Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

MỞ ĐẦU
I. Lý do chọn đề tài
Địa lí là môn học cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản, cần
thiết về Trái Đất và những hoạt động sinh hoạt và sản xuất của con người ở
các quốc gia, khu vực và quốc tế, từ đó làm cơ sở cho hình thành thế giới
quan khoa học; giáo dục tư tưởng tình cảm đúng đắn; đồng thời rèn luyện cho
học sinh các kĩ năng hành động, ứng xử phù hợp với môi trường tự nhiên, xã
hội, phù hợp với yêu cầu của đất nước và xu thế của thời đại. Để đạt được
mục tiêu này thì cần thiết phải có sự đổi mới sách giáo khoa và phương pháp
dạy học một cách phù hợp và tương xứng.
Cùng với việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới
phương pháp dạy học theo hướng lấy người học làm trung tâm là vấn đề cấp
thiết hiện nay. Theo đó, giáo viên chỉ là người cố vấn, định hướng giúp cho
người học chủ động, tự giác, tích cực, sáng tạo tìm ra tri thức, lĩnh hội tri
thức.
Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động,
nhớ kiến thức một cách máy móc, chưa có sự liên hệ kiến thức với nhau, vì
vậy chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ thống. Mặt khác, đối với
trường THPT chuyên tỉnh Lào Cai, Địa lý là môn học mà phần lớn học sinh
không thi Đại học, các em không giành nhiều thời gian cho học tập môn này.
Xuất phát từ thực tế đó nên trong quá trình giảng dạy tôi luôn cố gắng
tìm tòi các phương pháp mới để việc giảng dạy và học tập đạt hiệu quả, học
sinh hứng thú học tập và có thể nhớ kiến thức trọng tâm ngay tại lớp, không
mất nhiều thời gian học tập ở nhà. Để giải quyết được vấn đề trên, với tôi việc
sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy là một hướng đi đúng, góp phần nâng
cao hiệu quả học tập của học sinh.
2. Mục đích và nhiệm vụ của đề tài
Căn cứ vào tình hình thực tế, tôi xác định mục đích và nhiệm vụ của đề

Cai

NỘI DUNG
1. Một số vấn đề về bản đồ tư duy
Theo Wikipedia, bản đồ tư duy (hay giản đồ ý) là phương pháp được
đưa ra như là một phương tiện mạnh để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh
của bộ não. Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một
vấn đề ra thành một dạng của lược đồ phân nhánh. Khác với máy tính, ngoài
khả năng ghi nhớ kiểu tuyến tính (ghi nhớ theo 1 trình tự nhất định chẳng hạn
như trình tự biến cố xuất hiện của 1 câu truyện) thì não bộ còn có khả năng
liên lạc, liên hệ các dữ kiện với nhau. Phương pháp này khai thác cả hai khả
năng này của bộ não.
Như vậy, bản đồ tư duy (BĐTD) là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào
sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức…
bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ
viết với sự tư duy tích cực. Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ,
chi tiết khắt khe như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi
người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt
khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng
BĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập BĐTD phát huy được tối đa năng
lực sáng tạo của mỗi người.
Có thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố
kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương,
mỗi học kì...
* So với các cách thức ghi chép truyền thống thì phương pháp sử
dụng bản đồ tư duy có những điểm vượt trội như sau:
- Ý chính sẽ ở trung tâm và được xác định rõ ràng.
- Quan hệ hỗ tương giữa mỗi ý được chỉ ra tường tận. Ý càng quan
trọng thì sẽ nằm vị trí càng gần với ý chính.
- Liên hệ giữa các khái niệm then chốt sẽ được tiếp nhận lập tức bằng

sinh, đồng thời BĐTD do các em tự thiết kế nên các em sẽ yêu quý, trân trọng
“tác phẩm” của mình.
- BĐTD giúp học sinh ghi chép có hiệu quả: BĐTD chủ yếu sử dụng
hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực nên người thiết
kế BĐTD phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi” thông tin
cần thiết và logic, vì vậy, sử dụng BĐTD sẽ dần giúp học sinh ghi chép một
cách có hiệu quả.
2. Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Địa lý
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên có thể sử dụng bản đồ tư duy kết
hợp với sách giáo khoa để hướng dẫn học sinh tiếp nhận kiến thức và thể hiện
lại kiến thức ấy thông qua bản đồ tư duy. Qua đó, giáo viên cũng có thể nắm
bắt được lượng thông tin mà học sinh tiếp nhận được, từ đó có hướng điều
chỉnh hoạt động học của học sinh và cách dạy của mình cho phù hợp.
Bản đồ tư duy có thể được sử dụng trong nhiều khâu khác nhau của
hoạt động dạy học:
* Sử dụng BĐTD trong việc kiểm tra kiến thức cũ
Giáo viên có thể đưa ra các bản đồ tư duy ở dạng thiếu thông tin, yêu cầu
học sinh điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ của các
4


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

nhánh thông tin với từ khóa trung tâm. Cách làm này có thể tránh được tình
trạng học vẹt của học sinh, đồng thời đánh giá mức độ hiểu bài của học sinh.

* Sử dụng BĐTD trong việc giảng bài mới
Sử dụng BĐTD là một gợi ý cho cách trình bày mới. Giáo viên thay vì
gạch đầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sử dụng BĐTD để thể hiện được 1

giáo viên cần định hướng cho học sinh cách tìm kiếm thông tin từ các nguồn
tài liệu, đặc biệt là từ mạng Internet bằng cách cung cấp cho học sinh một số
trang web thông dụng và chuẩn xác.
5


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

* Sử dụng BĐTD để tổng hợp kiến thức 1 chương hoặc nhiều bài học
Dùng BĐTD có thể thể hiện một lượng thông tin nhỏ đến lớn và rất
lớn. Tương tự, giáo viên và học sinh có thể thể hiện 1 phần nội dung bài học,
1 bài học hoặc nhiều bài học, 1 chương kiến thức. Vấn đề là các nội dung này
có điểm chung với nhau, có mối quan hệ với nhau thông qua từ khóa. Tùy
theo mục đích sử dụng mà có thể thiết kế BĐTD trong giờ học thông thường,
trong giờ kiểm tra, giờ thực hành, ôn tập, tổng kết hay hệ thống 1 chương, 1
phần kiến thức. Với bài tập này, giáo viên có thể cùng học sinh làm ngay tại
lớp hoặc là bài tập giao về nhà cho học sinh, nhóm học sinh.
Với mục đích để tổng hợp kiến thức thông thường bản đồ tư duy được
sử dụng trong tiết ôn tập hoặc tổng kết chương.
3. Thiết kế bản đồ tư duy Bài 26: Cơ cấu ngành công nghiệp - SGK
lớp 12 - chương trình chuẩn
Trong bài 26: Cơ cấu ngành công nghiệp - SGK - lớp 12 chương trình chuẩn - có thể thiết kế sử dụng sơ đồ tư duy để hướng dẫn học
sinh khai thác và hệ thống hóa kiến thức.
* Bước 1: Giáo viên giới thiệu với học sinh về nội dung kiến thức sẽ tìm hiểu
trong bài học. Sau đó giáo viên bắt đầu vẽ sơ đồ tư duy (hoặc đưa ra sơ đồ đã
được chuẩn bị trước bằng phần mềm vẽ sơ đồ tư duy - chỉ có tên bài học và 3
nội dung chính)
Trung tâm của bản đồ tư duy là nội dung của bài học mà học sinh cần
tìm hiểu: Cơ cấu ngành công nghiệp, từ trung tâm có ba nhánh tương ứng với

đô tư duy ở nhánh 2 (Có thể gọi học sinh lên bảng hoàn thành các nhánh
thông tin)

* Bước 4. Giáo viên tiếp tục hướng dẫn học sinh hoàn thành các thông tin vào
sơ đồ tư duy ở nhánh 3. Cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ. Giáo viên quan
sát, chỉnh sửa, giúp học sinh bổ sung các thông tin thiếu, hoàn thiện sơ đô tư
duy (Có thể gọi học sinh lên bảng hoàn thành các nhánh thông tin)
9


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

* Lưu ý: Trong quá trình giảng, hướng dẫn học sinh hoàn thành sơ đồ tư duy
giáo viên đồng thời hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức trong sách giáo
10


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

khoa và Atlat địa lý Việt Nam để học sinh hiểu, nhớ kiến thức sâu hơn và có
cái nhìn khái quát hơn về nội dung học.
4. Kết quả áp dụng
Trong năm học 2012 - 2013 tôi đã tiến hành thực nghiệm áp dụng sơ đồ
tư duy trong dạy học Địa lý trung học phổ thông ở một số nội dung trong một
số bài. Đối với Bài 26: Cơ cấu ngành công nghiệp - SGK - lớp 12 - chương
trình chuẩn - tôi đã áp dụng trong giảng dạy tại 3 lớp 12 do tôi trực tiếp
giảng dạy. Thực tế cho thấy học sinh hứng thú với bài học hơn, nhớ bài lâu
hơn. Kết quả kiểm tra cho thấy > 95% học sinh đạt điểm từ trung bình trở lên,

học. Do đó, giáo viên cần có sự linh hoạt trong sử dụng BĐTD, cần xác định
một số căn cứ để sử dụng BĐTD cho phù hợp, lựa chọn phương pháp, hình
thức tổ chức, thiết bị dạy học tương xứng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguồn Wikipedia.
12


Sáng kiến kinh nghiệm **GV:Trịnh Thị Bạch Yến - Trường THPT chuyên tỉnh Lào
Cai

2. Bản đồ tư duy - Tony Buzan
3. Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Địa lý ở trường THCS - Th.s
Vương Thị Phương Hạnh - Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
4. Thiết kế, sử dụng bản đồ tư duy đổi mới phương pháp dạy học và hỗ
trợ công tác quản lý nhà trường - TS. Trần Đình Châu, Dự án Phát triển Giáo
dục THCS II - Bộ Giáo dục & Đào tạo.
5. Web Vẽ bản đồ tư duy online
6. Sách giáo khoa, sách giáo viên Địa lý 12 - NXB Giáo dục

13