
được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại mà còn là khát vọng, ước mơ và lý
tưởng của các dân tộc trong cuộc đấu tranh lâu dài và bền bỉ chống lại các chế độ nhà
nước bất công, bạo tàn, chuyên chế và cực quyền. Vì vậy, bảo vệ và phát triển các
quyền tự do của con người trong quá trình tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước nói
chung, trong hoạt động xét xử nói riêng là một tất yếu của tòa án trong nhà nước pháp
quyền.
Dưới gốc độ pháp lý, quyền con người chủ yếu là những quyền công dân được
quy định trong hiến pháp và pháp luật như: quyền bất khả xâm phạm tính mạng, thân
thể; quyền bảo vệ khỏi bắt bớ, giam hãm, hoặc đày ải vô cớ; quyền tự do đi lại và cư
trú, quyền có quốc tịch; quyền sở hữu tài sản, quyền tự do ngôn luận, quyền tự do về tư
tưởng, tín ngưỡng và tôn giáo… Các quyền công dân là những quyền pháp lý nên đặc
trưng cơ bản của việc bảo vệ quyền này chủ yếu được thực hiện bằng các cơ chế do
pháp luật qui định. Pháp luật của quốc gia, đặc biệt Hiến pháp và các đạo luật đóng vai

một cách khách quan, đúng pháp luật là sự thể hiện bảo vệ quyền con người. Nhà nước
phải ngăn chặn hoặc xử ký kịp thời không để cho những hành vi phạm tội xâm phạm
đến quyền và lợi ích hợp của công dân. Nhưng không phải vì việc xử lý nhanh chóng
vụ án hình sự mà để quyền và lợi ích hợp pháp của công dân bị xâm phạm.
Nhà nước thông qua hoạt động tố tụng hình sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp
pháp của công dân. Nhưng cũng chính trong hoạt động tố tụng hình sự này mà quyền
công dân dễ bị vi phạm nhất. Thông qua hoạt động tố tụng hình sự mà cơ quan tiến
hành tố tụng phải giải quyết vụ án hình sự mà ở đó số phận pháp lý của con người sẽ
được định đoạt hoặc là tước bỏ ở họ một số quyền hoặc là bảo vệ họ. Mục đích của tố
tụng hình sự là xét xử đúng người, đúng tội nhưng cũng không được làm oan người vô
tội.
Điều 72 Hiến pháp 1992 qui định: “người bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố, xét xử
trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất và khôi phục danh dự”.
Điều 74 Hiến pháp 1993 qui định: “mọi hành vi xâm phạm lợi ích Nhà nước, quyền và
lợi ích hợp pháp của tập thể và công dân phải được kịp thời xử lý nghiêm minh. Người
bị thiệt hại có quyền bồi thường về vật chất và phục hồi về danh dự”. Tuy nhiên, trong
thực tiễn từ khi Hiến pháp năm 1992 qui định nguyên tắc phải bồi thường nhưng Nhà
nước lại chưa kịp thời ban hành một đạo luật hoàn chỉnh. Đến năm 1995, khi xây dựng
BLDS mới qui định bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của cơ quan tiến
hành tố tụng gây ra: “cơ quan tiến hành tố tụng phải bồi thường thiệt hại do người có
thẩm quyền của cơ quan mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ điều tra, truy tố, xét
GVHD: ThS. Tăng Thanh Phương

6

SVTH: Phan Thị Như


Luận văn


nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân phải được kịp thời xử lý
nghiêm minh. Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất và phục hồi về
danh dự”2.
Như vậy, quyền được bồi thường khi bị thiệt hại về tài sản, thân thể và danh dự
do bị người khác xâm hại là quyền của công dân được pháp luật ghi nhận và bảo hộ.
Bản chất pháp lý của quyền này là một quyền dân sự thông thường. Vì một lẽ dĩ nhiên
là khi một người bị người khác xâm phạm một cách vô lý và gây ra những thiệt hại về
1
2

Điều 624 BLDS 1995.
Xem: Điều 74 Hiến pháp năm 1992.

GVHD: ThS. Tăng Thanh Phương

7

SVTH: Phan Thị Như


Luận văn

Bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự

tài sản cũng như thân thể và danh dự thì người có hành vi xâm hại đó phải bù đắp
những tổn thất mà mình đã gây ra cho người bị hại. Cái triết lý của sự công bằng đó
dần trở thành chân lý của lẽ phải và được luật pháp thừa nhận và trở thành những
chuẩn mực pháp lý chung. Vì vậy, xét trên khía cạnh pháp lý thì cái triết lý công bằng
đó trở thành quyền (quyền được bồi thường) của người bị thiệt hại. Và trong pháp luật
dân sự, quyền được bồi thường có thể là quyền trong hợp đồng hoặc quyền ngoài hợp


Xem: Điều 72 Hiến pháp năm 1992.

GVHD: ThS. Tăng Thanh Phương

8

SVTH: Phan Thị Như


Luận văn

Bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự

Tóm lại, vấn đề lý luận cơ bản của trách nhiệm bồi thường nhà nước – cơ sở để
xây dựng nên chế định pháp luật về bồi thường của nhà nước do những hành vi trái
pháp luật của công chức nhà nước khi thi hành công vụ gây ra cho tổ chức và cá nhân
chính là dựa trên các quyền của công dân, các quyền này được pháp luật ghi nhận, bảo
hộ và được bảo đảm thực hiện bởi nhà nước. Quan hệ giữa nhà nước và công dân làm
phát sinh quan hệ bồi thường mang bản chất của “quan hệ công” trong đó Nhà nước là
chủ thể mang quyền lực công (hành chính hoặc tư pháp), nhưng quan hệ bồi thường
phát sinh từ các “quan hệ công” đó lại mang bản chất của quan hệ dân sự và được giải
quyết trên cơ sở các nguyên tắc của pháp luật dân sự.
1.2. Một số khái niệm chung
Để làm rõ vấn đề BTTH trong hoạt động tố tụng thì trước hết người viết đi sâu
vào tìm hiểu các khái niệm cơ về bồi thường thiệt hại, trách nhiệm dân sự và qua đó đi
đến nội hàm của vấn đề để thấy rõ những đặc điểm của trách nhiệm bồi thường nhà
nước. Từ những vấn đề cơ bản để tìm ra sự khác biệt của chế định bồi thường nhà
nước là chế định bồi thường ngoài hợp đồng và làm rõ những đặc trưng của chế định
bồi thường nhà nước.

Bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự

có quyền nhờ sự can thiệp của chính quyền, lúc này các bên phải giải quyết tranh chấp
bằng cách trả cho nhau số tiền chuộc lỗi theo phán quyết của quan toà, đó là chế độ
thục kim bắt buộc. Tiền thục kim này có thể coi như vừa là một hình phạt, vừa có tính
chất bồi thường thiệt hại.
- Giai đoạn thứ ba: Thời kỳ hiện đại, bộ máy nhà nước cũng như các chế định
pháp luật đã hoàn thiện, đồng bộ, có sự phân biệt rạch ròi về trách nhiệm hình sự, dân
sự, hành chính,…Chính quyền quản lý xã hội bằng luật pháp, cá nhân mất hết quyền
phục thù và chỉ còn quyền xin bồi thường tổn hại của mình về dân sự theo quy định
của pháp luật. Chủ thể có trách nhiệm bồi thường đã được mở rộng cho tất cả các chủ
thể, trong đó trách nhiệm bồi thường của nhà nước chính quyền đã được đặt ra.
Vậy, có thể hiểu trách nhiệm BTTH là một loại trách nhiệm dân sự mà theo đó
thì khi một người vi phạm nghĩa vụ pháp lý của mình gây tổn hại cho người khác phải
bồi thường những tổn thất mà mình gây ra.
Như vậy, dù bồi thường thiệt hại được quy định dưới góc độ nào, phạm vi nào
cũng có thể hiểu là một quan hệ pháp luật dân sự phát sinh khi có hành vi xâm phạm
các lợi ích được pháp luật dân sự bảo vệ (tính mạng, sức khoẻ, tài sản…) và gây thiệt
hại. Theo đó, người gây thiệt hại phải bồi thường những tổn thất về vật chất và tinh
thần cho người bị xâm phạm lợi ích được pháp luật dân sự bảo vệ. Bồi thường thiệt hại
là một loại quan hệ dân sự phát sinh do lỗi cố ý hoặc vô ý, xâm phạm đến tính mạng,
sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp của cá
nhân, tổ chức thì người gây thiệt hại phải bồi thường cho người bị thiệt hại cả thiệt hại
về vật chất và thiệt hại về tinh thần.
Bồi thường thiệt hại là trách nhiệm dân sự của người gây thiệt hại. Tuy nhiên,
theo thông lệ pháp luật quốc tế và pháp luật dân sự của Việt Nam, trách nhiệm bồi
thường thiệt hại chỉ phát sinh khi có các điều kiện cần và đủ sau:
- Có thiệt hại thực tế xảy ra;
- Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật;
- Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại;

1.2.2. Khái niệm trách nhiệm bồi thường nhà nước
Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được đặt ra khi xã hội loài người đã đạt
được những thành tựu kinh tế, khoa học kỹ thuật, xã hội bước vào thời kỳ văn minh,
dân chủ, lúc này Nhà nước được xem là một chủ thể trong mối quan hệ xã hội.
Ở thời kỳ cổ đại (chế độ chiếm hữu nô lệ), Hoàng Đế là người đứng đầu cai trị
quốc gia, Hoàng Đế đặt ra luật pháp để cai trị xã hội. Xã hội phân chia thành hai giai
cấp rõ rệt là chủ nô và nô lệ. Các nô lệ thuộc sở hữu của chủ nô, như một thứ tài sản
trong tay chủ nô. Nô lệ là người tạo ra của cải vật chất cho xã hội nhưng họ không có
bất kỳ quyền lợi nào, họ phụ thuộc hoàn toàn vào chủ nô. Chủ nô có quyền quyết định
bán, trao đổi, thậm chí quyết định cả tính mạng của nô lệ mà không ai được can thiệp.
Do vậy trong chế độ này không tồn tại quan hệ bồi thường giữa chủ nô với nô lệ, thì
càng không thể có sự bồi thường từ Hoàng Đế cho nô lệ khi Hoàng Đế ra phán quyết
sai.
Ở thời kỳ trung đại (chế độ phong kiến), Nhà Vua là tối thượng, mọi quyền
hành tập trung trong tay vua, nhà nước theo chế độ quân chủ lập hiến “quân xử thần tử,
thần bất tử bất trung” nghĩa là “vua bắt bề tôi chết mà bề tôi không chết là bất trung”
và “hình phạt không đến trượng phu”, như vậy, trong chế độ này cũng không tồn tại
quan hệ bồi thường giữa nhà vua với thần dân.
Trong xã hội dân chủ, cùng với sự phát triển vượt bậc về kinh tế - xã hội thì
quyền con người đã được quan tâm. Nhà nước pháp quyền là nhà nước phải chịu trách
nhiệm về mọi hoạt động của mình. Trong quan hệ xã hội nhà nước được xem là một
chủ thể, trước pháp luật nhà nước bình đẳng với các cá nhân, tổ chức khác trên cơ sở
tôn trọng các quyền, lợi ích hợp pháp về dân sự nên khi nhà nước làm sai, gây thiệt hại
cho chủ thể dân sự khác thì nhà nước phải chịu trách nhiệm về những thiệt hại đó.
Bồi thường của nhà nước là việc nhà nước chịu trách nhiệm bồi thường cho cá
nhân, tổ chức bị thiệt hại về vật chất, tổn thất về tinh thần do lỗi của người thi hành
công vụ gây ra trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ được nhà nước giao.
GVHD: ThS. Tăng Thanh Phương

11

thiệt hại ngoài hợp đồng với những đặc điểm sau đây:
Thứ nhất, trách nhiệm này phát sinh do vi phạm nghĩa vụ công vụ, gắn với việc
thực hiện công quyền. Phạm vi hoạt động công quyền là rất rộng lớn trên cả ba lĩnh
vực lập pháp, hành pháp và tư pháp. Về mặt lý thuyết thì Nhà nước phải chịu trách
nhiệm bồi thường thiệt hại do công chức trong cả ba lĩnh vực đó gây ra cho người thứ
ba. Tuy nhiên, trên thực tế để xác định đầy đủ các căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi
thường đối với lĩnh vực lập pháp là rất khó đặc biệt là đối với Việt Nam.
Thứ hai, hoạt động của công chức nhân danh quyền lực nhà nước là hoạt động
mang sức mạnh cưỡng chế nên hoạt này dễ bị lạm dụng, tùy tiện, dễ gây tổn thất về vật
chất, tinh thần cho người khác. Tuy nhiên, trong nhiều hoạt động hành vi đúng pháp
luật vẫn có thể gây thiệt hại.
Thứ ba, hoạt động của công chức là hoạt động chuyên trách của một bộ phận
các chủ thể mà mực tiêu của nó là phục vụ nhân dân, bảo hộ, bảo đảm quyền và lợi ích
4

Xem: Điều 623, 624 Bộ luật Dân sự năm 2005.

GVHD: ThS. Tăng Thanh Phương

12

SVTH: Phan Thị Như


Luận văn

Bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự

của người dân. Vì vậy, khi hoạt động này gây thiệt hại một cách trái pháp luật cho
người dân thì cũng như trong mọi trường hợp khác, theo nguyên tắc là phải bồi

về chủ thể bồi thường, cơ chế bồi thường, thủ tục bồi thường, quan hệ giữa người gây
thiệt hại với Nhà nước.
Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước của nước ta quy định trách nhiệm
bồi thường của Nhà nước đối với các thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra trong

GVHD: ThS. Tăng Thanh Phương

13

SVTH: Phan Thị Như


Luận văn

Bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự

ba lĩnh vực hoạt động chủ yếu của nhà nước là quản lý hành chính, tố tụng (tố tụng
hành chính, tố tụng dân sự, tố tụng hình sự) và thi hành án.
1.3. Bản chất, ý nghĩa của chế định trách nhiệm bồi thường của nhà nước
1.3.1. Bản chất của chế định trách nhiệm bồi thường của nhà nước
Nhà nước là một chủ thể của quyền lực công, nhà nước quản lý xã hội bằng
pháp luật, mọi công dân phải tuân theo pháp luật của nước mình (pháp luật do nhà
nước đặt ra). Như vậy, quan hệ giữa nhà nước với công dân là mối quan hệ “mệnh lệnh
- phục tùng”, mối quan hệ này được điều chỉnh bởi hệ thống luật công. Tuy nhiên, một
nguyên tắc không thể phủ nhận, trong nhà nước dân chủ pháp quyền và xã hội dân sự:
khi một người xâm phạm một cách vô lý và gây ra những thiệt hại về tài sản cũng như
thân thể và danh dự của người khác thì người có hành vi xâm hại đó phải bù đắp những
tổn thất mà mình đã gây ra cho người bị hại. Xét trên góc độ pháp lý thì đó là sự công
bằng, là quyền được bồi thường của người bị thiệt hại, không phân biệt người gây thiệt
hại là ai, kể cả là nhà nước trong mối quan hệ giữa nhà nước với công dân.

Luận văn

Bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự

Mặc dù thiệt hại do cá nhân người thi hành công vụ gây ra, nhưng trách nhiệm
bồi thường là trách nhiệm của Nhà nước. Tiền bồi thường được lấy từ ngân sách nhà
nước, mà ngân sách nhà nước là do người dân đóng góp. Nếu Nhà nước lấy tiền của
dân để bồi thường cho dân thì chẳng có ý nghĩa gì, do vậy, Luật trách nhiệm bồi
thường của Nhà nước quy định người thi hành công vụ có lỗi gây ra thiệt hại có nghĩa
vụ hoàn trả cho ngân sách nhà nước một khoản tiền mà Nhà nước đã bồi thường cho
người bị thiệt hại theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
1.3.2. Ý nghĩa của chế định trách nhiệm bồi thường của nhà nước
Trách nhiệm bồi thường của nhà nước là “sản phẩm” tất yếu của xã hội dân chủ,
công bằng và văn minh, xuất phát từ các nguyên tắc cơ bản của Nhà nước pháp quyền
và xã hội dân sự. Một trong những nguyên tắc quan trọng của pháp quyền là nhà nước
chỉ được làm những gì mà pháp luật cho phép. Nhà nước cũng như một tổ chức hay
một công dân và đều là một chủ thể trong quan hệ pháp luật (nhà nước là một chủ thể
pháp lý công), mọi hoạt động của nhà nước phải tuân theo Hiến pháp và pháp luật.
Quyền được bồi thường khi bị xâm phạm là quyền cơ bản của công dân được ghi nhận
trong Hiến pháp và pháp luật. Rõ ràng việc yêu cầu Nhà nước bồi thường thiệt hại là
một quyền cơ bản của chủ thể dân sự ngoài Nhà nước. Ngoài ra, trong Nhà nước pháp
quyền, mọi chủ thể đều bình đẳng trước pháp luật, nhà nước cũng thực hiện các hành
vi pháp lý và có khả năng gây thiệt hại cho các chủ thể khác khi hành xử trái pháp luật
hoặc vượt quá thẩm quyền. Và khi có hành vi gây thiệt hại cho các chủ thể khác, thì
nhà nước cũng có nghĩa vụ bồi thường một cách bình đẳng như các chủ thể khác trong
xã hội.
Chế định trách nhiệm bồi thường của nhà nước là cơ sở để xác định ranh giới
trách nhiệm bồi thường của nhà nước. Trong tương quan với cơ quan nhà nước, thì các
cá nhân và tổ chức thường yếu thế hơn khi tiến hành giải quyết yêu cầu đòi bồi thường.
Chế định bồi thường của nhà nước quy định phương thức và thủ tục tiến hành giải

 Trong bồi thường của nhà nước: chủ thể gây thiệt hại là người thi hành công vụ.
Người thi hành công vụ là người được bầu cử, phê chuẩn, tuyển dụng hoặc bổ
nhiệm vào một vị trí trong cơ quan nhà nước để thực hiện nhiệm vụ quản lý
hành chính, tố tụng, thi hành án hoặc người khác được cơ quan nhà nước có
thẩm quyền giao thực hiện nhiệm vụ có liên quan đến hoạt động quản lý hành
chính, tố tụng, thi hành án.
 Bồi thường dân sự khác: chủ thể gây thiệt hại là bất kỳ người nào có hành vi trái
pháp luật do lỗi cố ý hoặc vô ý mà gây thiệt hại cho người khác thì phải bồi
thường.
 Về chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường
 Trong bồi thường của nhà nước: chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường là Nhà
nước mà không phải là trách nhiệm của cá nhân cán bộ, công chức hay cơ quan
nhà nước có thẩm quyền. Mọi hành vi, quyết định của cán bộ, công chức trong
khi thi hành công vụ đều được xác định là hành vi, quyết định của Nhà nước.
Nếu hành vi đó trái luật, gây thiệt hại, nhà nước phải chịu trách nhiệm bồi
thường. Nhưng nếu việc làm của cán bộ, công chức xảy ra không gắn với việc
thi hành công vụ thì họ phải chịu trách nhiệm cá nhân về hành vi của mình,
trường hợp này nhà nước không phải bồi thường.
 Bồi thường dân sự khác: chủ thể có trách nhiệm bồi thường là người gây thiệt
hại hoặc có thể là người thứ ba như cha, mẹ, người giám hộ của người chưa
thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự gây thiệt hại hoặc là pháp nhân,
người dạy nghề khi người của pháp nhân, người học nghề, người làm công gây
thiệt hại trong khi thực hiện công việc được giao.
 Bản chất của quan hệ bồi thường
 Trong bồi thường của nhà nước: Nhà nước có trách nhiệm bồi thường thay cho
cán bộ, công chức khi họ thi hành công vụ đã gây thiệt hại cho cá nhân, tổ chức.
Mục đích của bồi thường nhà nước là đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho công
dân nước mình. Mọi công việc của cán bộ, công chức đều được pháp luật quy
định cụ thể, nếu cán bộ công chức gây thiệt hại do vi phạm pháp luật (tức là có
GVHD: ThS. Tăng Thanh Phương

cá nhân, tổ chức8.
Ở nước ta quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm là quyền hiến định9.
Trên cơ sở qui định của Hiến pháp các văn bản pháp luật cụ thể hóa cơ chế pháp lý bảo
vệ danh dự, uy tín, nhân phẩm cho cơ quan, tổ chức. Đối với các trường hợp cá nhân,
5

Xem: Điều 604 Bộ luật dân sự năm 2005.
Xem: khoản 3 Điều 606 của Bộ luật dân sự năm 2005.
7
Xem: Điều 621 Bộ luật dân sự năm 2005.
8
Tuyên ngôn quốc tế về nhân quyển năm 1984 đã khẳng định: “không một ai bị xâm phạm một cách độc đoán về
đời sống riêng tư, gia đình nhà ở, hay thư tín, cũng như bị xúc phạm danh dự hay tiếng tăm của mình. Mọi người
có quyền được pháp luật bảo vệ trước những xâm phạm hay xúc phạm như vậy” (Điều 12). Công ước quốc tế về
nhân quyền dân sự và chính trị năm 1966 cũng nhấn mạnh: “(1) Không ai có thể bị phạm trái phép hay độc đoán
về đời tư, gia đình, nhà ở, thư tín, hoặc bị xúc phạm trái phép đến danh dự và thân danh. (2) Ai cũng có quyền
được pháp luật bảo vệ chống lại những xâm phạm ấy” (Điều 17).
9
Điều 71, 72 Hiếp pháp 1992 khẳng định: Công dân có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo
hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm. Không ai bị bắt nếu không có quyết định của tào án nhân dân,
quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang. Việc bắt và giam giữ
6

người phải đúng pháp luật. Nghiêm cấm mọi hình thức truy bức, nhục hình, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của
công dân …Người bị bát bị giam giữ, bị truy tố, xét xử trái pháp luật có quyền được bồi thường thệt hại về vật
chất và phục hồi danh dự. Người làm trái pháp luật trong việc bắt, giam giữ, truy tố, xét xử gây thiệt hại cho
người khác phải bị xử lý nghiêm minh.

GVHD: ThS. Tăng Thanh Phương