Một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị dạy học của môn sinh học

MỤC LỤC
Trang
A. PHẦN MỞ ĐẦU :
1. Lí do chọn đề tài

2

2. Mục đích và phương pháp nghiên cứu

3

3. Giới hạn của đề tài

3

4. Kế hoạch thực hiện

3

B. PHẦN NỘI DUNG
1. Cơ sở lý luận

3

2. Cơ sở thực tiễn

4

3. Thực trạng

Trang 1


Một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị dạy học của môn sinh học

MỘT SỐ GIẢI PHÁP SỬ DỤNG CÓ HIỆU QUẢ
THIẾT BỊ DẠY HỌC CỦA MÔN SINH HỌC
A. PHẦN MỞ ĐẦU:
I. Lí do chọn đề tài:
Cùng với các nước khác trên thế giới, Việt Nam đã và đang phát
triển theo hướng Công nghiệp hoá Hiện đại hoá. Muốn Công nghiệp hoá
Hiện đại hoá đất nước thì điều không thể thiếu là phải nhanh chóng tiếp
thu những thành tựu khoa học và kĩ thuật hiện đại của thế giới.
Một đất nước phát triển đòi hỏi người lao động phải có phẩm chất
nhân cách phù hợp với yêu cầu xã hội: có tinh thần trách nhiệm, phải
năng động sáng tạo, có kĩ năng giao tiếp,... đây cũng là vấn đề Đảng và
nhà nước ta rất quan tâm. Như Bộ trưởng Bộ giáo dục đã nói “quá trình
đổi mới giáo dục gắn liền với sự phát triển của đất nước”.
Vậy đổi mới giáo dục là gì? Đổi mới giáo dục tức là đổi mới
phương pháp dạy học. Đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới theo
phương pháp phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học.
Với phương pháp dạy học mới sẽ góp phần hình thành và phát triển nhân
cách toàn diện cho học sinh, nhằm chuẩn bị cho thế hệ trẻ bước vào thế
kỉ XXI, sống và làm việc trong một xã hội công nghiệp hiện đại.
Chính vì vậy, đòi hỏi người giáo viên phải nghiên cứu, tìm tòi học
hỏi đề ra những biện pháp tích cực trong quá trình giảng dạy nhằm đổi mới
phương pháp dạy và học. Giáo viên trở thành người tổ chức, thiết kế hoạt
động, hướng dẫn học sinh tự nghiên cứu nhằm phát huy tính tích cực, tư
duy sáng tạo ở người học. Bên cạnh nhiệm vụ trang bị những kiến thức và
hiểu biết cần thiết, mỗi bộ môn ở trường phổ thông còn phải rèn luyện cho

đi vào tìm hiểu đề tài: “Một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị
dạy học của môn sinh học”.
II. Mục đích và phương pháp nghiên cứu:
1. Mục đích nghiên cứu
Trong đề tài này chúng ta sẽ cùng nhau tìm ra những giải pháp thiết
thực nhằm nâng cao hiệu quả việc sử dụng thiết bị dạy học. Giúp giáo viên
thấy được vai trò của việc sử dụng thiết bị dạy học góp phần nâng cao chất
lượng giáo dục.
2. Phương pháp nghiên cứu:
-Phương pháp điều tra thực tiễn.
-Phương pháp nghiên cứu học sinh.
-Phương pháp quan sát, tổng hợp, phân tích,...
-Phương pháp thống kê.
III. Giới hạn phạm vi nghiên cứu:
-Đề tài này nghiên cứu một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị
dạy học môn sinh học.
-Học sinh khối 6, 7 và 9.
-Giáo viên giảng dạy bộ môn sinh ở trường trung học cơ sở Nguyễn
Văn Đừng.
IV. Kế hoạch thực hiện:
Từ 15/08/2011 đến 01/03/2012.
B. PHẦN NỘI DUNG:
I. Cơ sở lý luận :
Giáo dục ngày nay được xem là Quốc sách, nên đã được sự quan
tâm của toàn xã hội. Do đó việc đổi mới phương pháp giáo dục nhằm phát
huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh là nhiệm vụ trọng tâm
trong giai đoạn giáo dục hiện nay. Muốn làm được điều đó đòi hỏi mỗi
tiết dạy phải có thiết bị dạy học phù hợp nhằm giúp học sinh tiếp cận nhanh
kiến thức mới, giúp các em khắc sâu kiến thức hơn và bản thân học sinh
cũng thích tìm tòi, khám phá kiến thức mới thông qua việc sử dụng thiết bị

hệ với môi trường sống. Vì thế, đây là thuận lợi rất tích cực trong việc
thực hiện đề tài này.
Ngày nay, với phương pháp dạy học mới Bộ Giáo dục và Đào tạo
đã trang bị cho các trường nhiều thiết bị dạy học. Nếu chúng ta không
khai thác hết thì sẽ lảng phí tiền của và hy vọng của nhân dân.
Một trong những thuận lợi khi thực hiện đề tài này là hầu như các
tiết dạy môn sinh học đều có thiết bị dạy học; học sinh rất hăng hái, say mê
môn học này. Bên cạnh đó, là vùng nông thôn nên giáo viên cũng như học
sinh dễ dàng tìm kiếm mẫu vật để phục vụ cho tiết dạy và học.
2. Khó khăn :
Với phương pháp dạy học mới đòi hỏi học sinh phải làm việc nhiều,
đặc biệt vơí những bài có thiết bị dạy học: Mẫu vật, mô hình hoặc tranh
ảnh đòi hỏi học sinh tự nghiên cứu thảo luận nhóm để trình bày. Nếu
giáo viên thường xuyên tạo cho các em một thói quen làm việc thì sẽ dễ
dàng hơn, nhưng ở đây hầu như các giáo viên không phải tiết nào cũng
thực hiện được. Không làm được điều đó có nhiều lí do:
+Phương tiện, thiết bị dạy học không đầy đủ cho mọi tiết học, chỉ có
một số bài có mẫu vật, mô hình, tranh ảnh.
Trang 4


Một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị dạy học của môn sinh học

+Nhiều bài dạy đòi hỏi phải có kinh phí.
Ví dụ: Muốn dạy những bài có mẫu vật: Cá, ếch, thỏ, hoặc chim,….
Phải mua hoặc một số bài dạy không có mẫu vật , không có mô hình
hoặc cũng không có tranh ảnh thì giáo viên phải tự vẽ hoặc in phim
trong.
+Một số giáo viên quen cách dạy chay nên sử dụng thiết bị dạy học
còn lúng túng nên hiệu quả dạy chưa cao.

Để phát huy tính năng động và hiếu kỳ của học sinh, người giáo viên
đứng trên bục giảng phải thể hiện hết khả năng của mình về lối diễn đạt nội
dung bài, có nghệ thuật thu hút học sinh đặc biệt là phải tạo sự hấp dẫn, lôi
cuốn học sinh bằng một phương pháp thủ thuật riêng của chuyên môn trong
giảng dạy, chúng ta không thể giả thuyết ngay vào đầu học sinh mà phải
đưa vấn đề vào tình huống, đi từ gần đến xa, từ dễ đến khó, từ trực quan
sinh động đến tư duy trừu tượng. Đây chính là yếu tố quan trọng có liên
Trang 5


Một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị dạy học của môn sinh học

quan đến việc giảng dạy bộ môn sinh học. Do đó thiết bị dạy học không thể
thiếu đối với người thầy khi lên lớp và đối với học sinh khi nghiên cứu vấn
đề. Vì thế thiết bị dạy học chính là điều kiện, phương tiện để dạy và học
môn sinh học ở các lớp trung học cơ sở, theo thực tế thiết bị dạy học có
nhiều hình thức khác nhau.
Chẳng hạn như: vật thể sống, loại hình tượng này luôn mang những
đặc điểm thật sự, sống động về mọi hoạt động bình thường, màu sắc hình
dáng, cách vận động riêng của nó, cho nên các hiện tượng và sự vật sống
có giá trị rất lớn trong công tác giảng dạy, nói chung là rất sinh động làm
hứng thú việc học tập của học sinh, vì ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở
nhất là đối với các em đầu cấp rất thích thú tìm tòi học hỏi, khi cần nhận
biết vấn đề gì đó lúc nào cũng muốn rằng chính tận mắt mình chứng kiến
sự vật, hiện tượng xảy ra, hơn nữa đối với đối tượng của bộ môn sinh học
thường là vật thể sống thể hiện rõ nét mọi hoạt động của chúng, nhất thiết
trong giảng dạy bộ môn sinh học cần phải cho học sinh tiến hành quan sát
thực hành nhằm khắc sâu kiến thức cho học sinh. Ngược lại giáo viên chỉ
mô tả bài giảng bằng lời để dạy môn sinh học là rất khó, khó lĩnh hội kiến
thức dù học sinh có hiểu bài nhưng cũng rất hạn chế. Do đó thiết bị dạy học

Một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị dạy học của môn sinh học

Môn sinh học là một môn khoa học thực nghiệm, nên đồ thiết bị học
là những hình tượng, dụng cụ mà học sinh có thể nhìn thấy được, vì vậy nó
rất đa dạng với nghiều hình thức khác nhau, thiết bị dạy học có thể được
dùng ở nhiều giai đoạn khác nhau trong tiết học, chủ yếu phải trình bày hợp
lí nội dung muốn truyền đạt cho học sinh và đòi hỏi sự thu hút được đối
tượng cần truyền đạt. Vì vậy thiết bị dạy học có rất nhiều loại được thể hiện
qua từng loại thiết bị dạy học như sau:
1. Mẫu vật:
1.1. Mẫu vật tươi sống:
Loại thiết bị dạy học này có giá trị sư phạm cao nhất, nó đảm bảo hình
dạng, kích thước, màu sắc tự nhiên. Trong thực tế không phải bao giờ củng
có sẵn các mẫu vật sống, mẫu vật tươi mà trong trường hợp này ta phải
thay thế mẫu vật thật sống, tươi bằng các mẫu vật ngâm, ép…Tuy các mẫu
vật này không có giá trị bằng các mẫu vật tươi sống, không giữ được các
màu sắc tự nhiên, song đây vẫn là mẫu vật thật.
Ví dụ: Khi dạy về cấu tạo của hoa, nếu có bông hoa thật thì chúng ta
thấy rõ sự ảnh hưởng rất lớn về đồ dùng đối với việc tiếp thu bài của học
sinh như: Các em biết được các bộ phận của bông hoa (Đài, tràng, nhị và
nhuỵ. Đài và tràng làm thành bao hoa bảo vệ nhị và nhuỵ. Tràng gồm nhiều
cánh hoa, màu sắc của cánh hoa khác nhau tuỳ loại. Nhị có nhiều hạt phấn.
Nhuỵ có bầu chứa noãn…). Khi dạy về lá đơn, lá kép giáo viên cho học
sinh tìm hiểu trên vật thật các em hiểu và phân biệt ngay từ đó giúp học
sinh tinh tưởng vào kiến thức đã nghiên cứu… Khi dạy về cấu tạo của tim
người giáo viên dùng quả tim lợn để gới thiệu các em sẻ nhận ra ngay về
hình dáng, các ngăn tim, thấy được thành của tâm nào dày, tâm nào mỏng,
van tim ở đâu, các ngăn tim thông với từng loại mạch nào?...
1.2. Mẫu vật tự nhiên:
Đối với mẫu vật quá nhỏ có kích thước hiển vi, ngoài việc tổ chức cho

Lưu ý: Nếu học sinh trả lời tốt (đúng ý) thì giáo viên không cần nhắc
lại, giáo viên chỉ bổ sung chỗ còn thiếu và nhấn mạnh đặc điểm trọng
tâm, chốt lại đáp án câu hỏi.
Ví dụ:
Bài 13: CẤU TẠO NGOÀI CỦA THÂN ( Sinh học 6)
Mục I: Tìm hiểu cấu tạo ngoài của thân.
Ở bài này giáo viên yêu cầu mỗi nhóm (mỗi bàn) chuẩn bị mẫu vật.
Có thể là một thân cây vú sữa.
Để rèn luyện cho học sinh lớp 6 kĩ năng trình bày trên mẫu vật giáo
viên nhất thiết phải tổ chức, thiết kế hoạt động cụ thể cho học sinh làm
việc. Hoạt động này có thể tiến hành như sau:
Hoạt động của giáo viên
- Yêu cầu học sinh đem mẫu thân cây lên
bàn để quan sát.
- Treo tranh H.13.1  Yêu cầu học sinh
quan sát mẫu vật học sinh thảo luận nhóm
nhỏ  Trả lời các câu hỏi sau:
? Thân mang những bộ phận nào ?
? Những điểm giống nhau giữa thân và
cành?
? Vị trí của chồi ngọn trên thân và cành ?
? Vị trí của chồi nách ?
? Chồi ngọn sẽ phát triển thành bộ phận
nào của cây ?
- Gọi đại diện một học sinh lên trình bày
trước lớp.
- Nhận xét, chốt lại.

Hoạt động của học sinh
- Đặt cây, cành lên bàn quan sát

Tóm lại: Đối với những bài dạy có mô hình:
Nguyên tắc: Đảm bảo các nguyên tắc dạy học, phù hợp với nội dung
kiến thức, mô hình được đưa ra đúng lúc đúng cách; được đặt ở vị trí thuận
lợi cho cả lớp quan sát.
Với bài sử dụng mô hình giáo viên thiết kế, tổ chức tiết dạy theo các
bước sau:
Bước 1: Giáo viên giới thiệu tên mô hình, nêu rõ mục tiêu của việc
quan sát hay thao tác với mô hình.
Bước 2: Khai thác nội dung mô hình.
Đầu tiên nên yêu cầu học sinh quan sát kĩ mô hình ( Ra câu hỏi cho
học sinh làm việc; làm sao để học sinh biết rõ họ phải làm gì? Họ phải làm
như thế nào? Nên có câu hỏi định hướng cho học sinh mô tả hoặc thao tác
với mô hình). Sau đó nhấn mạnh vào nội dung nào trên mô hình cần quan
tâm để có câu hỏi tập trung chú ý hay giải thích cấu trúc mô hình; có thể
yêu cầu học sinh tháo lắp từng bộ phận của mô hình để quan sát.
Bước 3: Học sinh rút ra kết luận từ việc quan sát hay thao tác với mô
hình. Giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng trình bày trên mô hình .
Chú ý: các loại mô hình dùng trong dạy học sinh học chỉ là mô phỏng
lại có cấu trúc sinh học nên không hoàn toàn tuyệt đối đúng với kích
thước thật, khi dạy học, giáo viên cần chỉ rõ để học sinh không hiểu sai
kiến thức sinh học.
Ví dụ:
Tiết 15 – BÀI 15: ADN ( sinh học 9)
Mục I : Cấu trúc không gian của phân tử ADN
Mục tiêu: Học sinh mô tả được cấu trúc không gian của phân tử ADN.
 Giáo viên: chuẩn bị mô hình phân tử ADN và tranh phóng to H.15
( hoặc phim).
 Qua bài học này giáo viên cũng góp phần rèn luyện cho học sinh kĩ
năng trình bày trên mô hình bằng ngôn ngữ sinh học.
 Giáo viên tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm.

hình vẽ  Thảo luận nhóm, mô
tả được cấu trúc không gian
phân tử ADN
-Lên bảng trình bày trên mô
hình.
Học sinh khác theo dõi Nhận
xét, bổ sung.
- Tiếp tục quan sát mâ hình+ hình
vẽ  Trả lời câu hỏi.

-Trả lời  Học sinh khác nhận
xét, bổ sung.

3. Tranh vẽ - hình ảnh – phim chiếu:
Ở đây mô hình không cho phép đi sâu vào cấu tạo chi tiết, trong trường
hợp này tranh vẽ, hình vẽ, phim chiếu tạo ra ưu thế hơn, mà lại có tranh
phân tích cho phép đi sâu vào các chi tiết cần thiết, giúp cho học sinh có
thể hiểu sâu sắc hơn về cấu tạo bên trong của đối tượng đang nghiên cứu,
ngoài ra nó còn thay thế mẫu vật thật mà không tìm kiếm được.
Ví dụ: Đối với cấu tạo và kích thước của tế bào, sự lớn lên và phân chia
của tế bào, cấu tạo miền hút của rễ, các dạng của rễ, các dạng thân. Đối với
các loại mô của động vật, các cơ quan, các hệ cơ quan… Muốn học sinh
hiểu bài được tốt thì giáo viên phải sử dụng hình ảnh, tranh vẽ hoặc phim
chiếu cho học sinh quan sát, đồng thời rèn luyện cho học sinh kĩ năng vẽ
mẫu vật thật hoặc tranh vẽ giống thật thì rất tốt, đôi khi cũng có nhiều phức
tạp, có những chi tiết không cần thiết hay bài giảng không đề cặp đến, cần
được lướt bỏ, mà chỉ tập trung vào cấu trúc và dấu hiệu cơ bản thì lúc này
ta có thể sử dụng các dụng cụ khác để kết hợp, đó là sơ đồ.
Tóm lại: Đối với những bài dạy có tranh ảnh ( không có mẫu vật và
mô hình):

Bài 26: CHÂU CHẤU (Sinh học 7)
Mục II: Tìm hiểu cấu tạo trong của châu chấu.
Để học sinh tự trình bày hoặc mô tả chính xác đặc điểm cấu tạo
trong của châu chấu thì giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh quan sát trên
hình vẽ sách giáo khoa .
Quá trình tự quan sát và trình bày được cấu tạo trong của châu
chấu. Học sinh so sánh được đặc điểm cấu tạo trong của châu chấu với
tôm sông. Từ đó, thấy được sự tiến hoá của lớp sâu bọ so với lớp giáp
xác
Hoạt động của giáo viên
Hoạt động của học sinh
- Treo tranh (phim trong) cấu tạo trong của - Quan sát tranh
châu chấu. Giới thiệu hình.

- Yêu cầu HS quan sát tranh Trả lời:
? Châu chấu có những hệ cơ quan nào?
? Trình bày cấu tạo trong của châu chấu?
-Gọi học sinh lên bảng trình bày trên hình

- Xác định được đặc điểm cấu
tạo trong của châu chấu.
- Đại diện lên bảng trình bày. 
Trang
11


Một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị dạy học của mơn sinh học

vẽ cấu tạo trong của châu chấu
- Nhận xét, chốt lại:

khái qt, tư duy trừu tượng của học sinh phát triển hơn.
Ví dụ: Sơ đồ mối quan hệ qua lại giữa các hệ cơ quan trong cơ thể
Học sinh chỉ cần nhìn vào sơ đồ do giáo viên bố trí đúng lúc, lúc đó học
sinh sẽ hình dung được ngay mối quan hệ giữa các hệ cơ quan với nhau,
như các hệ cơ quan muốn hoạt động được thì phải thơng qua sự điều khiển
hệ thần kinh và thể dịch. Ngược lại để hệ thần kinh và thể dịch hoạt động
thì phải nhờ các các hệ cơ quan phối hợp cung cấp các chất.
Hệ thần kinh và hệ nội
tiết

Hệ tiêu hoá

Hệ hô hấp

Hệ tuần hoàn

Hệ bài tiết

Hệ vận động
Trang
12


Một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị dạy học của mơn sinh học

5. Hình vẽ của giáo viên trên bảng:
Hình vẽ của giáo viên trên bảng có giá trị rất lớn, nhất là hình ảnh vẽ đẹp
và nhanh, nó giúp cho học sinh theo dõi một cách dễ dàng nội dung của
bài giảng, khi mà giáo viên vừa nói vừa vẽ dần một cấu trúc, một sơ đồ nào
đó.

Giỏi
SL %
10
26,3
17
44,7

Khá
SL
%
10
26,3
15
39,5

Trung bình
SL
%
15
39,5
6
15,8

Yếu
SL %
3
7,9

Kém
SL %

Việc lựa các chọn thiết bị dạy học, tự làm các thiết bị dạy học đơn
giản,... tùy vào mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học đồng thời cần
đảm tính khoa học tính sư phạm.
Do đó thiết bị dạy học góp phần nâng cao hiệu suất lao động của
thầy và trò trong sự phát triển giáo dục như hiện nay.
II. Khả năng áp dụng:
Các giải pháp trên dễ áp dụng tùy theo mục đích, nội dung bài,....ta lựa
chọn thiết bị phù hợp đúng lúc, đúng chỗ sẽ giúp cho học sinh tích cực học
tập, kết quả sẽ được nâng cao.
III. Bài học kinh nghiệm, hướng phát triển:
Vai trò sử dụng thiết bị dạy học là những yếu tố rất quan trọng trong
dạy học, nó khơng chỉ thực hiện chức năng minh hoạ mà còn là nguồn tri
thức để học sinh khám phá và phát huy tính tích cực trong học tập.
Việc lựa chọn yếu tố các thiết bị dạy học, tự làm các thiết bị dạy học
đơn giản,...tùy vào mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học đồng thời cần
đảm bảo tính khoa học và tính sư phạm.
Để sử dụng có hiệu quả thiết bị dạy học đòi hỏi bản thân mỗi giáo
viên phải khơng ngừng học tập để nâng cao trình độ chun mơn, tích cực
trong việc làm thiết bị dạy học.
Kinh nghiệm cho thấy nếu giáo viên thường xun sử dụng thiết bị dạy
học sẽ giúp cho học sinh tích cực học tập.
IV. Đề xuất, kiến nghị:
................................................................................................................
................................................................................................................
Trang
14


Một số giải pháp sử dụng có hiệu quả thiết bị dạy học của môn sinh học


..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
Xác nhận của Hiệu trưởng :
.............................................................................................................................
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
.
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................

Trang
16