BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Phạm Thị Kim Thoa

TỰ Ý THỨC CỦA SINH VIÊN TẠI
MỘT SỐ TRƯỜNG ĐẠI HỌC
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2013


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Phạm Thị Kim Thoa

TỰ Ý THỨC CỦA SINH VIÊN TẠI
MỘT SỐ TRƯỜNG ĐẠI HỌC
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Chuyên ngành : TÂM LÝ HỌC
Mã số
: 60 31 04 01
LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. LÊ XUÂN HỒNG

Thành phố Hồ Chí Minh - 2013

Người cảm ơn

PHẠM THỊ KIM THOA

2


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ........................................................................................................ 1
LỜI CẢM ƠN .............................................................................................................. 2
MỤC LỤC .................................................................................................................... 3
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT .................................................................................. 5
MỞ ĐẦU....................................................................................................................... 6
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................................ 6
2. Mục đích nghiên cứu ...................................................................................................... 7
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu .............................................................................. 7
4. Giả thuyết nghiên cứu .................................................................................................... 7
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ..................................................................................................... 7
6. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu ................................................................................... 8
7. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................................... 8

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN .............................................................................. 10
1.1.1. Ở nước ngoài ......................................................................................................... 10
1.1.2. Ở Việt Nam ........................................................................................................... 12
1.2. Lý luận về ý thức, tự ý thức ...................................................................................... 15
1.2.1. Khái niệm về ý thức .............................................................................................. 15
1.2.2. Khái niệm về tự ý thức .......................................................................................... 18
1.2.3. Sự hình thành và phát triển tự ý thức cá nhân ....................................................... 25
1.2.4. Yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tự ý thức cá nhân ................... 29
1.3. Tự ý thức của sinh viên ............................................................................................. 33


4


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
ĐHSP

Đại học Sư phạm

ĐLTC

Độ lệch tiêu chuẩn

ĐTB

Điểm trung bình

F

Kiểm nghiệm F với K mẫu độc lập (giải tích biến lượng)

HSTC

Hệ số tin cậy

KHXH&NV

Khoa học xã hội và nhân văn

Nxb


TĐC

Tự điều chỉnh, tự điều khiển hành vi theo mục đích tự giác

TĐG

Tự đánh giá

THCS

Trung học cơ sở

THPT

Trung học phổ thông

TNT

Tự nhận thức

TP.

Thành phố

TP.HCM

Thành phố Hồ Chí Minh

TYT

đi theo những yêu cầu đòi hỏi của tập thể, của cộng đồng xã hội. Chính phẩm chất nhân
cách bậc cao này có ý nghĩa rất lớn đối với việc tự giáo dục, tự hoàn thiện bản thân theo
hướng tích cực của những trí thức tương lai… Hơn nữa sự thể hiện tự ý thức ở mỗi sinh
viên khác nhau về mức độ biểu hiện tự ý thức, về vấn đề biểu hiện, về luận cứ đánh giá bản
thân…
Tự ý thức là một vấn đề được quan tâm nhiều của các nhà khoa học. Có thể kể ra một
vài nghiên cứu như: Trần Ninh Giang, (2005): “Vấn đề ý thức và tự ý thức trong tâm lý
6


học”; Đỗ Long (2005): “Vấn đề tự ý thức trong tâm lý học tộc người”; Kiều Thị Thanh Trà
(2010) “Biểu hiện tự ý thức của học sinh một số trường Trung học phổ thông tại Thành phố
Hồ Chí Minh”… Tuy nhiên đề tài nghiên cứu tự ý thức của sinh viên vẫn chưa có mà chỉ có
một vài đề tài nghiên cứu về tự đánh giá của sinh viên [4].
Về mặt lý luận tự ý thức của sinh viên phát triển ở mức cao. Nhưng trong thực tế
cuộc sống hiện nay với sự phát triển của khoa học công nghệ, sự phát triển của nền kinh tế
thị trường, sự hội nhập thế giới nên sinh viên tiếp xúc với nhiều nền văn hóa khác nhau thì
tự ý thức của sinh viên ra sao? Tự ý thức của sinh viên biểu hiện như thế nào? Sinh viên
quan tâm đến bản thân ở những đặc điểm nào? Những yếu tố nào tác động và chi phối đến
tự ý thức của sinh viên? Sinh viên khẳng định bản thân mình thông qua những gì? Khả năng
tự giáo dục của sinh viên ra sao?... Tất cả đều là một ẩn số đang chờ chúng ta khám phá. Do
đó cần thiết phải có một đề tài nghiên cứu về tự ý thức của sinh viên hiện nay.
Từ những lý do trên người nghiên cứu xin lựa chọn đề tài: “Tự ý thức của sinh viên
tại một số trường Đại học Thành phố Hồ Chí Minh”.

2. Mục đích nghiên cứu
Khảo sát tự ý thức của sinh viên tại một số trường Đại học Thành phố Hồ Chí Minh,
từ đó đưa ra giải pháp giúp nâng cao tự ý thức cho sinh viên.

3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Trường Đại học Thể Dục Thể Thao Thành phố Hồ Chí Minh
Số lượng khách thể: 514 sinh viên

7. Phương pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp luận nghiên cứu
7.1.1. Quan điểm hệ thống cấu trúc: vận dụng quan điểm hệ thống cấu trúc vào đề
tài ta sẽ tìm hiểu tự ý thức của sinh viên diễn ra trên các mặt: tự nhận thức, tự đánh giá, tự
điều chỉnh, tự điều khiển hành vi của bản thân theo mục đích tự giác.
7.1.2. Quan điểm thực tiễn: nghiên cứu tự ý thức của sinh viên xuất phát từ thực tiễn
cuộc sống, có ý nghĩa thực tiễn, và giúp giải quyết được những vấn đề của thực tiễn đề ra.
7.2. Phương pháp nghiên cứu
7.2.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Mục đích: Thu thập những tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu nhằm làm rõ
các vấn đề lý luận của đề tài cần nghiên cứu.
- Cách thực hiện: Tham khảo các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, sách,
tạp chí chuyên ngành, các thông tin … có liên quan đến đề tài. Hệ thống hóa những tài liệu
nói trên để xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu của đề tài.
7.2.2. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
8


7.2.2.1. Phương pháp đều tra bằng bảng hỏi
Đây là phương pháp chính của đề tài này.
- Mục đích: Thu thập thông tin từ sinh viên nhằm tìm hiểu về sự biểu hiện tự ý thức
của sinh viên.
- Cách thực hiện: Phát cho sinh viên những phiếu thăm dò ý kiền. Yêu cầu sinh viên
trả lời đầy đủ không bỏ sót câu nào.
7.2.2.2. Phương pháp phỏng vấn
- Mục đích: nhằm thu thập thêm thông tin sâu hơn về vấn đề nghiên cứu.
- Cách thực hiện: đặt câu hỏi cho sinh viên trả lời thông qua các bảng hỏi phỏng vấn

Đầu thế kỷ XX, cùng với sự ra đời của tâm lý học Mác - xít được xây dựng trên nền
tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử thì vấn đề ý thức, tự ý thức
mới dần được làm sáng tỏ và nghiên cứu triệt để.
Những công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học Liên Xô, đứng đầu là
L.X.Vugotxki, đã chỉ ra rằng ý thức cũng như các hiện tượng tâm lý khác, là sự phản ánh
thế giới khách quan vào não người, chứ không phải cái gì huyền bí vốn có từ bên trong con
người phát ra hay do một đấng siêu nhiên nào đó sinh ra rồi “nhập” vào con người. Thành
10


tựu này đã đặt tiền đề cho hàng loạt những công trình nghiên cứu tiếp theo về ý thức và tự ý
thức. Các công trình của A.N.Leonchiev, V.A.Petrovxki, B.Ph.Lomov, K.K.Platonov,
V.V.Stolin, I.I.Chetxnocova,... đã làm sáng tỏ các khái niệm, cấu trúc, chức năng cũng như
sự hình thành và phát triển ý thức, tự ý thức. [9], [11], [22]
Ngoài ra còn có nhiều công trình nghiên cứu tự ý thức khác như:
- Nhà tâm lý học người Đức, A.Pfender, đầu thế kỷ XX đã xây dựng khái niệm tự ý
thức từ sự phân biệt “Cái tôi” và tự ý thức. Theo ông, tất cả các hiện tượng tâm lý là cảm
xúc trực tiếp đồng nhất với ý thức, nhưng ý thức không được hiểu là sự phản ánh mà như
cái bên trong có sẵn. Chủ thể tâm lý hình thành khả năng tự nhận thức về bản thân mình,
hình ảnh của chính mình, hình ảnh này có hạt nhân và ngoại biên. Hạt nhân gồm có cuộc
sống quá khứ của con người, ý thức về những khả năng hành động khác nhau. Ngoại biên
gồm những gì nằm ngoài tâm lý như: quần áo, thân thể, tài sản. Khi chính hình ảnh đó của
chủ thể tâm lý trở thành đối tượng, nội dung của ý thức cụ thể, xuất hiện ý thức tâm lý đặc
biệt là tự ý thức [18]. Do đó, tự ý thức trong quan niệm của A.Pfenden giống như là màn
ảnh, trên đó phóng chiếu biểu tượng về bản thân của chủ thể tâm lý.
- Cùng nghiên cứu về tự ý thức, GS. Philippe Rochat, thuộc khoa Tâm lý học, Đại
học Emory, Mỹ, đã có công trình về “Năm mức độ tự ý thức mà trẻ bộc lộc ở những năm
đầu đời” [45]. Trong đó, ông đã phân tích năm mức độ tự ý thức của trẻ gồm có: Mức 0: Sự
hỗn loạn; Mức 1: Sự khác biệt; Mức 2: Sự định vị; Mức 3: Sự nhận ra; Mức 4: Sự bền vững;
Mức 5: Sự tự ý thức. Thông qua các bài tập thí nghiệm trên trẻ ở các độ tuổi từ 0 đến 5 tuổi

ý thức trong quá trình phát triển tâm lý con người. Bên cạnh đó, các vấn đề về ý thức, tự ý
thức trong tâm lý tộc người, ý thức môi trường cộng đồng, ý thức quốc gia dân tộc,... cũng
được tiến hành nghiên cứu.
Các công trình nghiên cứu thực tiễn về ý thức và tự ý thức ở nước ta hiện nay cũng
bắt đầu được quan tâm. Có thể kể ra như sau:
- Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thạc về tự ý thức của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi được
tiến hành trên 326 trẻ tại các trường mẫu giáo ở Hà Nội năm học 1998 – 2000. Kết quả
nghiên cứu cho thấy tự ý thức của trẻ 5 - 6 tuổi thể hiện cao ở tất cả các mặt; đa số trẻ có
mức độ đánh giá phù hợp cao. Tự ý thức của trẻ phát triển không đồng đều ở các mặt tự ý
thức và ở từng cá nhân trẻ. Đồng thời, đề tài cũng đi đến khẳng định tự ý thức của trẻ em
mẫu giáo mang tính trực quan.
- Nghiên cứu của tác giả Phạm Thành Nghị về tự ý thức nghề nghiệp của sinh viên
năm 2010 trên 320 sinh viên năm thứ ba, thứ tư và thứ năm của 3 trường đại học kỹ thuật
trên địa bàn Hà Nội (Bách khoa, Xây dựng, Thủy lợi). Kết quả cho thấy sáu thành tố tự
nhận thức và tự nhận thức nghề nghiệp đã được xác định trên cơ sở quan điểm rằng tự ý
thức là công cụ tự điều chỉnh của chủ thể hoạt động. Các số liệu điều tra trên sinh viên cũng
12


chỉ ra sự phát triển cao hơn của tự ý thức nghề nghiệp ở những sinh viên tham gia vào hoạt
động nghiên cứu khoa học và các hoạt động khác có liên quan đến hoạt động nghề nghiệp
trong tương lai.
- Đề tài của sinh viên Kiều Thị Thanh Trà: “Biểu hiện tự ý thức của học sinh một số
trường THPT tại Thành phố Hồ Chí Minh” năm 2010. Nghiên cứu được thực hiện trên 465
học sinh thuộc 4 trường: Trường Trung học thực hành Đại học Sư phạm TP.HCM, Trường
THPT Hùng Vương, Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai, Trường THPT Lê Thánh Tôn.
Kết quả nghiên cứu cho thấy đa số học sinh THPT ở TP.HCM hiện nay có biểu hiện tự ý
thức ở mức khá, có mối liên hệ ở mức trung bình giữa biểu hiện tự ý thức thể hiện trên ba
mặt. Trong đó cặp nhận thức và thái độ có tương quan mạnh nhất. Và yếu tố giáo dục gia
đình và bản thân các em là hai yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến tự ý thức của học sinh.

bình. Nói chung, sự tự đánh giá về học tập, đạo đức, xã hội đạt mức trung bình cao. Sự tự
đánh giá về mặt thể chất ở mức trung bình, trong đó các em học sinh đánh giá sức khỏe tích
cực hơn đánh giá về hình dáng của bản thân. Sự tự đánh giá về cảm xúc đạt mức trung bình
thấp. Các em có sự tự đánh giá về cảm xúc tiêu cực liên quan đến khía cạnh học tập, trong
khi đó cảm xúc tích cực thường liên quan đến quan hệ xã hội.
- Tác giả Bùi Thị Hồng Thắm với đề tài: “Khả năng tự đánh giá các phẩm chất ý chí
của học sinh THPT” năm 2010. Đề tài được nghiên cứu trên 275 học sinh của 3 trường là:
THPT chuyên Trần Hưng Đạo, THPT Phan Bội Châu, THPT dân lập Lê Lợi tại TP Phan
Thiết... Kết quả nghiên cứu tác giả đã khẳng định đa phần các em chưa có khả năng tự đánh
giá biểu hiện ở mối tương quan thấp giữa tự đánh giá phẩm chất ý chí với nhận thức và đánh
giá của các bên thứ hai.
- Đề tài “Tìm hiểu sự đánh giá bản thân ở trẻ 10-15 tuổi” do Văn Thị Kim Cúc thực
hiện trên khách thể là 120 trẻ (60 nam - 60 nữ) ở một số trường THCS tại Hà Nội, bằng
thang do Florence Sordes - Adler, Gvvenaelle Lévêque, Nathalie Oubravrie, Claire Sa fort Mottay. Kết quả nghiên cứu của đề tài đã cho thấy ở thanh thiếu niên 10 - 15 tuổi, sự tự
đánh giá bản thân bộc lộ tính tích cực ở lĩnh vực học đường thể hiện rõ khả năng đáp ứng
thích hợp của các em vào hoạt động chủ đạo, vào các quan hệ trong cuộc sống học đường ở
lứa tuổi này.
- Công trình nghiên cứu “Tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5 tại trường tiểu
học Nguyễn Bỉnh Khiêm, thành phố Hồ Chí Minh.” của tác giả Lê Ngọc Bảo Trâm. Tác giả
tiến hành nghiên cứu trên 100 học sinh và kết quả cho thấy tự nhận thức của học sinh lớp 4,
lớp 5 về các đặc điểm hình thức bên ngoài của mình và tính cách, năng lực học tập ở mức
độ trên trung bình.
Như vậy, các công trình nghiên cứu về ý thức, tự ý thức ở nước ta còn khá hạn chế,
đặc biệt là các công trình nghiên cứu về thực trạng. Bên cạnh các công trình nghiên cứu về
từng mặt riêng biệt trong nội dung của tự ý thức, vẫn chưa có công trình nào đề cập một
14


cách cụ thể đến tự ý thức của thế hệ trẻ nói chung, của sinh viên nói riêng. Vì vậy, người
nghiên cứu thực hiện đề tài theo hướng tìm hiểu tự ý thức của sinh sinh viên ở TP. Hồ Chí

15


Trong tâm lý học ý thức là vấn đề cơ bản, quyết định của khoa học tâm lý. Do đó mà
ý thức là một lĩnh vực nghiên cứu thu hút nhiều sự quan tâm của các nhà Tâm lý học như:
- Theo quan điểm của phân tâm học, ý thức là một trạng thái tỉnh thức với chức
năng quan sát, ghi nhận, cảm nhận, nhận định đối với các sự vật bên ngoài cái tôi và đối với
các suy tư, cảm xúc và hình ảnh bên trong cái tôi. Ý thức như thế có thể gọi là một quang
năng nhận định và là một quang năng định hướng với bốn chức năng: chức năng cảm nhận,
suy tư, đánh giá và trực kiến. Thể hiện các chức năng nói trên, ý thức phải liên hệ với cái
Tôi như chủ thể, như động lực, như đầu não, như trung tâm. [21] Cũng theo quan điểm này,
S. Freud đã đề cập đến ý thức trong quan hệ giữa hệ thống vô thức - ý thức trong đời sống
tinh thần của con người. Ông đưa ra nhân tố “Cái tôi” được ví như là cán cân giữa “cái ấy”
và “cái siêu tôi”, nó luôn cố gắng xử lý sự bướng bỉnh và nôn nóng của “cái ấy”, đối chiếu
hành động của mình với hiện thực, giảm căng thẳng tâm lý và đồng thời đáp ứng với khát
vọng thường xuyên vươn tới sự hoàn thiện của “cái siêu tôi”. Từ việc phân tích các nhân tố
trong hệ thông cấu trúc trong bộ máy tâm thần, Freud ví ý thức như một cái máy chiếu quét
sáng trên sân khấu, những gì nằm ngoài vùng sáng nhưng vẫn trong tầm chiếu của nó sẽ trở
thành tiềm ý thức, và “cái tôi” có trách nhiệm điều khiển máy chiếu này.[27]
- Theo V.N.Miaxisep nghiên cứu về thái độ, coi ý thức là sự thống nhất của phản ánh
thực tại và thái độ tích cực, có mục đích của con người đối với hiện thực khách quan.
- Theo E.V.Sorokhova, “Ý thức được đặc trưng bởi thái độ tích cực của con người
đối với thực tại, với bản thân, với cử chỉ và hành vi, hoạt động của mình - hướng vào đạt
mục đích đặt ra. Ý thức là năng lực (khả năng của con người) hiểu thế giới xung quanh, các
quá trình diễn ra trong đó, các tư tưởng, hành động và thái độ của mình đối với thế giới
cũng như với chính bản thân mình”.
- Theo K.K.Platonov cho rằng, ý thức là sự thống nhất của mọi hình thức nhận thức,
trải nghiệm của con người và thái độ của họ đối với cái mà họ phản ánh - là sự thống nhất
của tất cả các quá trình, trạng thái, thuộc tính tâm lý của con người như là một nhân cách.
- Theo X. L.Rubinstein, coi ý thức - đó không chỉ là sự phản ánh, mà còn là thái độ

con người hiểu được những tri thức mà con người đã tiếp thu được (là tri thức về tri thức,
phản ánh của phản ánh)”.[41]
1.2.1.2. Thuộc tính của ý thức
Ý thức có các thuộc tính cơ bản sau:
a. Ý thức thể hiện năng lực nhận thức cao nhất của con người về thế giới. Đó là nhận
thức các bản chất, nhận thức khái quát bằng ngôn ngữ. Và còn dự kiến trước kế hoạch hành
vi, kết quả của nó, làm cho hành vi mang tính có chủ định.
b. Ý thức thể hiện thái độ của con người đối với thế giới. Ý thức không chỉ nhận thức
sâu sắc về thế giới mà còn thể hiện thái độ đối với nó. C.Mác và Ph.Ăngghen đã viết: “Ý
thức tồn tại đối với tôi là tồn tại một thái độ nào đó đối với sự vật này hay sự vật khác, động
17


vật không biết “tỏ thái độ” đối với sự vật nào cả…”.
c. Ý thức thể hiện năng lực điều khiển, điều chỉnh hành vi của con người. Trên cơ sở
nhận thức bản chất khái quát và tỏ rõ thái độ với thế giới. Ý thức điều khiển, điều chỉnh
hành vi của con người đạt tới mục đích đã đề ra. Vì thế ý thức có khả năng sáng tạo.
V.I.Lênin nói: “Ý thức của con người không chỉ phản ánh hiện thực khách quan mà còn
sáng tạo nó”.
d. Khả năng tự ý thức: con người không chỉ ý thức về thế giới mà còn, ở mức độ cao
hơn, có khả năng tự ý thức, có nghĩa là khả năng tự nhận thức về mình, tự xác định thái độ
đối với bản thân, tự điều khiển, điều chỉnh, tự hoàn thiện mình.
Như vậy, ý thức là chức năng cao nhất của tâm lý. Ý thức tiếp nhận những thông tin
trong môi trường và thông tin về bản thân, chọn lọc và biểu thị những rung cảm tương ứng,
từ đó vạch ra kế hoạch hành động thích hợp và hiệu quả. Với những đặc điểm này, ý thức
được coi là khả năng nhận thức và điều khiển hành vi cao nhất của con người với thế giới –
Khả năng tự ý thức.
1.2.2. Khái niệm về tự ý thức
1.2.2.1. Định nghĩa tự ý thức
Trên phương diện Triết học duy vật biện chứng tự ý thức được xem xét ở việc con

trong mối quan hệ với những người xung quanh.
Trên phương diện Tâm lý học, Tự ý thức là một vấn đề được nhiều nhà khoa học
xem xét nghiên cứu trong các công trình nghiên cứu lý luận cũng như thực tiễn với nhiều
gốc độ và cách nhìn nhận khác nhau:
- Tự ý thức là việc con người nhận thức và đánh giá bản thân mình về hiểu biết,
phẩm giá, lợi ích, mục đích, lý tưởng… của mình với tư cách là một nhân cách đang tư duy
và hoạt động có ý thức [47]
- Theo S. Franz, tự ý thức là “ý thức về chính bản thân mình, là sự trở nên có ý thức
đối với những hiểu biết về bản thân, sự trở nên có ý thức về những xúc cảm riêng của bản
thân” [8]
- Tương tự, A. G. Xpirkin cũng cho rằng “Tự ý thức là sự tự giác của con người về
hành động cũng như kết quả hành động của bản thân mình, về tư tưởng, tình cảm, bộ mặt
đạo đức, hứng thú, lý tưởng động cơ và hành vi. Đó là sự đánh giá tổng thể về bản thân và
vị trí của mình trong cuộc sống” [44; tr.148 – 149].
- Theo V.A.Kruchetxki cho rằng tự ý thức là sự nhận thức về bản thân như một thành
viên của các mối quan hệ với thế giới xung quanh, với những người khác, về hành vi, hành
động, suy nghĩ, cảm giác, toàn bộ các phẩm chất đa dạng của nhân cách.
- Theo K.K. Platonov, tự ý thức là sự phản ánh của mỗi người về vai trò của mình
trong tập thể và xã hội. Sự nhận thức của con người về cái tôi, các hành vi của mình và sự
19


điều chỉnh tích cực của chúng trong xã hội.
- Tự ý thức theo P.R. Chamata - là sự nhận thức của con người về bản thân trong
những quan hệ của mình với thế giới bên ngoài và với những người khác.
- Theo I.I. Chetxnocova sự tự ý thức như là một quá trình phức tạp nhiều bậc trên cơ
sở các quá trình tâm lý: quá trình nhận thức, xúc cảm và ý chí. [9]
- Khi xem xét nội dung của tự ý thức trong một cấu trúc tầng bậc mà bậc phát triển
cuối cùng là tự đánh giá, L.S. Kôn đã đi đến định nghĩa: Tự ý thức là một cấu trúc tâm lý
phức tạp bao gồm: thứ nhất, ý thức về tính đồng nhất của mình; thứ hai, ý thức về cái tôi của

thức về bản thân; tự đánh giá về bản thân; tự điều chỉnh, tự điều khiển bản thân theo mục
đích tự giác. Cụ thể từng thành phần như sau:
a. Tự nhận thức về bản thân
Theo nhà tâm lý học người Nga N.N.Yechocoba “tự nhận thức như là mắt xích đầu
tiên và là cơ sở tồn tại thể hiện của tự ý thức. Qua nhận thức, con người đi từ những hiểu
biết xác định về bản thân. Những hiểu biết đó đi vào nội dung của tự ý thức như là tâm điểm
của nó”.
Tự nhận thức bắt đầu từ rất sớm của tuổi thơ và khi đó nó đã có những hình thức và
nội dung đặc trưng. Đầu tiên, đứa trẻ học cách phân biệt bản thân nó với thế giới vật chất –
hiện tại đứa trẻ chưa biết cái gì liên quan tới cơ thể của nó. Sau đó, nó nhận thức bản thân
với một tư duy khác – nó là thành viên của môi trường xã hội vi mô. Trong giai đoạn này
đứa trẻ đã bắt đầu quan sát các hiện tượng giống nhau. Mặc dù vậy, đứa trẻ vẫn còn khó
khăn trong việc phân biệt nó với những người khác. Đến tuổi vị thành niên, cá nhân bắt đầu
nhận thức về “cái tôi lý tưởng” của mình qua hiểu biết về các đặc điểm tâm lý, tính cách và
các phẩm chất đạo đức của bản thân.
Quá trình tự nhận thức là quá trình kích thích mạnh mẽ sự lĩnh hội một cách tích cực
các kinh nghiệm văn hoá của cá nhân. Đối với lứa tuổi vị thành niên, quá trình này bắt đầu
với câu hỏi: “Tôi là ai?”, “Tại sao mình lại không như vậy?”, “Tôi sẽ cần trở thành một
người như thế nào?”. Đó là sự nhận thức về cái tôi lý tưởng và đây chính là bắt đầu của sự
tự hoàn thiện cá nhân [3]
Khi đề cập đến vấn đề “cái tôi” lý tưởng, Carl Rogers cũng đã nhấn mạnh “cái tôi” lý
tưởng được hiểu là tự nhận thức mà cá nhân muốn trải qua nhất [24]
Cá nhân tự nhận thức về bản thân mình từ đặc điểm bên ngoài, năng lực, phẩm chất
đến vị thế xã hội. Cụ thể là:
- Hình thức bên ngoài: là những đặc điểm về mái tóc (màu gì? dài hay ngắn? mềm
hay cứng?...), làn da (màu trắng hay ngăm đen? da khô hay mềm mại?), vóc dáng (to hay
nhỏ?), chiều cao (cao hay thấp?), cân nặng (ốm hay mập?), …
- Nội dung bên trong: năng lực (kết quả học tập, năng lực làm việc, năng khiếu,…),
phẩm chất (tính cách, khí chất)
21

những hiện tượng về cơ thể và tâm lý, hành vi, thái độ của bản thân, từ đó đối chiếu với hệ
thống tiêu chuẩn đánh giá xem nó tồn tại ở mức độ nào.
Tự đánh giá là hệ thống thái độ đối với bản thân. Từ việc nhận thức bản thân, cá nhân
tự nhận xét, đánh giá, phê bình những nét tâm lý của mình. Hệ thống thái độ đối với bản
22


thân là rất đa dạng, tự hài lòng, tự hào, tin tưởng đến thất vọng, xấu hổ hay cảm thấy tự ti về
chính mình.
Tóm lại, sự tự đánh giá chung của nhân cách có thể dựa trên cấu trúc các đánh giá bộ
phận: đánh giá về trí tuệ, khả năng tiếp xúc và ảnh hưởng đến những người khác trong giao
tiếp, về ổn định cảm xúc và tốc độ phản ứng, sự tự tin, tự nhận thức.
c. Tự điều chỉnh, tự điều khiển bản thân theo mục đích tự giác
Việc tự điều chỉnh, tự điều khiển bản thân theo mục đích tự giác được thể hiện qua
hành vi của mỗi cá nhân trong các mối quan hệ. Thông qua quá trình tự nhận thức, tự đánh
giá bản thân, cá nhân sẽ tự điều khiển và điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với bản
thân, phù hợp với mục tiêu hướng tới, phù hợp với những chuẩn mực, nguyên tắc đạo đức
xã hội, kiềm chế những hành vi sai trái một cách tự giác, tiến đến tự giáo dục và hoàn thiện
bản thân, đáp ứng yêu cầu của xã hội.
1.2.2.3. Vai trò của tự ý thức
Tự ý thức là mức độ phát triển cao của ý thức, với cấu trúc gồm có: tự nhận thức bản
thân; tự đánh giá; tự điều chỉnh, điều khiển hành vi của bản thân để từ đó cá nhân có thể tự
giáo dục và hoàn thiện mình. Chính nhờ sự tự ý thức về bản thân, con người tự tách mình ra
khỏi thế giới xung quanh, xác định được vị trí và vai trò của mình trong thế giới đó. Tự ý
thức hình thành không những trong từng cá nhân mà cả trong những cộng đồng, tập đoàn
người lớn, nhỏ.
Mặt khác, kỹ năng tự ý thức ở mỗi người sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho công tác giáo
dục ở mỗi gia đình, nhà trường và các trung tâm giáo dục khác.
Một trải nghiệm xã hội có vai trò quan trọng trong việc hình thành tự ý thức là gắn
bó an toàn với người chăm sóc đầu đời. Sandra Pipp và đồng nghiệp đã làm một test phức