BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐOÀN HỒNG NGUYÊN

THƠ TÚ XƢƠNG
TRONG TIẾN TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC VIỆT NAM

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số 5-04-33

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS.TS. MAI QUỐC LIÊN

Thành phố Hồ Chí Minh -2003


Lời cam đoan
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu
trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào khác.

Kí tên


MỤC LỤC
PHẦN DẪN NHẬP .............................................................................................................. - 1 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI .................................................................................................. - 1 2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ............................................................................. - 3 3. MỤC ĐÍCH - Ý NGHĨA NGHIÊN CỨU................................................................... - 18 4. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .............................................................................. - 19 5. ĐỐI TƢỢNG - PHẠM VI NGHIÊN CỨU ................................................................ - 20 6. NHŨNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN .................................................................... - 21 7. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN ....................................................................................... - 22 PHẦN NỘI DUNG ............................................................................................................. - 23 CHƢƠNG 1. NHŨNG VẤN ĐỀ CƠ SỞ CỦA LUẬN ÁN ........................................... - 23 1.1. Những khái niệm cơ sở ........................................................................................ - 23 1.1.1. Khái niệm qui phạm văn học và đặc trƣng qui phạm hóa trong văn chƣơng
trung đại Việt Nam.................................................................................................. - 23 1.1.2. Khái niệm hiện đại, văn học hiện đại, hiện đại hóa văn học và tiến trình hiện đại
hóa văn học Việt Nam............................................................................................. - 27 1. 1 .2. 1. Khái niệm hiện đại - tính hiện đại của văn học và văn học hiện đại: . - 28 1.1.2.2. Hiện đại hóa văn học và tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam ...... - 30 1.2. Vấn đề văn bản thơ Tú Xƣơng ............................................................................. - 36 1.2.1. Tình hình văn bản tác phẩm của Tú Xƣơng.................................................. - 37 1.2.1.1. Những chép tay bằng chữ Nôm ............................................................. - 37 * Về các bản đã khai thác: .................................................................................. - 37 -



Đó là lí do để chúng tôi đặt lại vấn đề nghiên cứu thơ Tú Xƣơng và đặt việc nghiên
cứu "Thơ Tú Xƣơng trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam".

2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Cũng nhƣ hầu hết các tác giả thời trung đại, việc tìm hiểu và nghiên cứu tiếp nhận thơ
Tú Xƣơng trong thời gian qua diễn ra trên hai lĩnh vực: văn bản và nghiên cứu tiếp nhận.
Những vấn đề về văn bản sẽ đƣợc trình bày ở phần nội dung luận án. Trong phần này, chúng
tôi chỉ đề cập đến tiến trình nghiên cứu tiếp nhận tác phẩm của Tú Xƣơng.
2.1. Kể từ bài viết "Văn chƣơng trong lối hát ả đào" của Phạm Quỳnh trên Nam
phong tạp chí số 69 năm 1923 [157] cho đến bài tổng kết "Một thế kỉ tiếp nhận thơ Tú
Xƣơng" của Nguyễn Hữu Sơn trong tập sách "Trần Tế Xƣơng về tác giả và tác


-4-

phẩm" - vừa xuất bản năm 2001, [161, tr. 7 - 25] tiến trình nghiên cứu về thơ Tú Xƣơng đã
có một bề dầy gần tám mƣơi năm. Gắn liền với những biến thiên của lịch sử Việt Nam hiện
đại, do vậy, có thể tạm chia tiến trình nghiên cứu này thành các giai đoạn nhƣ sau:
2.1.1. Giai đoạn thứ nhất: trƣớc 1945
Mƣời sáu năm sau ngày Tú Xƣơng mất, bảy năm sau khi những bài thơ của Tú Xƣơng
lần dầu tiên đƣợc giới thiệu rộng rãi với công chúng, việc nghiên cứu tiếp nhận thơ Tú
Xƣơng mới đƣợc đặt ra. Phạm Quỳnh là ngƣời khởi đầu công việc nghiên cứu tiếp nhận về
Tú Xƣơng khi bàn về nét đặc sắc trong "cái ngông" và "giọng tự trào và thể hoạt kê, lời văn
dễ dãi nhƣ lời nói thƣờng thế mà hay" của bài hát nói "Câu đối tết" trong bài viết về "Văn
chƣơng trong lối hát ả đào". [157]
Trong mục "Nam âm thi thoại" trên các báo Đông Pháp thời báo (1928), Thần
chung (1929), Phụ nữ tân văn (1929); Phan Khôi đã chỉ ra trong thơ Tú Xƣơng "giọng khôi
hài trào phúng." [103, tr. 64] ... chí khí, có tƣ tƣởng quốc gia [103, tr. 78 - 80] ... ý vị thâm
trầm mà cách đặt câu rất tự nhiên, không có nặn nọt từng lời chữ." [103, tr. 122]
Trong lời giới thiệu quyển "Vị Xuyên thi văn tập", Sở Cuồng Lê Dƣ đã nêu những

Trong giai đoạn này, việc nghiên cứu tiếp nhận thở Tú Xƣơng có bƣớc tiến đáng kể
về mặt khoa học trong cả lĩnh vực nghiên cứu giáo khoa và nghiên cứu văn học sử.


-6-

Trong "Thân thế thơ văn Tú Xƣơng", Vũ Đăng Văn đã chỉ ra nét độc đáo của Tú
Xƣơng qua giọng điệu trào phúng phúng thế, tính thời sự, tính bình dân và tính nhân bản.
Theo Vũ Đăng Văn, "về phúng thế, từ trƣớc đến Tú Xƣơng lại chƣa có ngƣời nào dám "liều
mạng" làm những văn thơ cách mệnh nhƣ thế bao giờ, thành ra, Tú Xƣơng là một cái mốc
đặc biệt ở trong làng văn học Việt Nam..." [42, tr. 120]
Theo Nghiêm Toản trong "Việt Nam văn học sử trích diễm", thơ Tú Xƣơng "toàn
giọng chua chát, mỉa mai, giễu mình, giễu ngƣời, khi cảm khái thiết tha, lúc phóng túng
ngông cuồng, lời thơ cực kì giản dị tự nhiên, văn ông tức là tấm gƣơng phản chiếu tâm lí hàn
nho và tình trạng cả một xã hội ở buổi giao thời, cho nên thơ ông hết sức phổ thông và ông
đáng liệt vào hạng đàn anh trong số bình dân thi sĩ." [193, tr. 21 -22]
Nguyễn Tƣởng Phƣợng và Bùi Hữu Sủng - tác giả tập sách "Văn học sử Việt Nam
hậu bán thế kỉ XIX" đã tìm thấy đƣợc những nét độc đáo qua tính cách ƣu thời, tƣ tƣởng
hoài cổ, khuynh hƣơng trụy lạc và đặc biệt là phát hiện nét độc đáo trong thơ trào phúng của
Tú Xƣơng "trào phúng của Tú Xƣơng là khí giới của kẻ chiến bại...là roi dƣ luận...đã ghi
những trạng thái xã hội Việt Nam lúc giao thời" [154, tr. 145 - 147]; thơ tự trào của ông Tú
"điểm một nụ cƣời chay nƣớc mắt" [154, tr. 149]. Theo các tác giả tập sách này, "Chu Mạnh
Trinh đỗ làm quan, tƣ tƣởng hành lạc ít lộ ra trong thơ văn, trái lại Tú Xƣơng phơi bản ngã
của mình một cách trắng trợn...". [154, tr.144]
Sau đó, trong "Việt văn diễn giảng hậu bán thế kỉ XIX", cùng soạn với Phan Văn
Sách - Nguyễn Tƣờng Phƣợng và Bùi Hữu sủng tiếp tục làm rõ thêm những khía cạnh nhƣ:
tự thuật và tự trào, văn chƣơng thời thế, bức vẽ hoạt kê xã hội Việt Nam, quan niệm nhân
sinh. [156, tr. 113- 139]





- 14 -

Nguyễn Công Hoan, Tú Mỡ, Xuân Diệu, Chu Văn qua những trang viết về Tú Xƣơng đã tạo
ra một dòng nghiên cứu tiếp nhận mang đậm chất ấn tƣợng nghệ sĩ. Nguyễn Công Hoan cực
lực phê phán quan niệm luôn "... coi Tú Xƣơng lúc nào cũng có lập trƣởng chính trị..." [95, tr.
124 ] và tôn vinh Tú Xƣơng là "Bậc thần thơ thánh chữ" [94]. Nhà thơ Xuân Diệu đã trang
trọng đề hai câu thơ:
"Ông nghè ông thám vô mây khói,
Đứng lại văn chƣơng một tú tài." [69]
Còn Tú Mỡ đã tự xem mình là "một đệ tử sùng kính Tú Xƣơng", đệ tử của "một bậc
thầy, đã cống hiến cho "tiếng cƣời Việt Nam'' nhiều bút thuật quí báu..." [131, tr. 34]
Nguyễn Tuân là đại biểu kiệt xuất nhất của dòng nghiên cứu tiếp nhận nghệ sĩ. Không
chỉ thể hiện đƣợc sự cảm nhận tài hoa qua các bài thơ "Đi hát mất ô", "Sông lấp", Nguyễn
Tuân còn phát hiện ra chất lãng mạn trữ tình cùng mối quan hệ giữa trữ tình và hiện thực
trong thơ Tú Xƣơng: "Tú Xƣơng lấy cái chân phải trữ tình mà khiến cái chân trái tả thực. Chủ
đạo cho đà thơ là ở chân phải và Tú Xƣơng đã băng mình thơ tới chúng ta bằng nƣớc bƣơc
lãng mạn trữ tình." [195, tr. 323]. Về sau, Nguyễn Tuân còn có dịp đào sâu hơn những cảm
nhận về "Thời và thơ Tú Xƣơng" trong "Chuyện nghề" vào năm 1962. [196]
Phát hiện độc đáo này không chỉ mở ra một hƣớng nghiên cứu tiếp nhận mới về Tú
Xƣơng từ góc độ trữ tình, mà còn góp phần làm hoàn thiện "chân dung" thơ Tú Xƣơng và
cho đến nay hƣớng tiếp nhận của Nguyễn Tuân vẫn còn lƣu dấu ấn qua nhiều công trình
nghiên cứu và bài viết về thơ Tú Xƣơng.
Tóm lại, theo thời gian, việc nghiên cứu tiếp nhận thơ Tú Xƣơng đã dần dần khắc
phục đƣợc những hạn chế do quan điểm nghiên cứu xã hội học nhờ vào hƣớng


- 15 -


3. MỤC ĐÍCH - Ý NGHĨA NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu "Thơ Tú Xƣơng trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam" từ
góc độ nghiên cứu hệ thống, lịch sử phát sinh và so sánh loại hình là nghiên cứu những
chuyển biến trong thơ Tú Xƣơng theo xu hƣớng hiện đại hóa từ góc độ thế giới nghệ thuật và
phƣơng thức thể hiện, vi vậy mục tiêu chính của luận án là tập trung nghiên cứu những yếu tó
cách tân mang tính khác lạ trong những yếu tố bất qui phạm của thơ Tú Xƣơng so với những
đặc trƣng mang tính qui phạm hóa của văn chƣơng Việt Nam thời trung đại để nhằm định vị
vị trí của thơ Tú Xƣơng trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam, đồng thời tìm ra
những tác động của thơ Tú Xƣơng vào việc thúc đẩy sự phát triển của tiến trình đó.
Nhƣ vậy, có thể xem việc nghiên cứu "Thơ Tú Xƣơng trong tiến trình hiện đại hóa
văn học Việt Nam" là sự góp thêm một hƣớng tiếp cận về Tú Xƣơng trong viễn cảnh đặt Tú
Xƣơng vào một sử trình dài lâu đi lên hiện đại hóa của văn học


- 19 -

Việt Nam, và rất có thể Tú Xƣơng là điểm xuất phát hoặc gần điểm xuất phát nhất của tiến
trình đó.

4. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Trong đề tài này, việc nghiên cứu về thơ Tú Xƣơng không chỉ dừng lại trong việc
nghiên cứu những yếu tố mang tính đặc trƣng của thơ Tú Xƣơng nhƣ là một hiện tƣợng văn
học trong chiều lịch đại và trục đồng đại mà bao gồm cả việc nghiên cứu để xác lập hệ thống
văn bản có tính cố định về thơ Tú Xƣơng. Do vậy, hệ thống phƣơng pháp nghiên cứu ở đây
sẽ bao gồm: hệ thống phƣơng pháp nghiên cứu văn bản học và hệ thống phƣơng pháp nghiên
cứu văn học.
4.1. Những phƣơng pháp nghiên cứu văn bản:
Các phƣơng pháp khảo sát, phƣơng pháp thống kê, phƣơng pháp miêu tả và phân loại
là những phƣơng pháp sẽ đƣợc chúng tôi sử dụng để khảo cứu và qua đó nhằm xác lập một
văn bản thơ Tú Xƣơng có tính hoàn chỉnh và ổn định làm cờ sở cho việc nghiên cứu tiếp