nghiên cứu - trao đổi

TS. Phạm Hồng Hải *

T

heo các quy định trong chơng VI Bộ
luật hình sự (BLHS) năm 1999 của
Nhà nớc ta, các biện pháp t pháp bao
gồm: Tịch thu vật và tiền trực tiếp liên
quan đến tội phạm (Điều 41); trả lại tài
sản, sửa chữa hoặc bồi thờng thiệt hại;
buộc công khai xin lỗi (Điều 42) và bắt
buộc chữa bệnh (Điều 43). Ngoài ra,
Điều 70 BLHS năm 1999 còn quy định
các biện pháp t pháp áp dụng đối với
ngời cha thành niên phạm tội. Vai trò
của các biện pháp t pháp thể hiện trên
hai khía cạnh: Thứ nhất, trong trờng hợp
ngời phạm tội phải chịu hình phạt thì
cùng với hình phạt, các biện pháp t pháp
có tác dụng cải tạo ngời phạm tội, có ý
nghĩa phòng ngừa chung và phòng ngừa
riêng; còn trong trờng hợp ngời phạm
tội đợc miễn trách nhiệm hình sự hoặc
miễn hình phạt thì biện pháp t pháp có ý
nghĩa là hậu quả của việc phạm tội thay
thế cho hình phạt để giáo dục, cải tạo họ.
Thứ hai, đối với ngời không bị coi là
phạm tội (bắt buộc chữa bệnh đối với
ngời thực hiện hành vi nguy hiểm cho

vật và tiền trực tiếp liên quan đến tội
phạm, pháp luật hình sự còn quy định
những vật và tiền không thể bị tịch thu
mặc dù chúng cũng trực tiếp liên quan
đến tội phạm. Đó là những vật, tiền thuộc
sở hữu XHCN hoặc thuộc tài sản của
ngời khác bị ngời phạm tội chiếm đoạt
hoặc sử dụng trái phép (khoản 2 Điều 41
BLHS). Quy định này hoàn toàn phù hợp
với những t tởng đợc thể hiện trong
Điều 17 và các điều khác ở chơng II
Hiến pháp năm 1992 rằng sở hữu XHCN
và sở hữu riêng của công dân là bất khả
xâm phạm.
Khi ngời phạm tội chiếm đoạt, sử
dụng trái phép tài sản thuộc sở hữu
XHCN hay sở hữu của ngời khác hoặc
ngời phạm tội gây ra thiệt hại vật chất
cho ngời khác thì ngoài trách nhiệm
* Viện nghiên cứu nhà nớc & pháp luật
Trung tâm khoa học x hội và nhân văn quốc gia
Tạp chí luật học - 17


nghiên cứu - trao đổi

hình sự họ đồng thời phải chịu trách
nhiệm về dân sự. Bắt buộc ngời phạm
tội phải trả lại những vật, tiền đ chiếm
đoạt cho ngời sở hữu hoặc ngời quản lí

hoặc miễn trách nhiệm hình sự cho họ.
Trong các văn bản hớng dẫn của Tòa án
nhân dân tối cao sau này, bồi thờng thiệt
hại không đợc xem là hình phạt mà
đợc coi là biện pháp dân sự trong vụ án
hình sự. Tuy nhiên, chỉ tới khi Nhà nớc
ban hành hai pháp lệnh trừng trị các tội
xâm phạm tài sản XHCN và trừng trị các
tội xâm phạm tài sản riêng của công dân
ngày 21/10/1970 thì việc bồi thờng thiệt
hại và trả lại tài sản bị chiếm đoạt cho
18 -Tạp chí luật học

chủ sở hữu hoặc ngời quản lí hợp pháp
mới đợc chính thức khẳng định là biện
pháp t pháp chứ không phải là hình phạt.
Điều 21 Pháp lệnh trừng trị các tội xâm
phạm tài sản XHCN ngày 21/10/1970 với
tên gọi Trả lại và bồi thờng tài sản
XHCN bị xâm phạm đ quy định: Kẻ
phạm tội xâm phạm tài sản XHCN phải
trả lại tài sản đó cho Nhà nớc hoặc cho
tập thể. Nếu tài sản bị xâm phạm không
còn nữa hoặc bị h hỏng thì kẻ phạm tội
phải bồi thờng. Và Điều 17 Pháp lệnh
trừng trị các tội xâm phạm tài sản riêng
của công dân ngày 21/10/1970 với tên
gọi Trả lại và bồi thờng tài sản riêng
của công dân bị xâm phạm quy định:
Kẻ phạm tội xâm phạm tài sản riêng của


khả năng điều khiển hành vi của mình; 2)
Ngời phạm tội trong khi có năng lực
trách nhiệm hình sự nhng trớc khi bị
kết án đ mắc bệnh tới mức mất khả năng
nhận thức hoặc mất khả năng điều khiển
hành vi của mình; 3) Ngời đang chấp
hành hình phạt mà bị bệnh tới mức mất
khả năng nhận thức hoặc khả năng điều
khiển hành vi của mình.
Quy định bắt buộc ngời phạm tội
trong khi ngời phạm tội có năng lực
trách nhiệm hình sự nhng trớc khi bị
kết án đ mắc bệnh tới mức mất khả năng
nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành
vi của mình vào chữa bệnh ở cơ sở điều
trị chuyên khoa là xuất phát từ mục đích
của việc áp dụng hình phạt và tính nhân
đạo trong chính sách hình sự của Nhà
nớc ta. Việc kết án cũng nh áp dụng
hình phạt với ngời phạm tội đang bị
bệnh tới mức mất khả năng nhận thức
hoặc khả năng điều khiển hành vi vừa trái
với nguyên tắc nhân đạo x hội chủ nghĩa
vừa không đạt đợc mục đích giáo dục
cải tạo ngời phạm tội. Bắt buộc họ chữa
bệnh và truy cứu trách nhiệm hình sự,
tiếp tục bắt họ chấp hành hình phạt sau
khi khỏi bệnh là việc làm vừa nhân đạo
vừa đảm bảo tính nghiêm khắc của pháp

ý gây thơng tích; tiền và các giấy tờ có
giá trị khác trong các vụ án có tính chất
vụ lợi; các loại xe hoặc các phơng tiện
vận tải trong các vụ đầu cơ buôn lậu; điện
đài, chất nổ, súng đạn trong các vụ án
xâm phạm an ninh quốc gia... Những vật,
tiền trên đây đều có giá trị trong việc
chứng minh tội phạm và đợc coi là tang
vật của vụ án nên sau khi dùng để chứng
minh tội phạm, chúng đều bị tịch thu
sung quỹ nhà nớc hoặc tiêu hủy.
Những vật, tiền thuộc tài sản của
ngời khác cũng có thể bị tịch thu sung
quỹ nhà nớc nếu ngời này có lỗi để cho
ngời phạm tội sử dụng vào việc thực
hiện tội phạm. Cần phân biệt hai hình
thức lỗi của ngời có tài sản, nếu ngời
này có lỗi cố ý để cho ngời phạm tội sử
dụng tài sản của mình để phạm tội thì
ngoài việc số tài sản ấy bị tịch thu sung
quỹ nhà nớc, ngời có tài sản có thể còn
bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội
phạm đ đợc thực hiện với vai trò là
ngời giúp sức. Còn nếu ngời có tài sản
có lỗi vô ý (do cẩu thả) để ngời phạm tội
lợi dụng sử dụng tài sản để thực hiện tội
phạm thì tài sản có thể bị tịch thu hay
không bị tịch thu tùy theo trách nhiệm
quản lí tài sản đợc quy định đối với
ngời có tài sản. Thí dụ, ngời có súng

kể chúng thuộc sở hữu t nhân, tập thể
hay Nhà nớc. Đó là các loại thuốc độc,
thuộc phiện hoặc các chất ma túy, các
loại kim loại màu quý hiếm, ngoại tệ, vũ
khí hoặc văn hóa phẩm đồi trụy.
Theo quy định của luật thì diện các
tang vật và tiền có thể bị tịch thu chỉ là
những vật và tiền trực tiếp liên quan tới
hành vi tội phạm của ngời phạm tội do
cơ quan điều tra tìm thấy hoặc do ngời
phạm tội giao nộp. Những vật, tiền thuộc
sở hữu XHCN hoặc thuộc tài sản của
ngời khác bị ngời phạm tội chiếm đoạt
hoặc sử dụng trái phép cũng trực tiếp liên
quan tới tội phạm nhng để bảo vệ quyền
sở hữu hợp pháp của chủ sở hữu đối với
những tài sản ấy, pháp luật quy định
không đợc tịch thu mà phải trả lại chúng
cho ngời sở hữu hoặc ngời quản lí hợp
20 -Tạp chí luật học

pháp.
Trớc đây, theo quy định tại Điều 33
BLHS năm 1985, trong tố tụng hình sự
chỉ tòa án mới có thẩm quyền áp dụng
biện pháp t pháp tịch thu vật và tiền
trực tiếp liên quan đến tội phạm và điều
này rõ ràng là bất hợp lí, bó tay cơ quan
điều tra và viện kiểm sát. Bản thân biện
pháp t pháp không phải là hình phạt và

kiểm sát nếu vụ án đợc đình chỉ ở giai
đoạn truy tố;
- Chánh án, phó chánh án hoặc hội
đồng xét xử nếu vụ án đợc giải quyết ở
giai đoạn xét xử.
- Điều 42 BLHS năm 1999 với tên gọi
Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thờng


nghiên cứu - trao đổi

thiệt hại; buộc công khai xin lỗi quy
định:
1. Ngời phạm tội phải trả lại tài
sản đ chiếm đoạt cho chủ sở hữu hoặc
ngời quản lí hợp pháp, phải sửa chữa
hoặc bồi thờng thiệt hại vật chất đ
đợc xác định do hành vi phạm tội gây
ra;
2. Trong trờng hợp phạm tội gây
thiệt hại về tinh thần, tòa án buộc ngời
phạm tội phải bồi thờng về vật chất,
công khai xin lỗi ngời bị hại.
Điều luật quy định hai biện pháp t
pháp mà việc thi hành chúng có tác dụng
bảo vệ quyền lợi hợp pháp của ngời bị
hại trong các vụ án hình sự. Đó là các
quyền sở hữu về tài sản, quyền bất khả
xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, nhân
phẩm, danh dự của công dân đ đợc

Đối với các vụ phạm tội xâm phạm
tính mạng, sức khỏe của công dân, ngời
phạm tội cũng phải bồi thờng các thiệt
hại vật chất gây ra cho ngời bị hại nh
tiền phí tổn thuốc men, tiền chênh lệch về
thu nhập, mai táng phí... Số tiền bồi
thờng bằng số tiền nạn nhân hoặc ngời
nhà nạn nhân đ chi dùng một cách hợp lí
trong thực tế.
Bồi thờng thiệt hại là biện pháp t
pháp đồng thời cũng là biện pháp có tính
chất dân sự, vì thế trong trờng hợp nó
đợc áp dụng ở giai đoạn điều tra, truy tố
thì mức độ bồi thờng phải đợc sự thỏa
thuận của ngời phạm tội và ngời bị hại.
Nếu không có sự thỏa thuận này, cơ quan
điều tra và viện kiểm sát không đợc ra
quyết định bắt bồi thờng và quyết định
miễn trách nhiệm hình sự cho ngời
phạm tội mà phải chuyển hồ sơ sang tòa
án theo thủ tục tố tụng bình thờng.
Buộc ngời phạm tội phải bồi thờng
về vật chất, công khai xin lỗi ngời bị hại
là biện pháp t pháp chỉ đợc áp dụng
trong những trờng hợp gây thiệt hại về
tinh thần. Pháp luật quy định biện pháp
này chỉ do tòa án áp dụng và nh vậy, nó
có thể đợc áp dụng cùng với hình phạt
hoặc thay cho hình phạt khi ngời phạm
tội đợc miễn hình phạt hay miễn trách

này thì tuỳ theo giai đoạn tố tụng, viện
kiểm sát hoặc tòa án căn cứ vào kết luận
của hội đồng giám định pháp y, có thể
quyết định đa họ vào một cơ sở điều trị
chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh; nếu
thấy không cần thiết phải đa vào một cơ
sở điều trị chuyên khoa thì có thể giao
cho gia đình hoặc ngời giám hộ trông
nom dới sự giám sát của cơ quan nhà
nớc có thẩm quyền.
2. Đối với ngời phạm tội trong khi có
năng lực trách nhiệm hình sự nhng
trớc khi bị kết án đ mắc bệnh tới mức
mất khả năng nhận thức hoặc khả năng
điều khiển hành vi của mình thì căn cứ
vào kết luận của hội đồng giám định
pháp y, tòa án có thể quyết định đa họ
vào một cơ sở điều trị chuyên khoa để bắt
buộc chữa bệnh. Sau khi khỏi bệnh, ngời
đó có thể phải chịu trách nhiệm hình sự.
3. Đối với ngời đang chấp hành hình
phạt mà bị bệnh tới mức mất khả năng
nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành
vi của mình thì căn cứ vào kết luận của
hội đồng giám định pháp y, tòa án có thể
quyết định đa họ vào một cơ sở điều trị
chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh. Sau
khi khỏi bệnh, ngời đó phải tiếp tục
chấp hành hình phạt nếu không có những
lí do khác để đợc miễn chấp hành hình

dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh với
ngời thực hiện hành vi nguy hiểm cho
x hội khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc
bệnh khác làm họ mất khả năng nhận
thức hoặc khả năng điều khiển hành vi
của mình do viện kiểm sát hay tòa án
quyết định. Căn cứ vào kết luận của hội
đồng giám định pháp y, xét mức độ của
bệnh tật và hoàn cảnh cụ thể của ngời
bệnh nếu thấy không cần thiết phải đa
vào cơ sở điều trị chuyên khoa, viện kiểm
sát hoặc tòa án có thể giao ngời bệnh
cho gia đình hoặc ngời giám hộ của
ngời bệnh trông nom dới sự giám sát
của cơ quan nhà nớc có thẩm quyền.
(Xem tiếp trang 38)