Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAI
TRƯỜNG THPT SỐ I BẢO THẮNG
----------

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“LỒNG GHÉP GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO
HỌC SINH THÔNG QUA MỘT SỐ BÀI
SINH HỌC 11”

Họ và tên: Đám Thị Tuyến.
Chức vụ: Giáo viên
Tổ chuyên môn: Hóa - Sinh
Đơn vị công tác: Trường THPT Số I Bảo Thắng

Lào Cai, tháng 3 năm 2014
1


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

I. ĐẶT VẤN ĐỀ.
1. Lí do chọn đề tài.
Đứng trước sự phát triển nhanh chóng của nhiều lĩnh vực xã hội thì giáo dục
thời đại mới đã và đang phấn đấu đổi mới về nội dung, chất lượng và phương pháp
sao cho đạt được 2 mục tiêu lớn là đào tạo nguồn nhân lực và đào tạo kỹ năng sống
cho học sinh – sinh viên. Tuy nhiên bên cạnh những thành tựu đạt đuợc của toàn
ngành thì gần đây chúng ta thường thấy tình trạng trẻ vị thành niên phạm tội có xu
hướng gia tăng. Những biến đổi về tâm sinh lý ảnh hưởng mạnh đến lối sống, nếp
sinh hoạt, quan hệ xã hội và sự phát triển nhân cách. Tuy nhiên, đây cũng là những

Với biện pháp vừa truyền thụ tri thức, vừa giáo dục cho học sinh có ý thức
đối với bản thân, để hình thành nhân cách, ý thức cho học sinh, để các em trở thành
2


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

một con người vừa có tri thức vừa có đạo đức. Chính vì thế khi các em bước chân
vào ghế nhà trường ngoài việc truyền thụ kiến thức các thầy cô giáo cần phải dạy
các em những cái hay, cái đẹp cái tốt trong cuộc sống. Đối với bộ môn sinh học
trong trường trung học phổ thông góp phần cho học sinh có được những kiến thức
cơ bản và cung cấp những hiểu biết khoa học về đặc điểm cấu tạo và mọi hoạt động
sống của con người. Trên cơ sở đó, đề ra các biện pháp vệ sinh, rèn luyện thân thể,
bảo vệ và tăng cường sức khỏe. Đặc biệt giúp các em có được khả năng tự chủ và
khả năng giao tiếp tốt.
Xuất phát từ thực tế đó, bản thân tôi đã mạnh dạn đưa ra một ý kiến, rút ra
được trong suốt quá trình dạy học sinh học là:
“LỒNG GHÉP GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA
MỘT SỐ BÀI SINH HỌC 11”.
2. Mục đích nghiên cứu
- Giúp học sinh tích cực và chủ động trong việc tiếp thu bài học và rèn kĩ
năng sống, từ đó các em có thể tự giải đáp những tò mò, thắc mắc của bản thân
đồng thời có những hành trang cần thiết cho việc chăm sóc sức khỏe bản thân và
giao tiếp tốt.
- Mong muốn các đồng nghiệp vận dụng đề tài này để mỗi tiết học giáo dục
được kĩ năng sống cho học sinh.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
a) Đối tượng nghiên cứu :
Biện pháp giáo dục kĩ năng sống tạo hứng thú học bộ môn Sinh cho học sinh 11
qua một số bài học.

Về bản chất thì rèn luyện kỹ năng sống là quá trình đưa nhận thức (qua kiến thức
và thái độ) thành hành động (hành vi tích cực)
Việc rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh là việc làm không mới vì từ xa
xưa cha ông ta đã đúc kết “ Tiên học lễ, hậu học văn” nhưng do sức ép lớn vể
chương trình; về điểm số, hoặc nhiều nguyên nhân khác nhau nó đã bị giảm nhẹ
hoặc sao nhãng. Đứng trước thực tế xã hội những năm gần đây Bộ Giáo dục đã
nhậnh thấy việc giáo dục (rèn luyện) KNS cho học sinh là việc cấp bách ở mọi bậc
học nhưng đặc biệt với học sinh trung học phổ thông (THPT) vì:
Ở lứa tuổi này:
+ Các em cần tìm tòi, học hỏi cái mới, điều lạ không phân biệt nó là tốt hay xấu.
+ Đã phát triển tình yêu nam, nữ dẫn đến các quan hệ không dúng mực trong quan
hệ khác giới.
+ Chịu áp lực lớn trong thi cử dẫn đến dễ rơi vào trạng thái tiêu cực ảnh hưởng tới
sức khỏe ,tinh thần.
+ Các em cần lựa chọn nghề nghiẹp phù hợp với năng lực của mình -> cần đưa ra
quyết định đúng đắn.
+ Thích bộc lộ cái tôi….
Năm học 2010 – 2011 là năm đầu tiên Bộ Giáo dục đưa KNS vào giảng dạy
đại trà trong các trường học, bậc học qua nhiều hình tức khác nhau. Với học sinh
THPT là thì cần rèn luyện kĩ năng gì?
Qua nghiên cứu tôi nhận thấy có 10 KNS cần thiết ở THPT là:
1. Kỹ năng xác lập mục tiêu cho cuộc đời
2. Kỹ năng tự phục vụ bản thân, rèn luyện sức khỏe
3. Kỹ năng quản lý thời gian hiệu quả
4. Kỹ năng điều chỉnh và quản lý cảm xúc
5. Kỹ năng nhận thức và đánh giá bản thân
6. Kỹ năng giao tiếp ứng xử
7. Kỹ năng hợp tác, chia sẻ
8. Kỹ năng thể hiện tự tin trước đám đông
9. Kỹ năng đối diện ứng phó khó khăn trong cuộc sống

Hơn nữa nhận thấy tính cấp bách của việc rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh. Các
giáo viên của trường đều rất trăn trở, làm thế nào để rèn luyện kĩ năng sống có hiệu
quả để đưa trường chúng tôi trở thành môi trường giáo dục tin cậy cho phụ huynh
học sinh về mọi mặt. Vì vậy, tôi đã mạnh dạn thực hiện sáng kiến này.
b. Khó khăn
- Về phía học sinh: nhiều em được gia đình nuông chiều quá trở thành các thói
quen xấu, khó thay đổi (cậu ấm, cô chiêu). Hơn thế do sức ép điểm số, do kỳ vọng
của gia đình các em thiên lệch về kiến thức (biến các em trở thành Robot chỉ ăn và
học).
+ HS vào trường thuộc nhiều xã khác nhau; đầu điểm vào trường lại thấp, ý thức
học tập của nhiều em chưa cao, học sinh phải trọ học nhiều nên phụ huynh không
qua tâm được sát sao. Năm học 2012-2013 đã có nhiều vụ kỉ luật học sinh đánh
nhau, một số học sinh nữ nghỉ học vì có thai, học sinh nam hút thuôc lá...
- Về phía giáo viên:
+ Chương trình giảng dạy nặng do đó phải nghiêng nhiều về kiến thức.
+ Một số còn lúng túng khi vận dụng chưa thực sự khởi động, chưa gương mẫu,
chưa thực sự bắt kịp những thay đổi của xã hội
+ Chưa thực sựu nắm vững về tâm lý lứa tuổi mặc dù chuyên môn rất vững.
5


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

Tóm lại rèn luyện KNS ở trường THPT nối chung và trường THPT số I Bảo Thắng
nói riêng là việc làm nhằm giúp cho HS có thói quen xấu và hành vi tiêu cực trở
thành con ngoan , trò giỏi, trở thành người có ích cho gia đình cho xã hội.
Thực tế việc giáo dục toàn diện cho học sinh, trong đó có kĩ năng sống ở nước ta
còn hạn chế. Các trường THPT nói chung còn quan niệm dạy học là dạy kiến thức
để thi tốt nghiệp , thi đại học chứ chưa dạy các em thái độ, kĩ năng ứng xử trong
các mối quan hệ ( với con người, với môi trường thiên nhiên,….). Hơn nữa, giáo


6


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

3.2.2. Kĩ năng sống tự phục vụ, chăm sóc bản thân liên quan đến thể
chất sức khỏe qua các bài:
Tiêu hóa ở động vật

Các nhân tố ảnh
hưởng đến sinh
trưởng và phát
triển ở động vật

Hô hấp ở động vật

Kĩ năng liên quan
đến thể chất, sức
khỏe

Tuần hoàn máu

Điện thế nghỉ, điện thế
hoạt động và sự lan
truyền xung thần kinh

Cân bằng nội môi

Tập tính động vật

Thực hành: nhân
giống vô tính ở thực
vật bằng giâm,
chiết, ghép

Sinh trưởng, phát triển
ở thực vật

7


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

3.2.4. Kĩ năng điều chỉnh và quản lí cảm xúc, tinh thần, sống lành mạnh, bảo
vệ môi trường
Tùy bài mà đưa vào cho phù hợp tránh gượng ép, miễn cưỡng.
Ví dụ như bài vai trò cảu các nguyên tố khoáng, dinh dưỡng Nito ở thực vật, quang
hợp và năng suất cây trồng, cảm ứng ở động vât, điều khiển sinh sản ở động vật,
sinh đẻ có kế hoạch ở người...
3.3. Vận dụng giáo dục kĩ năng sống thông qua bộ môn:
Để việc lồng ghép kĩ năng sống thông qua bộ môn sinh học 11 đạt
hiệu quả cao, tránh gò bó, ôm đồm đi quá đà ảnh hưởng đến nội dung bài dạy thì
đòi hỏi giáo viên cần phải chuẩn bị đầy đủ và đúng các quy trình của một tiết dạy.
Khâu dặn dò rất cần thiết nên giáo viên giành 3 phút để dặn dò các em. Có dặn dò
kĩ các em mới chuẩn bị bài tốt và như thế tiết học mới đạt hiệu quả cao.Và khâu
chuẩn bị giáo án của giáo viên cũng được đổi mới. Giáo viên phải đưa ra các câu
hỏi có phát huy tính tích cực phù hợp với mọi đối tượng, thực tế, gần gũi với các
em thì mới giáo dục kĩ năng sống có kết quả cao.
Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh được thực hiện xuyên suốt cả năm
học nhưng để cô đọng tôi xin minh họa vấn đề này ở một số bài về một vài kĩ năng

Nội dung tích hợp

Phương thức tích
hợp và gợi ý
phương pháp
dạy học
- Các hoocmon sinh - Phương thức:
trưởng và phát triển:
Liên hệ.
+ Hoocmon điều hòa - Phương pháp:
sinh trưởng : GH và +Thảo luận nhóm.
tirôxin.
+Phát vấn, gợi
8


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

PHÁT TRIỂN
B. Sinh trưởng
và phát triển ở
động vật
Các nhân tố
ảnh hưởng đến
sinh trưởng và
phát triển ở
động vật (bài
38 sách cơ bản
và nâng cao)


- Cung cấp kiến thức
về tác dụng của các
hoocmon sinh trưởng,
nhấn mạnh việc thừa
hay
thiếu
những
hoocmon này gây ra
ảnh hưởng về sức khỏe
và trí tuệ, cách điều trị.
- Cung cấp kiến thức
về các hoocmon điều
hòa sự phát triển ở
người qua đó nhấn
mạnh cho học sinh
thấy được sự thay đổi
của cơ thể khi bước
vào tuổi dậy thì.
- Đặc biệt lưu ý về
hiện tượng kinh nguyệt
ở nữ để qua đó giáo
dục các em có hiểu
biết đúng đắn về hiện
tượng này, cách giữ
gìn vệ sinh, chế độ ăn
uống hợp lý để bảo vệ
sức khỏe cho hiện tại
và cả sức khỏe sinh
sản sau này.
- Ảnh hưởng của nhân

yêu sớm, không quan
hệ tình dục trước hôn
nhân, bài trừ tệ nạn
xã hội (thuốc lá,
rượu, bia; ma túy…)

Chương IV :
SINH SẢN
B. Sinh sản ở
động vật
Sinh sản hữu
tính ở động vật
(bài 45 sách cơ

Kiến thức:
Hiểu:
- Cơ chế điều hòa
bằng hoocmôn trong
sinh sản.
- Con người có khả
năng làm chủ sự sinh

- Cung cấp kiến thức
về ảnh hưởng của thức
ăn và các nhân tố từ
môi trường lên sinh
trưởng và phát triển
của con người để giáo
dục ý thức chăm sóc
và bảo vệ sức khỏe.

quan sinh dục của nữ,
từ đây nói thêm cho
các em biết việc quan

10

-Phương thức :
Tích hợp.
-Phương pháp:
+ Thuyết trình
(HS sưu tầm các
thông tin về hậu
quả của việc có


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

bản và nâng sản của mình qua
cao)
việc thực hiện các
biện pháp tránh thai.
Biết:
- Cơ sở khoa học,
cách sử dụng và tác
dụng của các biện
pháp tránh thai, đặc
biệt là các biện pháp
tránh thai hiện đại.
- Hậu quả của việc có
thai ngoài ý muốn,


hệ tình dục giữa nam thai
ngoài
ý
và nữ có thể dẫn đến muốn, phá thai ở
thụ thai và mang thai. tuổi vi thành niên
rồi thuyết trình
trước lớp).
+
Thảo
luận
nhóm.
+ Vẽ tranh áp
phích.

- Cơ chế điều hòa sinh
tinh và sinh trứng.
- Ảnh hưởng của thần
kinh và môi trường
sống đến quá trình sinh
tinh và sinh trứng.
- Cung cấp cho học
sinh kiến thức về tác
động của các hoocmon
lên quá trình sinh
trứng ở nữ, qua đó:
Học sinh biết được
việc chậm kinh hoặc
tắt kinh sau khi đã có
quan hệ tình dục là

- Giải thích được tại
sao phá thai không
phải là biện pháp kế
hoạch hóa gia đình,
trường
hợp
nào
không nên phá thai
trường hợp nào nên
phá thai.
- Biết được cơ sở
khoa học, ưu nhược
điểm của từng biện
pháp tránh thai.
Kỹ năng: Thuyết
trình, thu thập tư liệu
vẽ tranh để tuyên
truyền về kế hoạch
hóa gia đình, rèn
luyện ý thức và biết
cách thực hiện kế

- Giới thiệu cho học
sinh biết được ảnh
hưởng của stress, lo
âu, thiếu chất dinh
dưỡng, nghiện thuốc
lá, nghiện ma túy,
nghiện rượu… sẽ ảnh
hưởng đến khả năng

pháp tránh thai;
về hậu quả của
việc có thai ngoài
ý muốn, phá thai
ở tuổi vi thành
niên).
+
Thảo
luận
nhóm.
+ Vẽ tranh áp
phích.
+ Đóng vai.


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

hoạch hóa gia đình
trong tương lai.
Thái độ: Có thái độ
và cách nhìn nhận
đúng về chính sách,
kế hoạch hóa gia đình
của nhà nước quy
định.
a. 3 Tác hại của rượu, thuốc lá, ma túy khi học bài hô hấp ở động vật và các
nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở động vật
- Nêu tác hại của khói thuốc lá?
Và để lớp học sinh động hơn giáo viên đố vui: Hút thuốc lá có 3 cái lợi:
không sợ ăn trộm, không sợ chó cắn, không sợ chết già. Em nào giải thích được?

- Có thời gian biểu học tập.
- Ăn đúng giờ, điều độ.
- Học bài và làm bài đầy đủ trước khi đến lớp
b.2 Kĩ năng giao tiếp, kĩ năng trả lời, kĩ năng giới thiệu bản thân, kĩ
năng diễn đạt ý kiến lắng nghe:
Kĩ năng này học sinh còn hạn chế rất nhiều. Nhiều em đứng lên phát
biểu xây dựng bài nhưng không lặp lại câu hỏi, nội dung diễn đạt không rõ ràng,
không thu hút người nghe. Kĩ năng này tôi luôn rèn luyện các em trong suốt quá
trình dạy học trong bộ môn sinh 11 nói riêng và tất cả các khối lớp nói chung.
b.3 Kĩ năng ứng xử có văn hóa:
Thời buổi hội nhập, tiếp xúc với những ngôn ngữ không văn hóa qua các
trò chơi không lành mạnh và do thói quen nên các em thường xưng hô với bạn bè
(tao - mày); với cha mẹ (ông - tui; bà - tui); với cô thầy (bà, cô; ông thầy) thậm chí
phát ngôn tự do. Trong từng tiết dạy giáo viên luôn để ý cách trả lời hay những lúc
nói chuyện của học sinh trong giờ học, ra chơi mà uốn nắn kịp thời. Giáo viên luôn
14


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

để ý đến cách ăn mặc, tác phong, cử chỉ của từng em mà giáo dục. Bởi lẽ giáo viên
không chỉ dạy chữ mà còn dạy người.
b.4 Kĩ năng vận dụng kiến thức đã học vào việc giải thích các hiện
tượng trong thực tế đời sống, học tập và sản xuất:
* Ví dụ 1: Bài “Cân bằng nội môi”
Vì sao khi mùa hè, da người ta hồng hào, còn mùa đông, nhất là khi trời
rét, da thường tái hoặc sởn gai ốc? Qua đó các em hiểu được cơ chế tự điều hòa
thân nhiệt là trời lạnh da nổi gai ốc để giữ nhiệt, trời nóng mặt đỏ bừng vì thoát
nhiệt.
Hay giáo viên đặt câu hỏi:

Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

Hoạt động trồng cây xanh bảo vệ môi trường
* Ví dụ 2: Qua bài tiêu hóa ở động vật giáo dục học sinh động vât ăn thực
vật, động vật ăn thịt là các mắt xích trong chuỗi và lưới thức ăn đảm bảo dòng tuần
hoàn vật chất và năng lượng, sự cân bằng sinh thái cần bảo vệ động thực vật, bảo
tồn đa dạng sinh học. Hay qua bài hướng động và ứng động dạy học sịnh trồng cây
với mật độ phù hợp, không lạm dụng hóa chất độc hại với cây trồng. Hạn chế thải
chất độc hại vào môi trường không khí. Khả năng biến đổi của thực vật để thích
nghi với môi trường là có mức độ. Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường sống ổn định
tránh tác động mạnh gây thay đổi lớn trong môi trường.
Giáo dục học sinh vệ sinh thân thể: tắm rửa, thay quần áo. Vệ sinh
trường lớp, nhà ở, môi trường xung quanh, bảo vệ cây xanh.
4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU:
Nhờ giáo dục kĩ năng sống thông qua bộ môn mà học sinh nắm được
những kĩ năng sống cơ bản. Trong từng tiết dạy nhờ giáo dục, uốn nắn, động viên,
nhắc nhở mà các em tiến bộ rõ rệt về kĩ năng giao tiếp. Cách xưng hô với bạn bè có
cải thiện, thân mật hơn. Mối quan hệ giữa thầy cô, bạn bè gần gũi hơn, thân thiết
hơn.
Kĩ năng nói của các em cũng tiến bộ rõ nét. Các em không còn trả lời nội
dung mà không lặp lại câu hỏi. Nội dung câu trả lời đầy đủ ý nghĩa, kết cấu câu.
Không còn nói những câu cụt, câu què, câu không rõ nội dung. Các em đã biết
cách tự đo thân nhiệt, nhịp tim cho các thành viên trong gia đình, biết giâm và
chiết cây thành công. Đặc biệt các em biết cách phòng tránh một số bệnh tật thông
thường như: bệnh cong vẹo cột sống, bệnh đau mắt hột, cận thị. Biết phòng các
bệnh như: sỏi thận, viêm đường hô hấp, tim mạch.
Hơn nữa, các em đã biết giải thích những hiện tượng xảy ra chính trên cơ
thể mình như mặt đỏ bừng khi trời nắng, da tái , nổi gai ốc khi trời lạnh, mùa mưa,
lạnh hay đi tiểu nhiều, khi bước vào phòng thi tim đập mạnh. Các em đã biết giữ
vệ sinh thân thể, vệ sinh trường lớp, nhà cửa. Các em biết được tác hại của rượu,

5
13,1% 2
5,3%
11A6 32 18 56,2%
10
31,3%
4
12,5% 0
0
11A7 38 25 63,3%
9
23,6%
5
13,1% 0
0
11A9 21 12 57,2%
7
33,3%
2
9,5%
0
0
11A10 20 12 60,0%
5
25,0%
3
15,0% 0
0
Đến giữa học kì 2
Lớp

23,7% 20 52,6% 9 23,7%
11A9 21
7
33,3%
10
47,6%
4
19,1% 0
0
11A10 20
5
25,0%
8
40,0%
4
20,0
3 15,0%
Trong đề tài này tôi đã làm được một số việc sau:
- Giáo viên nắm vững kiến thức kĩ năng sống cần lồng ghép trong sinh học 11
- Phối hợp với đồng nghiệp, tổ chuyên môn triển khai sáng kiến trên vào thực tế
để đem lại hiệu quả cao.
- Kịp thời nắm bắt mọi tâm tư nguyện vọng của học sinh, đáp ứng mọi thắc mắc
của các em.
III. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ :
1. Kết luận
Để góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn sinh học nói chung và sinh học
11 trường THPT Số I Bảo Thắng nói riêng và thực hiện tốt nội dung của phong trào
xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực.
Trên đây là một vài kinh nghiệm nhỏ của bản thân đã rút ra được trong
quá trình dạy môn sinh học 11. Đối với việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh


18


Lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số bài sinh học 11

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Hướng dẫn chuẩn kiến thức kĩ năng môn sinh học 11 - Ngô Văn Hưng NXB GD.
2. Sách giáo khoa sinh học 11 (NXB Giáo Dục).
3. Sách giáo viên sinh học 11 (NXB Giáo Dục)
4. Sách bài tập sinh học 11 NXB Giáo Dục)
5. Nguyễn Hải Châu, Ngô Văn Hưng: Những vấn đề chung về đổi mới phương
pháp giáo dục THPT môn sinh học. NXB Giáo Dục, 2007.
6. Những yêu cầu kiến thức, kĩ năng công nghệ thông tin đối với người giáo
viên – Đào Thái Lai, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam.
7. Sử dụng câu hỏi, bài tập trong dạy học sinh học - Đinh Quang Báo (1981),
Luận án Phó tiến sỹ.
8. Đổi mới phương pháp dạy học các môn khoa học tự nhiên ở trường THPT
theo hướng hoạt động hoá người học - Đinh Quang Báo, Nguyễn Cương,
Nguyễn Đức Thâm (1996), (Đề tài B 94-27-01-PP thuộc cấp ngành).
9. Lí luận dạy học sinh học phần đại cương - Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức
Thành (1996), , Nxb Giáo dục.
10. Chiến lược phát triển giáo dục 2001-2010 (2002), Nxb Giáo dục.
11. Phát triển tích cực, tính tự lực của HS trong quá trình dạy học - Nguyễn
Ngọc Bảo (1995). .
12. Vận dụng kiểu dạy học nêu vấn đề có tính đến mức độ tích cực của học sinh
trong khi học Sinh vật học đại cương - Conovalenco I.G (1975), Sinh học
trong nhà trường.
13.Tài liệu trên mạng internet.



21