BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
_______________

Nguyễn Thị Ngọc Phượng

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
_______________

Nguyễn Thị Ngọc Phượng

Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học
Mã số

: 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS. NGUYỄN TIẾN CÔNG

Thành phố Hồ Chí Minh - 2012



Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các hình, đồ thị, biểu đồ
MỞ ĐẦU ...................................................................................................................1
Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ..................................4
1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ...............................................................................4
1.1.1. Các tài liệu, luận án, luận văn nghiên cứu về thí nghiệm hóa học ..........4
1.1.2. Các khóa luận, luận án, luận văn nghiên cứu về e-book và website hóa
học ............................................................................................................7
1.2. Đổi mới phương pháp dạy và học ....................................................................9
1.2.1. Các xu hướng đổi mới phương pháp dạy và học .....................................9
1.2.2. Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học ........................................9
1.2.3. Đổi mới phương pháp dạy và học với sự hỗ trợ của CNTT ..................10
1.3. Tự học ............................................................................................................13
1.3.1. Tự học là gì? ..........................................................................................13
1.3.2. Các hình thức của tự học .......................................................................14
1.3.3. Chu trình của tự học...............................................................................14
1.3.4. Vai trò của tự học...................................................................................15
1.3.5. Tự học qua mạng và những lợi ích của nó ............................................16
1.4. Thực hành thí nghiệm trong dạy học hóa học ................................................17
1.4.1. Thí nghiệm hoá học ...............................................................................17
1.4.2. Bài thực hành hóa học ...........................................................................22
1.5. E-book ............................................................................................................25
1.5.1. Khái niệm e-book ..................................................................................25
1.5.2. Ưu điểm, nhược điểm của e-book .........................................................25


1.5.3. Phần mềm thiết kế e-book Macromedia Dreamweaver 8......................26

3.3. Nội dung thực nghiệm....................................................................................74
3.4. Phương pháp phân tích kết quả thực nghiệm .................................................75
3.4.1. Phân tích định lượng ..............................................................................75
3.4.2. Phân tích định tính .................................................................................77
3.5. Tiến hành thực nghiệm...................................................................................77
3.5.1. Chuẩn bị .................................................................................................77
3.5.2. Tiến hành hoạt động dạy học trên lớp ...................................................78
3.6. Kết quả thực nghiệm ......................................................................................78
3.6.1. Kết quả thực nghiệm định lượng ...........................................................78
3.6.2. Kết quả thực nghiệm định tính ..............................................................89
TÓM TẮT CHƯƠNG 3 ............................................................................................97
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ...................................................................................98
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................................102
PHỤ LỤC


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CNTT

: công nghệ thông tin

ĐC

: đối chứng

ĐHSP

: Đại học Sư phạm

GV


THPT

: trung học phổ thông

T/N

: thí nghiệm

TN

: thực nghiệm

TP.HCM : Thành phố Hồ Chí Minh


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 : Xu hướng đổi mới nhờ CNTT ............................................................. 11
Bảng 1.2 : So sánh PPDH trước đây và PPDH ứng dụng CNTT ........................ 12
Bảng 1.3 : Mức độ cần thiết của việc dạy TH ...................................................... 28
Bảng 1.4 : Quan điểm về việc dạy TH hiện nay .................................................. 28
Bảng 1.5 : Nhận xét về nội dung hướng dẫn của bài TH trong sgk ................... 29
Bảng 1.6 : Nhận xét về số lượng thí nghiệm trong một bài TH .......................... 29
Bảng 1.7 : Tỉ lệ thực hiện bài TH bắt buộc trong chương trình ........................... 30
Bảng 1.8 : Tỉ lệ các trường có phòng thí nghiệm hóa học ................................... 30
Bảng 1.9 : Tỉ lệ các trường có người phụ trách PTN .......................................... 31
Bảng 1.10 : Số lượng HS trong một nhóm TH ...................................................... 31
Bảng 1.11 : Các loại tài liệu tham khảo được GV sử dụng trong dạy học TH ....... 32
Bảng 1.12 : Quan điểm về việc viết tường trình thí nghiệm ................................. 32
Bảng 1.13 : Các loại mẫu tường trình thí nghiệm được sử dụng .......................... 33

Bảng 3.20 : Nhận xét của HS về e-book ................................................................ 94


DANH MỤC CÁC HÌNH, ĐỒ THỊ, BIỂU ĐỒ
Hình 1.1 : Chu trình tự học ................................................................................... 14
Hình 1.2 : Phân loại các thí nghiệm hóa học ở trường phổ thông ........................ 22
Hình 1.3 : Kết quả khảo sát phần mềm thiết kế web tốt nhất............................... 27
Hình 2.1 : Sơ đồ cấu trúc nội dung e-book........................................................... 51
Hình 2.2 : Giao diện trang chủ của e-book........................................................... 52
Hình 2.3 : Giao diện trang “Nguyên tắc làm việc trong PTN” ........................... 53
Hình 2.4 : Giao diện trang “Các thao tác thực hành thí nghiệm” ...................... 54
Hình 2.5 : Giao diện trang “Bài thực hành” ....................................................... 55
Hình 2.6 : Giao diện trang “Bài tường trình” ..................................................... 57
Hình 2.7 : Giao diện trang “Hóa học vui” .......................................................... 58
Hình 2.8 : Giao diện trang liên hệ của e-book...................................................... 65
Hình 2.9 : Giao diện trang liên kết của e-book .................................................... 66
Hình 3.1 : Đồ thị đường lũy tích bài tường trình 1 ............................................. .80
Hình 3.2 : Biểu đồ kết quả học tập bài tường trình 1 ........................................... 80
Hình 3.3 : Đồ thị đường lũy tích bài tường trình 2 ............................................. .82
Hình 3.4 : Biểu đồ kết quả học tập bài tường trình 2 ........................................... 83
Hình 3.5 : Đồ thị đường lũy tích bài tường trình 3 ............................................. .85
Hình 3.6 : Biểu đồ kết quả học tập bài tường trình 3 ........................................... 86
Hình 3.7 : Đồ thị đường lũy tích 3 bài tường trình .............................................. 87
Hình 3.8 : Biểu đồ kết quả học tập 3 bài tường trình ........................................... 88


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Sự phát triển mạnh mẽ của CNTT trong những năm gần đây đã tác động vào
hầu hết các lĩnh vực, làm thay đổi rất lớn đến đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, đặc

như tích cực hóa hoạt động của học sinh, từ đó giúp nâng cao chất lượng dạy và
học.

2. Mục đích nghiên cứu
Thiết kế e-book hỗ trợ cho việc dạy và học thực hành hóa học lớp 11 THPT.

3. Nhiệm vụ của đề tài
- Nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài.
- Điều tra thực trạng về việc dạy và học các giờ thực hành hóa học ở trường
phổ thông.
- Thiết kế e-book các bài thực hành thí nghiệm môn Hóa học lớp 11.
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của e-book đã thiết kế.

4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Việc thiết kế e-book các bài thực hành thí nghiệm
hóa học lớp 11 THPT.
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hóa học ở trường THPT.

5. Phạm vi nghiên cứu
- Nội dung: Các bài thực hành hóa học trong chương trình hóa học lớp 11 cơ
bản trung học phổ thông.
- Địa bàn: Các trường THPT tại TP.HCM và một số tỉnh lân cận.

6. Giả thuyết khoa học
Nếu thiết kế được e-book chất lượng thì sẽ tạo điều kiện cho giáo viên ứng
dụng CNTT vào giảng dạy thường xuyên hơn; giúp giáo viên có thêm tư liệu dạy


học để đưa vào bài giảng gây hứng thú học tập cho học sinh, nâng cao chất lượng
dạy và học; cung cấp cho học sinh tư liệu học tập giúp ích cho quá trình củng cố

không ngừng được cải tiến và ứng dụng phổ biến hơn, đi cả vào chiều sâu và bề
rộng. Với vai trò là phương tiện dạy học quan trọng nhất, thực hành thí nghiệm hóa
học tạo ra tính tương tác mạnh mẽ và đa chiều giữa người dạy – người học, giữa
những người học với nhau và giữa người học với khoa học hóa học.
Với mục đích vận dụng, phát triển hơn nữa mảng thực hành thí nghiệm như
đúng với tầm vóc và vai trò của nó, đã có một số công trình nghiên cứu có nội dung
liên quan và gần gũi với đề tài, xin được giới thiệu sơ nét dưới đây.
1. Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm hóa học 10” của tác giả Trần Quốc Đắc,
NXB Giáo dục (2007) [18].
Tài liệu gồm 6 chương:
Chương 1: Hệ thống thí nghiệm hoá học ở trường phổ thông.
Chương 2: Phương pháp tiến hành thí nghiệm biểu diễn của GV và thí
nghiệm nghiên cứu của HS. (Chương này gồm 50 thí nghiệm tương ứng với 14 nội
dung bài học).
Chương 3: thí nghiệm thực hành hóa học lớp 10.
Chương 4: Bảo quản, sử dụng dụng cụ thí nghiệm hóa học.
Chương 5: Bảo quản, sử dụng và tự chế tạo một số hóa chất.
Chương 6: Một số thao tác cơ bản trong PTN hóa học ở trường THPT.
Phụ lục: Một số vấn đề về cấu trúc, trang bị và sử dụng phòng bộ môn hóa
học trường THPT.
2. Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm hóa học 11” của tác giả Trần Quốc Đắc,
NXB Giáo dục (2007) [19].


Tài liệu này gồm 3 chương:
Chương 1: Hướng dẫn tiến hành thí nghiệm hóa học biểu diễn của GV và thí
nghiệm nghiên cứu của HS. (Chương này gồm có 76 thí nghiệm tương ứng với 24
nội dung bài học).
Chương 2: Hướng dẫn tiến hành thí nghiệm thực hành của HS.
Chương 3: Hướng dẫn tiến hành một số thí nghiệm hóa học vui.

dạy học để nâng cao tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập hóa học lớp
10, lớp 11 trường THPT ở Hà Nội” của tác giả Nguyễn Thị Hoa (2003).
5. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy
học tiết thực hành hóa học lớp 11 ở trường THPT” của tác giả Tô Quốc Anh (2011),
trường ĐHSP TP.HCM.
6. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Nghiên cứu sử dụng thí nghiệm hóa học
của học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong quá trình giảng dạy hóa vô
cơ lớp 10, 11, 12 ở trung tâm giáo dục thường xuyên” của tác giả Nguyễn Văn Lưu (2005),
trường ĐHSP Huế.
7. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Hình thành và phát triển khái niệm các
loại phản ứng hóa học thông qua sử dụng thí nghiệm và bài tập hóa học trong
chương trình hóa học lớp 10 THPT” của tác giả Thái Hạ Quyên (2007), trường
ĐHSP Huế.
8. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Lựa chọn sử dụng khai thác thí nghiệm
hóa học để khắc sâu kiến thức hóa học phần phi kim trong chương trình THPT” của
tác giả Nguyễn Kháng (2007), trường ĐHSP Huế.
9. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Một số biện pháp nâng cao chất lượng rèn
luyện kiến thức - kĩ năng thí nghiệm trong chương trình hóa học 10 nâng cao cho
học sinh theo hướng dạy học tích cực” của tác giả Đỗ Thị Bích Ngọc (2009),
trường ĐHSP TP.HCM.
10. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Sử dụng thí nghiệm trong dạy học môn
hóa lớp 10, 11 trường THPT tỉnh Dăk Lăk” của tác giả Võ Phương Uyên (2009), trường
ĐHSP TP.HCM.


11. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Sử dụng thí nghiệm hóa học để tổ chức
hoạt động học tập tích cực cho học sinh lớp 11 Trung học phổ thông” của tác giả
Nguyễn Thị Trúc Phương (2010), trường ĐHSP TP.HCM.
12. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Nghiên cứu sử dụng thí nghiệm hóa học
theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong dạy học hóa vô cơ ở

8. Khóa luận tốt nghiệp “Thiết kế webiste giáo dục môi trường qua môn Hóa
Học ở trường THPT” của tác giả Cao Duy Chí Trung (2005), trường ĐHSP
TP.HCM.
9. Khóa luận tốt nghiệp “Phối hợp phần mềm Macromedia Dreamweaver
MX và Macromedia Flash MX 2004 để thiết kế website hỗ trợ cho việc học tập và
củng cố kiến thức môn Hóa học phần Hiđrocacbon không no mạch hở dành cho học
sinh THPT” của tác giả Phạm Dương Hoàng Anh (2006), trường ĐHSP TP.HCM.
10. Khóa luận tốt nghiệp “Phối hợp phần mềm MACROMEDIA
DREAMWEAVER MX và MACROMEDIA FLASH MX 2004 để tạo trang web hỗ
trợ cho học sinh trong việc tự học môn hóa học lớp 11 nhóm Nitơ chương trình
phân ban thí điểm” của tác giả Nguyễn Ngọc Anh Thư (2006), trường ĐHSP
TP.HCM.
11. Khóa luận tốt nghiệp “Ứng dụng phần mềm Macromedia Flash và
Macromedia Dreamver để thiết kế website về lịch sử hóa học 10 góp phần nâng cao
chất lượng dạy học” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà (2006), trường ĐHSP
TP.HCM.
12. Khóa luận tốt nghiệp “Thiết kế e-book thực hành hóa học hữu cơ năm thứ
3 khoa hóa Đại học Sư phạm bằng phần mềm Adobe acrobat 9.0 pro extended” của
tác giả Phạm Đức Anh (2011), trường ĐHSP TP.HCM.
Qua việc tìm hiểu các tài liệu trên, chúng tôi nhận thấy rằng, việc nghiên cứu
sử dụng thí nghiệm hóa học cũng như việc ứng dụng CNTT trong dạy học đã và
đang thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, nhất là trong những năm
gần đây.


Thực tế cho thấy các website, e-book hóa học được thiết kế khá nhiều nhưng
chủ yếu là cung cấp các tư liệu về lý thuyết và bài tập, rất ít đề tài có sự đầu tư vào
phần TH. Các tài liệu về thực hành thí nghiệm tuy nhiều nhưng chưa thật sự phát
huy tốt tác dụng vì đa phần là tài liệu dạng chữ, không có nhiều thí nghiệm cũng
như hình ảnh minh họa. Hiện nay, vẫn chưa có tác giả nào nghiên cứu về vấn đề

kiến thức vào thực tiễn tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập
cho HS” [9].
Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ
động, chống lại thói quen học tập thụ động.
1.2.3. Đổi mới phương pháp dạy và học với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin
Để người học nhận thức được các sự vật, hiện tượng một cách chính xác, sâu
sắc và có độ nhớ lâu bền thì trong quá trình dạy học, GV cần huy động càng nhiều
cơ quan cảm xúc của người học vào quá trình nhận thức càng tốt. Vì vậy, việc sử
dụng các phương tiện kĩ thuật cần được đẩy mạnh trong nhà trường. Một trong
những phương tiện kĩ thuật mới có tác động mạnh mẽ làm thay đổi quá trình dạy và
học là CNTT.
CNTT là công cụ, phương tiện để người GV thực hiện đổi mới PPDH theo
hướng dạy học tích cực nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo, đáp ứng
được những yêu cầu, đòi hỏi của thời đại mới – thời đại thông tin và thời đại của
nền kinh tế tri thức.
CNTT tạo môi trường để HS khám phá kiến thức nhằm hỗ trợ cho quá trình
học tập. CNTT đem đến nguồn thông tin đa dạng, phong phú, sinh động, lượng
thông tin truyền đạt cao trong thời gian ngắn, cách truyền đạt thông tin sinh động
tạo điều kiện cho người học tiếp thu kiến thức nhanh, dễ dàng và hiệu quả hơn.
Ứng dụng CNTT không làm mất đi vai trò của người GV mà trái lại, nó còn
phát huy hiệu quả hoạt động của GV trong quá trình dạy học. CNTT là công cụ hỗ
trợ đắc lực cho GV tổ chức, điều khiển quá trình nhận thức, dẫn dắt HS tiếp cận, tự
tìm kiếm tri thức, sáng tạo và biết cách khai thác tài nguyên tri thức của nhân loại.
CNTT làm thay đổi cả nội dung lẫn phương pháp thông qua các tiện ích:
- Minh họa bài giảng một cách trung thực, sống động thông qua hình ảnh, âm
thanh.


- Có thể cho HS quan sát các thí nghiệm minh họa một cách nhanh chóng
ngay trong quá trình giảng bài.


Bảng 1.2. So sánh PPDH trước đây và PPDH ứng dụng CNTT
PPDH trước đây
Về phương pháp
trình bày

Về phương tiện

- Phấn bảng.
- Thầy đọc, trò chép.

PPDH ứng dụng CNTT
- Kết hợp phấn bảng với trình
chiếu điện tử.
- Đối thoại, diễn giải, trình bày.

- Máy chiếu overhead (ảnh - Máy chiếu multimedia, giúp
tĩnh).
thể hiện được những kiến thức
trực quan như mô hình dây
chuyền sản xuất, cơ chế phản

trình chiếu

ứng,…
- Tiến hành trực tiếp.

- Tiến hành trực tiếp kết hợp với
mô phỏng sinh động trên máy
những thí nghiệm độc hại, tốn

Sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ từ cuối thế kỉ XX đến
nay đã tạo ra một khối lượng thông tin khổng lồ, vượt qua mọi dự đoán. Vì vậy, khả
năng thu nhận và xử lí thông tin một cách nhanh chóng và chính xác là một yêu cầu
quan trọng trong cuộc sống hiện đại. Điều đó cũng có nghĩa là phải thay đổi tiêu chí


đào tạo trong xã hội hiện nay, phải thay đổi từ mục tiêu là khả năng ghi nhớ sang
khả năng tìm kiếm, thu nhận và xử lí thông tin để đạt tới mục tiêu đặt ra.
Hiện nay, hầu như không còn tranh cãi về việc có nên hay không nên áp
dụng công nghệ giáo dục mới trong trường học. Mọi người đều đồng ý rằng HS cần
phải được tiếp cận với máy tính, internet và các công nghệ hiện đại khác. Khả năng
sử dụng những công nghệ này cũng chính là điểm thiết yếu cho việc chuẩn bị nghề
nghiệp cho HS.

1.3. Tự học
1.3.1. Tự học là gì?
Theo Từ điển Giáo dục học – NXB Từ điển Bách khoa 2001, tự học là:
“…quá trình tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện kỹ năng thực
hành…” [21].
Tiến sĩ Võ Quang Phúc cho rằng: “Tự học là 1 bộ phận của học, nó cũng
được hình thành bởi những thao tác, cử chỉ, ngôn ngữ, hành động của người học
trong hệ thống tương tác của hoạt động dạy học. Tự học phản ánh rõ nhất nhu cầu
bức xúc về học tập của người học, phản ánh tính tự giác và sự nỗ lực của người
học, phản ánh năng lực tổ chức và tự điều khiển của người học nhằm đạt được kết
quả nhất định trong hoàn cảnh nhất định với nồng độ học tập nhất định”.
Tự học thể hiện bằng cách tự đọc tài liệu giáo khoa, sách báo các loại, nghe
radio, truyền hình, nghe nói chuyện, báo cáo, tham quan bảo tàng, triễn lãm, xem
phim, kịch, giao tiếp với những người có học, với các chuyên gia và những người
hoạt động thực tiễn trong các lĩnh vực khác nhau. Người tự học phải biết cách lựa
chọn tài liệu, tìm ra những điểm chính, điểm quan trọng trong các tài liệu đă đọc, đă


(2)
Tự thể hiện

Tự điểu chỉnh

Chu trình tự học
Hình 1.1. Chu trình tự học
 Thời (1): Tự nghiên cứu
Người học tự tìm tòi, quan sát, mô tả, giải thích, phát hiện vấn đề, định
hướng, giải quyết vấn đề, tự tìm ra kiến thức mới (chỉ mới đối với người học) và tạo
ra sản phẩm ban đầu hay sản phẩm thô có tính chất cá nhân.
 Thời (2): Tự thể hiện


Người học tự thể hiện mình bằng văn bản, bằng lời nói, tự sắm vai trong các
tình huống, vấn đề, tự trình bày, bảo vệ kiến thức hay sản phẩm cá nhân ban đầu
của mình, tự thể hiện qua sự hợp tác, trao đổi, đối thoại, giao tiếp với các bạn và
thầy, tạo ra sản phẩm có tính chất xă hội của cộng đồng lớp học.
 Thời (3): Tự kiểm tra, tự điều chỉnh
Sau khi tự thể hiện mình qua sự hợp tác, trao đổi với các bạn và thầy, sau khi
thầy kết luận, người học tự kiểm tra, tự đánh giá sản phẩm ban đầu của mình, tự sửa
sai, tự điều chỉnh thành sản phẩm khoa học (tri thức).
1.3.4. Vai trò của tự học
Tổng hợp những ý kiến từ các tài liệu [6], [22], [44], [47], tự học có nhiều
vai trò.
Tự học là một giải pháp khoa học giúp giải quyết mâu thuẫn giữa khối lượng
kiến thức đồ sộ với quỹ thời gian ít ỏi ở nhà trường. Nó giúp khắc phục nghịch lý:
học vấn thì vô hạn mà tuổi học đường thì có hạn.
Tự học giúp tạo ra tri thức bền vững cho mỗi người bởi lẽ nó là kết quả của