1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH


NGUYỄN HỮU SƠN

TÍCH CỰC HÓA PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH
TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 11
PHẦN “CÔNG DÂN VỚI CÁC VẤN ĐỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI”
(QUA KHẢO SÁT TẠI TRƯỜNG TH THỰC HÀNH SÀI GÒN,
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH)

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Giáo dục Chính trị
Mã số
:
60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học: GVC.TS. BÙI VĂN DŨNG

TP. Hồ Chí Minh, tháng 7 – 2012


2
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn tới toàn thể Quý Thầy, Cô Khoa Giáo
dục Chính trị, trường Đại học Vinh – Nghệ An đã nhiệt tình truyền thụ những
kiến thức, kinh nghiệm quý báu, giúp chúng tôi hoàn thành tốt khóa học.
Đặc biệt tôi tri ân đến TS. Bùi Văn Dũng – Trưởng Khoa Kinh tế (nguyên
Phó Trưởng Khoa Sau Đại học), Trường Đại học Vinh – người đã tận tình giúp

SGK:
SGV:
TBCN:
TH:
THPT:
TLTK:
TLSX:
TN:
TNSP:
TPHCM:
TS:
VH:
VS:
XH:
XHCN:

Chiếm hữu nô lệ
Dân chủ
Đối chứng
Giai cấp công nhân
Giáo dục
Giáo dục công dân
Giáo viên
Học sinh
Kinh tế
Nhà nước
Phong kiến
Pháp luật
Phương pháp dạy học
Phương pháp

PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1:
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VIỆC TÍCH CỰC HÓA
PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH TRONG DẠY HỌC GIÁO
DỤC CÔNG DÂN LỚP 11 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC THỰC
HÀNH SÀI GÒN, TP.HCM
1.1. BẢN CHẤT CỦA PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH
TRONG HỆ THỐNG CÁC PPDH MÔN GDCD Ở TRƯỜNG
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1.1. Phương pháp thuyết trình và sự liên hệ với các phương pháp
dạy học khác trong dạy học môn giáo dục công dân
1.1.2. Vai trò của phương pháp thuyết trình trong dạy học môn Giáo
dục công dân
1.2. DẠY HỌC TÍCH CỰC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.2.1. Tính tích cực học tập của học sinh và phương pháp dạy học
tích cực
1.2.2. Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào dạy học môn
Giáo dục công dân ở trường Trung học phổ thông
1.2.3. Các hình thức dạy học bằng phương pháp thuyết trình theo
hướng tích cực hóa
1.2.4. Nội dung chương trình môn Giáo dục công dân lớp 11

01
03
06
07
07
09
09

GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 11 PHẦN “CÔNG DÂN VỚI
CÁC VẤN ĐỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI” Ở TRƯỜNG TRUNG
HỌC THỰC HÀNH SÀI GÒN, TP.HCM
2.1. KẾ HOẠCH THỰC NGHIỆM
2.1.1. Mục đích thực nghiệm
2.1.2. Giả thuyết thực nghiệm
2.1.3. Địa điểm, thời gian và đối tượng thực nghiệm
2.2. NỘI DUNG THỰC NGHIỆM
2.2.1. Nội dung khoa học cần thực nghiệm
2.2.2. Thiết kế bài giảng thực nghiệm
2.2.3. Tiêu chí đánh giá, đo kết quả
2.3. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
2.3.1. Phân tích kết quả đầu ra
2.3.2. Phân tích số liệu điều tra trưng cầu ý kiến
TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
CHƯƠNG 3
QUY TRÌNH VÀ GIẢI PHÁP ĐỂ THỰC HIỆN TỐT VIỆC
TÍCH CỰC HÓA PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH TRONG

47
47
49

51
53

54

54
54

CÁC PHỤ LỤC
Phụ lục 01: Xác nhận của cơ sở tiến hành thực nghiệm sư phạm
Phụ lục 02: Phiếu trưng cầu ý kiến
Phụ lục 03: Sơ đồ - bảng biểu sử dụng trong bài giảng thực nghiệm
Phụ lục 04: Các bài kiểm tra đánh giá sau mỗi tiết thực nghiệm

104
104
115
117
120
120
122
123
125
126


7
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Thế giới đã bước sang một thế kỷ mới, thế kỷ của nền kinh tế tri thức. Tri
thức khoa học và thông tin được xem như là nguồn tài nguyên vô giá, và là quyền
lực tối ưu riêng biệt của từng quốc gia khi chiếm lĩnh nó. Tốc độ phát triển mạnh
mẽ của khoa học và công nghệ làm cho khối lượng tri thức của nhân loại không
ngừng gia tăng một cách nhanh chóng cùng với sự ứng dụng liên tục những thành
tựu vào đời sống xã hội tạo nên sự phong phú đa dạng của thế giới. Từ đó đã làm
cho thế giới hiện đại phải có những thay đổi mới về quan niệm giáo dục. Ngày
nay, giáo dục là quốc sách hàng đầu vì nó đã trở thành một trong những chìa khóa
vàng để mở ra cánh cổng cho mỗi con người, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia tiến bước

học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê
học tập và ý chí vươn lên” [29; 7].
Đổi mới phương pháp dạy học môn Giáo dục Công dân nói riêng và các
môn học khác nói chung ở trường Trung học Phổ thông đã và đang là đòi hỏi cấp
thiết của xã hội, là nhiệm vụ chuyên môn quan trọng của mỗi giáo viên. Trong
những năm qua, việc giảng dạy môn Giáo dục công dân ở các trường Trung học
Phổ thông đã đạt được những kết quả nhất định, song vẫn chưa đáp ứng được yêu
cầu ngày càng cao việc nâng chất lượng dạy và học môn Giáo dục công dân theo
đúng tính chất của một môn học gắn liền với thực tiễn đời sống xã hội của học
sinh.
Môn học Giáo dục công dân là một môn học mang tính xã hội cao, có tính
chất đặc thù ở trường Trung học phổ thông. Việc đổi mới phương pháp dạy học
theo hướng tích cực hóa phát huy tính chủ động, sáng tạo, linh hoạt nhằm nâng
cao chất lượng dạy và học là mối quan tâm của mỗi cán bộ quản lý, giáo viên
giảng dạy các bộ môn nói chung, và môn Giáo dục công dân nói riêng trong các
trường phổ thông.
Trường Trung học phổ thông Thực hành Sài Gòn (TH THSG) thuộc
Trường Đại học Sài Gòn (trước đây là trường Thực nghiệm Sư phạm) là một
trong những trường có truyền thống “Dạy tốt, học tốt” với bề dày thành tích về
chất lượng đào tạo học sinh Giỏi của Thành phố Hồ Chí Minh, do vậy việc đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa là tất yếu. Xuất phát từ những
cơ sở lý luận và thực tiễn trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Tích cực hóa
phương pháp thuyết trình trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 11 phần


9
"Công dân với các vấn đề chính trị xã hội" (Qua khảo sát tại trường Trung
học Thực hành Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh)”.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị

Giáo dục công dân 11 phần “Công dân với các vấn đề chính trị - xã hội” thông


12
qua phương pháp thuyết trình kiểu truyền thống và phương pháp thuyết trình theo
hướng tích cực hóa phát huy tính chủ động của học sinh.
- Đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp thuyết
trình trong dạy học môn Giáo dục Công dân lớp 11 phần “Công dân với các vấn
đề chính trị - xã hội” ở trường Trung học Phổ thông Thực hành Sài Gòn, Thành
phố Hồ Chí Minh.
4. Đối tượng – phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: các học sinh khối lớp 11, Trường Trung học Thực
hành Sài Gòn.
- Phạm vi nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Giáo dục Công dân lớp 11
phần “Công dân với các vấn đề chính trị - xã hội” ở trường Trung học Thực hành
Sài Gòn thuộc trường Đại học Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh, năm học 2011 – 2012.
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Cơ sở lý luận
Hệ thống phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ
nghĩa Mác – Lênin. Trên cơ sở các quy luật của ý thức và lý luận nhận thức phục
vụ một cách hiệu quả khi nghiên cứu quá trình tư duy, nhận thức của học sinh qua
các bài giảng môn GDCD lớp 11 phần “Công dân với các vấn đề chính trị - xã
hội”.
5.2 Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi tiến hành sử dụng các phương pháp
nghiên cứu sau đây:
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: đọc và phân tích, hệ thống hóa,
khái quát hóa những tài liệu liên quan đến đề tài.
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
+ Phương pháp quan sát: chúng tôi dự giờ tiết học, chủ động quan sát

quá trình nhận thức của học sinh.
7.

Ý nghĩa của đề tài
Đề tài nghiên cứu thực trạng việc vận dụng phương pháp thuyết trình theo
hướng tích cực hóa hoạt động của người học nhằm tạo ra được sự hứng thú trong
học tập và từ đó nâng cao được hiệu quả của quá trình dạy và học môn giáo dục
công dân ở trường phổ thông.


14
Đồng thời để giải quyết triệt để đổi mới về tư duy nhận thức của người dạy,
người học và người quản lý trong quá trình dạy – học môn Giáo dục công dân nói
riêng và các môn học thuộc lĩnh vực khoa học xã hội – nhân văn nói chung, mà cụ
thể là ở tại trường Trung học Thực hành Sài Gòn, TP.HCM.
8.

Bố cục của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, tài liệu tham khảo, phụ lục và bản
quy ước chữ viết tắt, luận văn bao gồm 3 chương và 8 tiết.


15
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VIỆC TÍCH CỰC HÓA
PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH TRONG DẠY HỌC GDCD LỚP 11 Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC THỰC HÀNH SÀI GÒN, TP.HCM
1.1. BẢN CHẤT CỦA PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH TRONG HỆ
THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

một nội dung nào đó theo hệ thống mang tính chủ động trong khi học sinh ở hoàn
cảnh bị động tiếp thu bài giảng.
Phương pháp thuyết trình là phương pháp dạy học trong đó giáo viên dùng
lời nói sinh động, gợi cảm, thuyết phục để truyền thụ hệ thống tri thức cho học
sinh theo chủ đích nhất định, nhờ vậy học sinh tiếp thu bài giảng một cách có ý
thức [34;78].
* Nội dung:
Điểm nổi bật của phương pháp này là tính chất thông báo trong lời trình
bày của người dạy, còn người học thì tiếp nhận một cách bị động những thông tin
đó mà không cần tác động đến đối tượng nghiên cứu. Người học chỉ cần chú ý
lắng nghe, kết hợp với ghi chép và nhớ những điều người giảng. Và phương pháp
này cho phép người học chỉ có thể đạt tới được trình độ tái hiện của sự lĩnh hội
nghĩa là tái tạo lại những kiến thức đã được lĩnh hội trực tiếp thông qua việc giảng
giải của thầy khi trình bày.
Mục đích sư phạm của phương pháp thuyết trình:
Thông tin truyền thụ cho học sinh một số nội dung mang tính khách
thể: báo cáo, miêu tả, kể chuyện, giảng thuật, giảng giải…
Thông tin về quan điểm, ý kiến trước một vấn đề nội dung mang
tính chủ thể như: bình luận, nhận xét…
Thuyết phục, kích thích học sinh về mối quan hệ của một vấn đề
nào đó.
Với mục đích sư phạm là thông tin truyền thụ thì bài thuyết trình cần phải có
các nội dung truyền đạt như sau:
Các kiến thức về chính bộ môn khoa học đó (các khái niệm, phạm
trù, biểu tượng nghệ thuật, quan hệ …)


17
-




18

Hạn chế của phương pháp thuyết trình:
Do việc dạy học chủ yếu là sự truyền thụ một chiều nên sẽ thu được
rất ít thông tin phản hồi từ người học. Chủ yếu là sử dụng cơ chế ghi nhớ
và tư duy tái tạo của người học.
Do trí nhớ ngắn hạn và trí nhớ làm việc của người nghe thường
xuyên bị quá tải nên mức độ lưu giữ thông tin của người học là hạn chế. Vì
vậy mà cần thiết phải có các phương tiện hỗ trợ ghi nhớ.
Người dạy phải sử dụng một số biện pháp chung cho cả nhóm lớp
người học nên tính cá thể hóa trong quá trình dạy học là rất thấp.
Do ít có sự tham gia tích cực của người học, gần như là thụ động
tiếp nhận thông tin từ phía người thuyết trình nên cơ hội thể hiện và áp
dụng các ý tưởng của mình đối với tài liệu học tập là hạn chế, sự liên kết và
khai thác giữa kinh nghiệm đã có của người học với nội dung mới là rất
thấp. Từ đó dẫn đến bài giảng thường đơn điệu và nhàm chán đối với người
tiếp thu.
Thời gian thu hút và duy trì sự chú ý của người học vào nội dung
bài học thường thấp hơn các phương pháp khác.
1.1.1.2. Phương pháp thuyết trình với phương pháp trực quan
* Định nghĩa:
Trực quan là phương pháp giảng dạy mà trong đó người dạy sử dụng các
phương tiện dạy học tác động trực tiếp đến các cơ quan cảm giác của người học
nhằm đạt hiệu quả cao và chất lượng giảng dạy cao [01;54].
* Nội dung thực hiện:
Phương pháp trực quan được sử dụng rộng rãi trong các môn học ở trường
THPT. Bất kỳ giáo viên bộ môn nào cũng sử dụng nó vào giảng dạy nhằm truyền
thụ kiến thức và giúp học sinh lĩnh hội tri thức. Nhưng tùy vào nội dung kiến

thức kiến thức cơ bản trong giờ giảng. Có các loại đàm thoại có chủ đích: đàm
thoại diễn giải, đàm thoại dẫn dắt, đàm thoại tìm tòi. Trong quá trình đó, quan hệ
truyền thụ - lĩnh hội được thiết lập chủ yếu giữa giáo viên và học sinh.


20
Đàm thoại tự do: là làm cho học sinh hiểu sâu rộng, đầy đủ hơn nội dung
bài học, ở đây sử dụng chủ yếu hệ thống câu hỏi mang tính chất mở rộng, đi sâu
hơn vào kiến thức và gắn với thực tiễn đời sống nhiều hơn.
* Ý nghĩa của phương pháp:
Trong môn Giáo dục Công dân, đàm thoại giúp cho học sinh tiếp cận, hiểu
và từng bước nắm vững kiến thức mang tính phổ biến, khái quát và trừu tượng
cao, nhưng cũng rất thiết thực và gắn bó với cuộc sống hiện tại và tương lai của
học sinh. Đặc biệt, việc kết hợp phương pháp đàm thoại sẽ góp phần khắc phục
được những hạn chế của phương pháp thuyết trình ở sự thụ động của người học,
thông tin một chiều từ người dạy đến người họ; song song đó, với hệ thống câu
hỏi yêu cầu người học phải tích cực hoạt động, chủ động trao đổi, phát biểu và
thông tin phản hồi trả lời các vấn đề do giáo viên đặt ra xoay quanh nội dung bài
học, phương pháp đàm thoại sẽ làm cho giờ học thêm sinh động, sôi nổi tranh
luận và phát huy tối đa khả năng tư duy của người học.
1.1.1.4. Phương pháp thuyết trình với phương pháp nêu vấn đề
* Định nghĩa:
Phương pháp nêu vấn đề trong giảng dạy không chỉ nhằm mục đích truyền
thụ tri thức mới cho người học, mà còn thông qua đó xây dựng phương pháp tư
duy khoa học, hình thành, phát triển thói quen và năng lực nắm bắt những thành
tựu mới của khoa học và vận dụng chúng vào thực tiễn [34;97].
* Nội dung thực hiện:
So với phương pháp đàm thoại, phương pháp nêu vấn đề có một điểm khác
cơ bản là giáo viên tạo ra tình huống có vấn đề và giúp học sinh tự mình giải
quyết vấn đề đã đặt ra, sau đó được giáo viên kết luận khái quát.

học.
Trong dạy học bộ môn Giáo dục công dân, nếu người dạy sử dụng tốt
phương pháp thuyết trình để truyền thụ các khái niệm, phạm trù, quy luật mang
tính trừu tượng, khái quát cao sẽ giúp cho học sinh hiểu và nắm vững chúng. Qua
đó, chỉ khi nào sử dụng thuyết trình kết hợp với các phương pháp khác thì mới
tránh được sự đơn điệu, tạo niềm hứng khởi trong học tập và phát huy được tư
duy độc lập, sáng tạo của người học.


22
1.2. DẠY HỌC TÍCH CỰC MÔN GDCD Ở TRƯỜNG THPT
1.2.1. Tính tích cực học tập và phương pháp dạy học tích cực
1.2.1.1. Tính tích cực học tập của học sinh
* Định nghĩa:
Theo Từ điển Tiếng Việt: “tích cực là một trạng thái tinh thần có tác dụng
khẳng định và thúc đẩy sự phát triển” [25;942]. Tích cực như là một trong những
yếu tố, động lực bên trong của mỗi cá nhân và luôn có trong con người. Chỉ khi
có những nhu cầu, động lực đạt tới những mục tiêu nhất định thì con người mới
bộc lộ và phát huy tính tích cực. Theo đó, giáo dục có vai trò quan trọng không
kém trong việc hình thành và phát triển tính tích cực xã hội như là một nhiệm vụ
nhằm đào tạo, bồi dưỡng những con người phát triển năng động, sáng tạo và chủ
động thích ứng phát triển trong cộng đồng.
* Bản chất của tính tích cực học tập:
Tính tích cực học tập, về bản chất đó là sự tích cực trong nhận thức, khát
vọng của sự hiểu biết, nghị lực cố gắng mong muốn chiếm lĩnh tri thức trong quá
trình học tập, nghiên cứu và tìm ra chân lý. Điều này thể hiện trong quá trình học
tập thông qua nhiều mặt như: sự nỗ lực của hoạt động trí tuệ, sự huy động cao độ
các chức năng tâm lí (như hứng thú, chú ý, ý chí...) nhằm đạt được mục đích đặt
ra với mức độ cao.
Động cơ học tập là nguồn tạo ra tính tích cực hoạt động học tập và khi đã

Như vậy, nói về tính tích cực nhận thức, người ta thường đánh giá về mức độ
nhận thức của người học trong quá trình thực hiện mục đích dạy học.
Kharlamop I.F viết: “Tính tích cực trong hoạt động nhận thức là trạng thái hoạt
động của học sinh, được đặc trưng bởi khát vọng học tập, sự cố gắng trí tuệ với
nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức cho chính mình” [20;43].
+ Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh: Tối đa hoá sự tham gia hoạt
động của người học với định hướng chỉ đạo là tự nhận thức, tự phát triển, tự thực
hiện, tự kiểm tra và đánh giá, qua đó hình thành và phát triển tư duy độc lập và
sáng tạo của học sinh.
* Yêu cầu của tính tích cực học tập:
GS.TSKH. Nguyễn Bá Kim chỉ rõ bốn yêu cầu để tích cực hoá hoạt động
học tập của học sinh:
- Xác lập vị trí chủ thể của người học, đảm bảo tính tự giác, tích cực sáng tạo
của hoạt động học tập.


24
- Dạy học phải dựa trên nghiên cứu tác động của những quan niệm và kiến
thức sẵn có của người học, nhằm khai thác mặt thuận lợi, hạn chế mặt khó khăn,
nghiên cứu những chướng ngại hoặc sai lầm có thể có của những kiến thức đó
trong quá trình học tập của học sinh.
- Dạy học không chỉ nhằm mục đích là tri thức và kỹ năng bộ môn, mà quan
trọng hơn cả là việc học, dạy cách học cho học sinh.
- Quá trình dạy học phải bao hàm cả việc dạy cách tự học thông qua việc để
học sinh tự hoạt động nhằm đáp ứng nhu cầu của bản thân và của xã hội .
Để phát huy được tính tích cực trong hoạt động học tập của học sinh cần
một quá trình làm cho người học trở thành chủ thể tích cực trong hoạt động học
tập của chính họ.
1.2.1.2. Phương pháp dạy học tích cực
* Quan điểm về phương pháp dạy học:

của thời đại, đòi hỏi cần phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy
tính chủ động, tích cực, sáng tạo của người dạy và người học – phương pháp dạy
học tích cực.
* Định nghĩa phương pháp dạy học tích cực:
Từ các quan điểm trên, có thể quan niệm phương pháp dạy – học tích cực:
Sự khơi dậy, phát huy tính chủ động, tích cực của cả thầy và trò
nhằm trau dồi tư duy sáng tạo và rèn luyện trí thông minh của người học
trong quá trình chinh phục chân lý.
Sự dạy và học mà trong đó thầy là người tổ chức, định hướng, tạo
điều kiện; còn trò là người thực hiện, thực hành.
Sự dạy và học nhằm đạt được cả ba mục tiêu: kiến thức, kỹ năng và
thái độ, trên cơ sở đánh giá, kiểm tra cả quá trình học tập và qua từng môn
học.
Sự dạy và học mà trong đó có sử dụng hiệu quả những phương tiện
kỹ thuật hiện đại.
Một cách khái quát nhất, có thể xem: “Phương pháp dạy học tích cực là
phương pháp khơi dậy, phát huy tính chủ động, sáng tạo và tích cực của cả người
dạy và người học; trong đó lấy người học làm trung tâm trên cơ sở phát huy vai
trò định hướng, tổ chức của người thầy, vai trò thực hiện của trò và hiệu quả của
hệ thống phương tiện kỹ thuật hiện đại nhằm chinh phục chân lý trên cả ba
phương diện: kiến thức, kỹ năng và thái độ” [17;46].