BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ HẰNG

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
CỦA DIỄN ĐÀN CHÂU Á BÁC NGAO
(2001 - 2012)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ


2

NGHỆ AN - 2013


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ HẰNG

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
CỦA DIỄN ĐÀN CHÂU Á BÁC NGAO
(2001 - 2012)
Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
Mã số: 60.22.03.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học:

1. Lý do chọn đề tài ......................................................................................8
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.......................................................................10
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu...............................................................13
3.1. Đối tượng nghiên cứu.......................................................................13
3.2. Phạm vi nghiên cứu..........................................................................13
4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu..............................................................14
4.1. Mục đích...........................................................................................14
4.2. Nhiệm vụ..........................................................................................14
5. Nguồn tư liệu, phương pháp nghiên cứu.................................................14
5.1. Nguồn tư liệu....................................................................................14
5.2. Phương pháp nghiên cứu .................................................................15
6. Đóng góp của luận văn............................................................................15
7. Bố cục của luận văn.................................................................................16
NỘI DUNG.....................................................................................................17
Chương 1
SỰ RA ĐỜI, CƠ CẤU TỔ CHỨC VÀ NGUYÊN TẮC HOẠT ĐỘNG CỦA
DIỄN ĐÀN CHÂU Á BÁC NGAO................................................................17
1.1. Sự ra đời của Diễn đàn châu Á Bác Ngao............................................17
1.1.1. Vài nét về Thị trấn Bác Ngao và Diễn đàn châu Á Bác Ngao.......17
1.1.2. Những nhân tố thúc đẩy sự ra đời của Diễn đàn Bác Ngao..........19
1.1.3. Sự ra đời và mục tiêu của Diễn đàn châu Á Bác Ngao.................24
1.2. Cơ cấu tổ chức, nguyên tắc và cơ chế hoạt động của Diễn đàn châu Á
Bác Ngao.....................................................................................................30
1.2.1. Cơ cấu tổ chức...............................................................................30
1.2.2. Nguyên tắc hoạt động của Diễn đàn châu Á Bác Ngao................37
1.2.3. Cơ chế hoạt động của Diễn đàn châu Á Bác Ngao.......................40
1.3. Thành viên của Diễn đàn châu Á Bác Ngao........................................42
Tiểu kết chương 1........................................................................................46
Chương 2
QUÁ TRÌNH HOẠT ĐỘNG CỦA DIẾN ĐÀN CHÂU Á BÁC NGAO



8
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Thế giới đang ngày càng diễn ra những thay đổi sâu sắc: xu thế đa cực
hóa chính trị và toàn cầu hóa về kinh tế tiếp tục phát triển, mưu cầu hòa bình,
hợp tác và phát triển đã và đang trở thành tiếng gọi đồng thanh của nhân dân
các nước và là dòng chảy chính của thời đại. Cơ cấu kinh tế trong phạm vi
toàn cầu đang gia tăng tiến độ điều chỉnh, tiến bộ khoa học - kỹ thuật mỗi
ngày một mới, kinh tế tri thức đang khởi sắc, cạnh tranh quốc tế ngày càng
quyết liệt... Châu Á trong thế kỉ mới đang đứng trước những cơ hội to lớn
nhưng cũng đối diện với những thử thách cam go.
Là một châu lục lớn, châu Á chiếm đến 60% dân số thế giới, với tài
nguyên hết sức phong phú, có lịch sử lâu đời, nền văn hóa đa dạng. Giữa thế
kỉ trước sự biến chuyển to lớn và quật khởi của châu Á đã viết nên những
trang huy hoàng về phát triển châu Á và cũng trở thành tiêu chí rõ rệt cho sự
tiến bộ nhân loại. Hướng vào thế kỉ mới, châu Á với lịch sử huy hoàng đó
chắc chắn sẽ tạo nên nét văn minh tươi đẹp nhiều màu sắc hơn.
Nhìn một cách tổng thể, trong những thập niên gần đây, với sự nỗ lực
của các quốc gia châu Á, ý thức hợp tác khu vực bình đẳng cùng có lợi đang
ngày càng được tăng cường. Các tổ chức hợp tác khu vực đang ngày càng thể
hiện vai trò lớn trong việc thúc đẩy hợp tác khu vực. Tổ chức hợp tác kinh tế
châu Á - Thái Bình Dương (APEC) không ngừng phát triển, hợp tác khu vực
Đông Á cũng đang chuyển động, Tổ chức hợp tác Thượng Hải (SCO) thì
đang vận hành thuận lợi… Điều này tạo nên những kênh và cơ chế quan trọng
để các nước châu Á và khu vực mở rộng giao lưu, đi sâu hợp tác. Thế nhưng
so với hợp tác ở khu vực châu Âu và Bắc Mỹ, hợp tác khu vực ở châu Á còn
tương đối lạc hậu. Chính vì vậy, trước những thách thức và cơ hội do toàn cầu



10
Là một thành viên của châu Á, Việt Nam đã và đang tham gia tích cực
và có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển Diễn đàn Bác Ngao ngay
từ khi thành lập đến nay, vì diễn đàn này có ý nghĩa quan trọng đối với sự
phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam nói riêng cũng như khu vực châu Á
nói chung.
Với ý nghĩa khoa học và thực tiễn trên, chúng tôi quyết định chọn vấn
đề “Quá trình hình thành và phát triển của Diễn đàn châu Á Bác Ngao (2001
- 2012)” làm đề tài Luận văn Thạc sĩ của mình nhằm góp phần tìm hiểu thêm
về một diễn đàn kinh tế trọng yếu ở khu vực châu Á.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nghiên cứu về các diễn đàn như: Diễn đàn kinh tế châu Á - Thái Bình
Dương (APEC), diễn đàn kinh tế Á - Âu (ASEM)… được nhiều học giả trong
nước cũng như trên thế giới lưu tâm và đã có nhiều công trình được công bố.
Tuy nhiên nghiên cứu về Diễn đàn châu Á Bác Ngao hầu như mới chỉ được
các học giả quan tâm trong những năm gần đây. Do đó việc tìm hiểu về Diễn
đàn này là một vấn đề còn hết sức mới mẻ, đặc biệt là ở Việt Nam.
Ở nước ngoài, ngay cả ở Trung Quốc, việc nghiên cứu về Diễn đàn Bác
Ngao cũng còn hết sức ít ỏi, phần lớn chỉ mới dừng lại ở việc đưa tin về diễn
biến, kết quả của các hội nghị thường niên của Diễn đàn, còn những vấn đề
khác của Diễn đàn này được đề cập hết sức mờ nhạt. Các nhà nghiên cứu của
viện Khoa học Xã hội Trung Quốc đã có một số bài viết đề cập đến vấn đề
này như: Điểm qua 10 lần hội nghị Bác Ngao của Triệu Hoa Thắng, Tạp chí
Nghiên cứu Trung Quốc, 2012; Diễn đàn châu Á Bác Ngao - cơ hội tạo dựng
niềm tin của Hình Quảng Trình, TTXVN, 2009; Diễn đàn lịch sử, do Lê Văn
Sang (dịch), Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 3, 2001. Đáng kể nhất là
bài: Nhận thức chung Bác Ngao tiếp thêm sức sống mới cho sự phát triển của
châu Á của Vương Kim Tồn, Viện Nghiên cứu KHXH Trung Quốc, Tạp chí
The People Daily, 2012…



12
của các lãnh đạo cấp cao khi dự hội nghị như: Bài phát biểu của Ngô Bang
Quốc năm 2007; Bài phát biểu của Nguyễn Tấn Dũng năm 2009; Bài phát
biểu của lãnh đạo các quốc gia tham dự năm 2013… Có thể nói, thông qua
các bài phát biểu dự hội nghị chúng ta có thể thấy được ý kiến đánh giá và
những thông tin về quá trình tham gia và hợp tác của các nước châu Á trong
diễn đàn này. Ngoài ra, diễn đàn còn được đề cập đến trên các hãng thông tấn:
Reuter, Đài phát thanh quốc tế Trung Quốc…
Ngoài những thông tin đề cập trực tiếp đến Diễn đàn châu Á Bác Ngao,
các học giả trong và ngoài nước cũng có những công trình đề cập đến tiến
trình phát triển của quốc tế và châu Á, đặc biệt là xu hướng toàn cầu hóa và
khu vực hóa trong những năm cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI - những nhân tố
tác động thúc đẩy sự ra đời, việc hình thành cơ chế, nguyên tắc và nội dung
hoạt động của Diễn đàn châu Á Bác Ngao. Tiêu biểu như: Châu Á trong các
kế hoạch của Bắc kinh do Hồ Sĩ Quý dịch, NXB Lao động, H. 2002; Thực
tiễn vĩ đại của việc mở cửa đối ngoại Trung Quốc, Triệu Nhân Vĩ, NXB
Chính trị Quốc gia, H. 2003; Thế giới trong hai thập niên đầu thế kỉ XXI của
Dương Phú Qúy, NXB Chính trị Quốc gia, H. 2012; Khủng hoảng kinh tế
toàn cầu và giải pháp của Việt Nam của Nguyễn Hương Trinh, NXB Tổng
hợp, TP HCM, 2009; Trung Quốc những đóng góp với hợp tác Đông Á, nhiều
tác giả, NXB Chính trị Quốc gia, H, 2007; Kinh tế đối ngoại - xu hướng điều
chỉnh ở một số nước châu Á trong bối cảnh toàn cầu hóa và tự do hóa, của
Đỗ Đức Thịnh, NXB Thế giới, H. 2003…
Những bài viết, công trình nghiên cứu, bản tin thông tấn trên đã đề cập
đến tình hình phát triển của thế giới và khu vực châu Á đầu thế kỉ XXI, cũng
như quá trình ra đời và phát triển, các nội dung hoạt động của Diễn đàn châu
Á Bác Ngao. Tuy nhiên, sự đề cập này là đứt đoạn, rời rạc theo từng thời
gian, mà chưa xem xét Diễn đàn trong một chỉnh thể thống nhất, liên tục.

khuôn khổ hoạt động của Diễn đàn châu Á Bác Ngao.


14
4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích
- Thực hiện đề tài này, chúng tôi muốn làm rõ bối cảnh lịch sử, nhu cầu
và những nhân tố thúc đẩy sự ra đời của Diễn đàn châu Á Bác Ngao.
- Làm rõ quá trình ra đời, cơ cấu tổ chức và hoạt động của Diễn đàn
châu Á Bác Ngao.
- Đưa ra những nhận xét về thành tựu, hạn chế và xu thế phát triển của
Diễn đàn châu Á Bác Ngao.
- Nghiên cứu về Diễn đàn châu Á - Bác Ngao cũng nhằm mục đích
giúp chúng tôi có thêm hiểu biết về một diễn đàn kinh tế khu vực đang hoạt
động sôi nổi và có nhiều đóng góp cho hợp tác và phát triển của nhiều nước
nói riêng và châu Á nói chung.
4.2. Nhiệm vụ
Để thực hiện được mục đích trên, chúng tôi tập trung vào thực hiện
những nhiệm vụ sau:
- Sưu tầm, tập hợp và xử lý nguồn tư liệu có liên quan, từ đó phân tích
một cách khách quan và hệ thống về quá trình ra đời, những hoạt động chính
của Diễn đàn châu Á Bác Ngao thông qua bối cảnh lịch sử và quá trình vận
động thành lập, cơ cấu tổ chức, nguyên tắc hoạt động và các hội nghị thường
niên của diễn đàn từ khi thành lập đến năm 2012.
- Trên cơ sở những hoạt động chính của Diễn đàn châu Á Bác Ngao từ
năm 2001 đến năm 2012, luận văn phân tích, đánh giá những thành tựu và
hạn chế của diễn đàn này qua các giai đoạn lịch sử. Đồng thời nêu lên xu thế
phát triển của Diễn đàn trong thời gian tới.
5. Nguồn tư liệu, phương pháp nghiên cứu
5.1. Nguồn tư liệu

của Diễn đàn châu Á Bác Ngao trong quá trình hoạt động từ năm 2001 đến


16
năm 2012, chúng tôi bước bầu đánh giá tác động của Diễn đàn đối với môi
trường hợp tác, phát triển ở khu vực châu Á và giữa châu Á với thế giới.
- Luận văn cũng cung cấp một số dự đoán về xu thế phát triển của Diễn
đàn châu Á Bác Ngao và châu Á trong tương lai.
- Luận văn còn góp phần cung cấp nguồn tư liệu tương đối đầy đủ, tin
cậy về Diễn đàn châu Á Bác Ngao được khai thác từ báo chí, các viện nghiên
cứu, các văn bản chính thức của diễn đàn… Đây là điều bổ ích trong hoàn
cảnh Việt Nam tham dự nhiều sân chơi hợp tác quốc tế nhưng lại thiếu thông
tin và tư liệu cần thiết.
7. Bố cục của luận văn
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Nội
dung của luận văn gồm có 3 chương.
Chương 1:

Sự ra đời, cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của
Diễn đàn châu Á Bác Ngao.

Chương 2: Quá trình hoạt động của Diễn đàn châu Á Bác Ngao từ
năm 2001 đến năm 2012
Chương 3:

Một số nhận xét về Diễn đàn châu Á Bác Ngao.


17
NỘI DUNG

cuộn, mà phía sau là mặt sông phẳng lặng như tờ.
Thị trấn Bác Ngao nhỏ bé với khoảng 10.000 dân, nên thời gian nhộn
nhịp nhất của thị trấn chính là lúc diễn ra hội nghị thường niên của Diễn đàn
châu Á. Vào thời gian này, ở Bác Ngao không chỉ riêng có du khách, mà còn
có cả quan chức chính yếu của các nước trong khu vực và trên thế giới.
Với một lịch sử lâu dài, môi trường đẹp, khí hậu ôn hòa, cảnh quan độc
đáo, tài nguyên thiên thiên phong phú, giao thông thuận lợi, “Bác Ngao chính
là quà tặng của thiên nhiên, là thiên đường của tự nhiên” [56].
Về hành chính, thị trấn Bác Ngao thuộc đảo Hải Nam, nằm ở khu vực
ven biển phía Đông. Tỉnh Hải Nam được chia tách từ tỉnh Quảng Đông từ
tháng 4/1988 để thành lập một tỉnh. Đây cũng là một đặc khu kinh tế lớn và
có tốc độ phát triển mạnh mẽ. Trong vòng chưa đầy 10 năm, Hải Nam đã trở
thành hòn đảo du lịch nổi tiếng của Trung Quốc, được mệnh danh là “Nam
Hải Tình Sơn”. Đặc biệt, những thay đổi ở hòn đảo này được xem là hình ảnh
thu nhỏ của chính sách cải cách mở cửa hơn 20 năm nay của Trung Quốc, và
cũng là hình ảnh đại diện tiêu biểu nhất cho sự phục hưng của châu Á trong
những năm qua.
Với tất cả những nét độc đáo đó, thị trấn Bác Ngao, tỉnh Hải Nam,
Trung Quốc xứng đáng được chọn là nơi đón chào ánh bình minh mới của
châu Á trong thế kỉ XXI.
Diễn đàn châu Á Bác Ngao (tiếng Anh: Boao Forum for Asia - viết tắt
là BFA; tiếng Hoa: 博 鳌 鳌 洲 鳌 鳌 ) là một diễn đàn kinh tế quốc tế mang
tính phi chính phủ và phi lợi nhuận dành cho các nhà lãnh đạo chính phủ,
doanh nghiệp và các nhà nghiên cứu của các nước châu Á và các châu lục
khác. Mục đích của diễn đàn là nhằm chia sẻ tầm nhìn về mọi vấn đề trong


19
khu vực và trên thế giới. Đây là diễn đàn được tổ chức mô phỏng theo Diễn
đàn kinh tế thế giới DAVOS, Thụy Sĩ..

xu thế khách quan tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của kinh tế thế giới.
Toàn cầu hoá không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến lĩnh vực thương mại,
mà còn chi phối các lĩnh vực sản xuất, dịch vụ, tài chính, đầu tư, đồng thời có
tác động không nhỏ đến các lĩnh vực văn hoá, xã hội, môi trường ở những
mức độ khác nhau. Toàn cầu hoá đã và đang mở ra những cơ hội và tạo điều
kiện cho các nước trên thế giới khai thác đối đa những lợi thế của mình để
tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội. Bên cạnh đó, nó cũng đặt mỗi quốc
gia, dân tộc trước sức ép cạnh tranh và những thách thức gay gắt, nhất là với
các nước đang phát triển.
Dưới động mạnh mẽ của quá trình toàn cầu hoá, trong những năm cuối
thế kỉ XX, thế giới đã chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng và mạnh mẽ của
các hoạt động liên kết kinh tế khu vực và quốc tế, diễn ra ở nhiều cấp độ khác
nhau từ liên kết tam giác, tứ giác, đến liên kết khu vực như: EU, ASEAN,
NAFTA… rồi liên khu vực như APEC, ASEM và cả liên kết toàn cầu như
WTO. Trong đó liên kết khu vực được coi là dòng chảy chính và đóng vai trò
quan trọng trong phát triển kinh tế của mỗi quốc gia.
Bước sang những năm đầu thế kỉ XXI, theo ước tính có khoảng 24 tổ
chức liên kết kinh tế khu vực có quy mô lớn, với những mức độ quan hệ khác
nhau. Xu thế liên kết kinh tế đã và đang lôi cuốn các nước, các nền kinh tế
vào dòng chảy chung của thời đại. Trong bối cảnh đó, hầu như không có quốc
gia nào không là thành viên của một tổ chức liên kết kinh tế quốc tế. Nhiều
quốc gia đồng thời là thành viên của những tổ chức liên kết kinh tế khác nhau.
Đúng như Tổng thống Nga Dmitry Medvedev đã nhận định: “không thể cô
lập và ném một nước nào đó ra khỏi tiến trình của toàn thế giới. Điều này
liên quan đến triển vọng mở ra trước mỗi nước điều kiện thuận lợi để họ thể


21
hiện và khai thác tiềm năng của mình bằng cách tham gia trong tương tác
kinh tế toàn cầu...” [26].

bước vào thế kỉ mới.
Là một bộ phận quan trọng của thế giới, khu vực châu Á của chúng ta
không thể nằm ngoài dòng chảy đó. Với hơn 50 quốc gia và dân số trên 3 tỉ
người, châu Á nằm trên một dãi đất bao la với hàng trăm dân tộc, sắc tộc, văn
hoá và tôn giáo khác nhau. Đây là những thách thức lớn cho vấn đề hợp tác
phát triển ở khu vực. Dù còn nhiều hạn chế, nhưng những năm cuối thế kỉ
XX, đầu thế kỷ XXI, triển vọng hợp tác ở khu vực châu Á ngày càng đi vào
thực chất hơn so với các châu lục và khu vực khác trên thế giới. Có thể nói,
nếu thế kỉ XIX là của châu Âu, thế kỉ XX là của Bắc Mỹ thì thế kỉ XXI theo
nhiều người dự đoán sẽ là “Thế kỉ châu Á” [43, tr 206]. Đặc biệt, sự phát triển
của Nhật cùng với sự vươn lên mạnh mẽ của “người khổng lồ Trung Quốc”,
đã chứng tỏ sự tiên đoán trên đang dần trở thành hiện thực. Hiện nay, cùng
với ổn định tương đối về chính trị, sự khởi sắc về kinh tế của các nước trong
khu vực, quá trình hợp tác ở châu Á diễn ra nhanh chóng và hiệu quả trên
toàn châu lục. Các tổ chức và diễn đàn khu vực như: Diễn đàn hợp tác kinh tế
châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Hội đồng vùng vịnh ở Tây Nam Á
(SAARC), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Tổ chức hợp tác
Thượng Hải (SCO)…ngày càng thu hút đông đảo các thành viên và đang từng
bước thể chế hoá qua các hội nghị thượng đỉnh hàng năm cũng như các hội
nghị chuyên đề ở cấp bộ trưởng và chuyên viên ở cấp khu vực nhỏ. Bên canh
đó, châu Á đã hình thành nhiều cơ chế liên kết và hợp tác trên nhiều quy mô
và nhiều kênh chính thức và không chính thức. Những cơ chế liên kết này đã
phát huy tác dụng tích cực trong việc đẩy mạnh sự hợp tác vì sự phát triển
phồn vinh của các nước ở châu Á.
Trong sự phát triển chung của châu Á, Đông Á luôn được coi là khu
vực năng động nhất. Theo đánh giá, “khu vực này sẽ trở thành khu vực thành


23
đạt nhất trong “tam giác vàng” gồm: Đông Á, Bắc Mỹ, Châu Âu” của thế

tuy chỉ diễn ra ở Đông Á nhưng nó đã phát triển thành một “cơn bão tiền tệ”
tầm cỡ quốc tế và ảnh hưởng đến nhiều châu lục khác trên thế giới.
Cuộc khủng hoảng năm 1997 đã làm cho người ta nhận thức rõ hơn sự
cần thiết phải có một hệ thống tài chính ngân hàng vững mạnh, minh bạch.
Do đó, chính phủ các nước châu Á đã kịp ban hành những quy chế nhằm điều
tiết các dòng vốn vay nước ngoài. Quan trọng hơn, các nhà lãnh đạo châu Á
đã xích lại gần nhau hơn nhằm tìm kiếm tương lai phát triển bền vững của
khu vực châu Á. Theo đó, những thoả thuận cấp khu vực nhằm phát triển hệ
thống phòng ngừa khủng hoảng tái diễn được thúc đẩy ở châu Á như: sáng
kiến Chiềng Mai, tiến trình định giá và đối thoại kinh tế ASEAN + 3, sáng
kiến thị trường trái phiếu châu Á… Đặc biệt, cuộc khủng hoảng này là nhân
tố trực tiếp thúc đẩy nhiều nguyên thủ quốc gia trong khu vực nảy sinh ý
tưởng thành lập một diễn đàn kinh tế châu Á và ý tưởng này đã dần được hiện
thực hoá trong năm đầu của thế kỉ XXI.
1.1.3. Sự ra đời và mục tiêu của Diễn đàn châu Á Bác Ngao
1.1.3.1. Sự ra đời của Diễn đàn châu Á Bác Ngao
Trong 50 năm qua, các nước châu Á thông qua những nỗ lực của mình
đã có nhiều thành tựu đáng kể trong phát triển kinh tế, xã hội, có ảnh hưởng
ngày càng tăng trong các vấn đề quốc tế. Đặc biệt trong ba thập niên cuối thế
kỉ XX, các nền kinh tế châu Á đã phát triển như một tổng thể, nhất là sự bùng
nổ của các nền kinh tế Đông Á đã làm cả thế giới kinh ngạc.
Cho đến đầu thế kỉ XXI, hầu hết các nước châu Á đã chuyển sang thực
hiện chính sách thương mại mở cửa và liên kết đầu tư theo những cơ chế hợp
tác song phương, đa phương ngày càng chặt chẽ. Trong quá trình hợp tác đó,
liên kết ASEAN + 3 đã bước vào giai đoạn phát triển mới. Hiệp hội các nước
Đông Nam Á, hợp tác khu vực sông Mê Kông, hợp tác khu vực Nam Á cũng


25
đang được tăng cường mạnh mẽ. Bên cạnh đó, hợp tác liên khu vực trong các