1. Đặt vấn đề
1.1. Lý do chọn đề tài
Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ quan trọng của
cải cách giáo dục cấp trung học phổ thông. Theo điều 28 – Luật giáo dục: “Phương
pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo
của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương
pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức
vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học
sinh”. Vì vậy, việc dạy học không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức mà quan
trọng hơn là dạy cho học sinh phương pháp tự học, tự chiếm lĩnh kiến thức.
Hóa học là một môn khoa học kết hợp giữa lí thuyết và thực nghiệm, với nhiều
kiến thức trừu tượng. Vì vậy việc đổi mới PPDH môn Hóa học có ý nghĩa đặc biệt
quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông.
Trong các PPDH tích cực, phương pháp sử dụng bản đồ tư duy sẽ giúp học sinh
hệ thống hóa kiến thức, xác định được kiến thức cơ bản từ đó đạt hiệu quả cao trong
học tập. Mặt khác sử dụng phương pháp bản đồ tư duy còn giúp học sinh rèn luyện,
phát triển tư duy logic, khả năng tự học, phát huy tính tích cực và sáng tạo của học
sinh không chỉ trong học tập môn Hóa học mà còn trong các môn học khác và các vấn
đề khác trong cuộc sống.
Xuất phát từ những lí do trên, tôi chọn đề tài: “Sử dụng bản đồ tư duy trong
dạy học môn Hóa học lớp 11 nâng cao nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Hóa
học ở trường Trung học phổ thông ”.
1.2. Mục đích nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu này được tiến hành với những mục đích sau:
- Giúp HS làm quen, thiết kế và sử dụng bản đồ tư duy trong học tập môn Hóa học
cũng như các môn học khác, nhằm hệ thống hóa kiến thức, tăng khả năng vận dụng
kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.
- Tăng cường khả năng hoạt động nhóm, khả năng thuyết trình của HS.
- Tìm ra cách thức sử dụng bản đồ tư duy, góp phần đổi mới phương pháp dạy học
môn Hóa học ở trường phổ thông.
1.3. Đối tượng nghiên cứu

2.1.1. Giới thiệu về bản đồ tư duy [1]
Hiện nay chúng ta thường ghi chép thông tin bằng các kí tự, đường thẳng, con
số theo một trình tự nhất định. Với cách ghi chép này, chúng ta mới chỉ sử dụng một
nửa bộ não – não trái. Như vậy chúng ta chưa phát huy hết tiềm năng của não phải, nơi
giúp chúng ta xử lí các thông tin về nhịp điệu, màu sắc, không gian...

2


Hình 1: Vai trò của hai bán cầu não
Bản đồ Tư duy là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc và hình ảnh, để mở
rộng và đào sâu các ý tưởng. Kỹ thuật tạo ra loại bản đồ này được gọi là Mind
Mapping và được phát triển bởi Tony Buzan vào những năm 1960.
Ở vị trí trung tâm bản đồ là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện một ý tưởng
hay khái niệm chủ đạo. Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từ khóa cấp 1
bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các từ khóa cấp 2
để nghiên cứu sâu hơn. Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình
ảnh luôn được nối kết với nhau. Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một “bức tranh tổng
thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng.

Hình 2: Bản đồ tư duy của một sinh viên ôn tập môn văn.

3


Đây là một kĩ thuật để nâng cao cách ghi chép. Bằng cách dùng bản đồ tư duy,
tổng thể của vấn đề được chỉ ra dưới dạng một hình trong đó các đối tượng thì liên hệ
với nhau bằng các đường nối. Với cách thức đó, các dữ liệu được ghi nhớ và nhìn nhận
dễ dàng và nhanh chóng hơn.
Thay vì dùng chữ viết để miêu tả một chiều biểu thị toàn bộ cấu trúc chi tiết của

Tác giả Stella Cottrell đã tổng kết cách “ghi chép” có hiệu quả trên BĐTD: 1).
Dùng từ khóa và ý chính; 2). Viết cụm từ, không viết thành câu; 3). Dùng các từ viết
tắt. 4).Có tiêu đề. 5). Đánh số các ý; 6). Liên kết ý nên dùng nét đứt, mũi tên, số, màu
sắc,… 7). Ghi chép nguồn gốc thông tin để có thể tra cứu lại dễ dàng. 8). Sử dụng màu
sắc để ghi.
So với các cách thức ghi chép truyền thống thì phương pháp bản đồ tư duy có
những điểm vượt trội như sau:
- Ý chính sẽ ở trung tâm và được xác định rõ ràng.
- Quan hệ hỗ tương giữa mỗi ý được chỉ ra tường tận. Ý càng quan trọng thì sẽ nằm vị
trí càng gần với ý chính.
- Liên hệ giữa các khái niệm then chốt sẽ được tiếp nhận lập tức bằng thị giác.
- Ôn tập và ghi nhớ sẽ hiệu quả và nhanh hơn.
- Thêm thông tin (ý) dễ dàng hơn bằng cách vẽ chèn thêm vào giản đồ.
- Mỗi giản đồ sẽ phân biệt nhau tạo sự dễ dàng cho việc gợi nhớ.
- Các ý mới có thể được đặt vào đúng vị trí trên hình một cách dễ dàng, bất chấp thứ tự
của sự trình bày, tạo điều kiện cho việc thay đổi một cách nhanh chóng và linh hoạt
cho việc ghi nhớ.
- Có thể tận dụng hỗ trợ của các phần mềm trên máy tính.
2.1.3. Cách tạo bản đồ tư duy [3]
Theo Tony Buzan, để lập một Bản đồ tư duy gồm có :
Bắt đầu ý tưởng trung tâm ở giữa một tờ giấy trắng, phần giấy trắng xung
quanh dùng để diễn tả các ý chính theo các nhánh nhỏ.
Diễn đạt ý tưởng trung tâm bằng một từ khoá, hình ảnh hay bản vẽ. Theo Tony
Buzan, một hình ảnh có thể diễn đạt ý tưởng tương đương với 1000 từ vựng. Hình ảnh
càng hấp dẫn thì càng làm tinh thần tập trung, não bộ hoạt động hưng phấn và làm việc
hiệu quả hơn.
Sử dụng màu sắc hợp lí khi vẽ. Cũng như hình ảnh, màu sắc trong Bản đồ tư
duy rất quan trọng, màu sắc kích thích đại não hưng phấn, tạo cảm giác vui vẻ, sống
động cho Bản đồ tư duy, từ đó làm tăng khả năng sáng tạo của người dùng.
Liên kết các nhánh chính với hình ảnh trung tâm, nhánh chính với các nhánh

6


Nếu chọn Blank Document, tiếp tục chọn một mẫu hình cho ô trung tâm.
Sau đó bấm Choose
Kích đôi vào Central Idea để đổi tên theo chủ đề chính mình muốn trình bày

Có thể chỉnh sửa Font chữ, màu sắc, … trong hộp công cụ format nhanh

7


Tiếp tục ta tiến hành vẽ các nhánh. Khi rê chuột vào Central Idea thì sẽ xuất
hiện công cụ hỗ trợ vẽ nhánh nhanh. Hình tròn đỏ ở giữa là để vẽ nhánh rẽ, hai hình
bên màu gạch để vẽ nhánh hộp.

Ta cũng có thể thay đổi màu sắc, kiểu dáng nhánh trong menu Design hoặc
trong hộp công cụ nhanh và ta cũng có thể thay đổi font, màu sắc, kích cỡ chữ.
Ta cũng có thể thay đổi vị trí của các nhánh bằng cách chọn nhánh cần thay đổi
vị trí sau đó kích vào nút Move Up hay Move Down trong Menu Home để thay đổi
Để xem dưới dạng khác như 3D, Presentation, ta vào thẻ Document Views và
chọn kiểu xem. Với kiểu xem 3D thì tùy theo card màn hình của máy mà có thể có
máy không xem được nếu máy cấu hình yếu.
Khi chọn chế độ xem Presentation thì ta sẽ hai sự lựa chọn: Auto Complete and
begin presenting (phần mềm sẽ tự động tạo file trình chiếu mặc định) hoặc Create
custom presentation (ta sẽ tự tạo cách trình chiếu theo thứ tự mà ta muốn) Theo tôi ta
nên chọn theo cách này.
Để xuất file, nếu để trình chiếu bằng Imindmap thì ta lưu file với định dạng
.imx, nếu để xuất file dưới dạng ảnh (để in vào giáo án) hoặc powerpoint ta chọn
file\Export

cao nhất.
Chính vì vậy, việc thay đổi PPGD nhằm phát huy tính tích cực của HS, phát
triển khả năng tư duy, ngôn ngữ… của HS trong việc ghi chép, thuyết trình vấn đề là
rất cần thiết, góp phần vào việc nâng cao chất lượng dạy và học ở trường phổ thông.
Áp dụng bản đồ tư duy là một trong những phương pháp mới nhằm đạt được mục tiêu
đó.

10


2.3. Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề
2.2.1. Giới thiệu cho HS làm quen với một số bản đồ tư duy
GV tập cho HS đọc hiểu bản đồ tư duy, có thể kết hợp trong quá trình giảng bài
mới. Từ đó hướng cho HS có thói quen khi tư duy logic theo hình thức sơ đồ hóa trên
bản đồ tư duy.
Tác giả đã sử dụng 2 bản đồ tư duy trong 2 tiết học:
- Tiết 1: Ôn tập đầu năm. Sử dụng bản đồ tư duy về axit sunfuric.
- Tiết 8: Luyện tập: Axit, bazơ và muối. Sử dụng bản đồ tư duy về chất điện li

11