Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận xã hội

HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM BÀI
NGHỊ LUẬN XÃ HỘI
I. PHẦN MỞ ĐẦU
I.1. Lý do chọn đề tài:
Hiện nay Bộ GD – ĐT đã và đang cải cách cả về nội dung và phương pháp
giảng dạy bộ môn Ngữ văn theo hướng hiện đại hơn, phù hợp với tình hình
mới. Trong đó có nội dung giáo dục và rèn luyện cho học sinh kỹ năng
phản biện xã hội. Để làm được điều này ngoài trách nhiệm cung cấp cho
học sinh kiến thức tổng hợp còn phải có định hướng đúng cho các em về tư
tưởng và cách trình bày ý kiến của mình. Đó cũng là một phần trách nhiệm
của giáo viên dạy môn Ngữ văn. Trong đó quan trọng nhất là phân môn
Tập làm văn, cụ thể là kiểu bài Nghị luận xã hội.
Trong vài năm trở lại đây cấu trúc đề thi vào lớp 10 của Sở GD – ĐT
Đak Lak luôn có câu hỏi 3,0 điểm cho nghị luận xã hội. Kiểu bài này nói
chung là khó đối với học sinh . Vì làm bài nghị luận văn học các em có
thuận lợi là đã được trang bị những kiến thức cần thiết trong các giờ đọc
hiểu văn bản trên lớp. Còn dạng đề nghị luận xã hội học sinh có rất ít thời
gian rèn luyện cả nội dung và phương pháp. Trước một đề văn nghị luận xã
hội, làm thế nào để có một bài viết hay đạt điểm cao? Câu hỏi đó không hề
dễ trả lời. Bởi thực tế có không ít học sinh không biết cách làm bài, không
ít bài làm văn chưa hiểu đề, lạc đề hoặc quá lan man, hoặc quá sơ sài.
Học sinh lớp 9 là lứa tuổi đang có nhu cầu khẳng định mình. Các em sẽ
phải bảo vệ quan điểm, sở thích của mình trước người khác. Vì vậy trang
bị cho các em kỹ năng phản biện xã hội là rất cần thiết.
Xuất phát từ những lý do trên, sau một thời gian suy nghĩ, tôi đã
mạnh dạn chọn đề tài: "Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận xã
hội", với mong muốn vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm đã học tập
và tích luỹ được vào thực tiễn giảng dạy bộ môn Ngữ văn ở lớp 9 bậc
THCS.

I.4.2. Phạm vi nghiên cứu: Học sinh khối lớp 9 trường THCS Lê Đình
Chinh và khối 9 trường THCS Nguyễn Trãi– huyện Krông Ana
I. 5. Dàn ý của đề tài:
I. PHẦN MỞ ĐẦU
I.1. Lý do chọn đề tài
I.2. Nhiệm vụ của đề tài
I.3. Phương pháp nghiên cứu
I.4. Đối tượng và địa bàn nghiên cứu
a. Đối tượng nghiên cứu
b. Địa bàn nghiên cứu
I.5. Dàn ý của đề tài
II. PHẦN NỘI DUNG
II.1. Một số cơ sở khoa học của đề tài.
a. Cơ sở lý luận.
b. Cơ sở thực tiễn.
II.2. Thực trạng.
a. Một số thuận lợi – khó khăn, thành công – hạn chế:
b. Các nguyên nhân, yếu tố tác động:
c. Phân tích, đánh giá thực trạng của đề tài:
II.3. Giải pháp.
a. Mục tiêu của giải pháp.
b. Nội dung và cách thức thực hiện.
Các bước làm bài văn Nghị luận xã hội:
b.1. Xác định dạng đề
b.2. Xác định nội dung trọng tâm cần bàn luận
b.3. Tìm ý và lập dàn ý khái quát cho đề bài
* Dàn ý khái quát đề nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lý
* Dàn ý khái quát đề nghị luận về một hiện tượng đời sống xã hội
b.4. Viết thành một bài nghị luận hoàn chỉnh
Lê Quang Thọ THCS Nguyễn Trãi

Dựa vào các sách tham khảo có liên quan đến đề tài, tôi đưa ra một
số kinh nghiệm, kĩ năng về làm văn nghị luận xã hội để giúp các em tháo
gỡ những khó khăn, vướng mắc trong việc viết văn nghị luận xã hội.
b. Cơ sở thực tiễn:
Tôi tiến hành khảo sát trên bài kiểm tra của học sinh để phát hiện
những lỗi, những hạn chế của các em trong viết văn. Tìm hiểu nguyên
nhân dẫn đến các lỗi, từ đó hình thành dàn ý cụ thể cho kiểu bài và có cung
cấp kiến thức liên quan cho các em.
Dựa trên cơ sở lí luận và thực tiễn tôi đặt ra nhiệm vụ của đề tài là
tiến hành thực nghiệm, kiểm tra, đánh giá kết quả thực nghiệm chuyển tải
những kĩ năng mà tôi đã tích lũy được trong quá trình giảng dạy để giúp
học sinh lớp 9 viết văn nghị luận tốt hơn.
II.2. Thực trạng:
a. Một số thuận lợi – khó khăn, thành công – hạn chế:
Văn Nghị luận xã hội là tiếng nói của lí trí, nó thuyết phục người đọc,
người nghe chủ yếu bằng lý lẽ của người viết, chất liệu từ cuộc sống và sức
mạnh chủ yếu của nó là lập luận. Vì vậy muốn cho học sinh viết tốt bài văn
Nghị luận xã hội , trước tiên người giáo viên phải cho học sinh hiểu rõ thế
nào là lập luận, lí lẽ, dẫn chứng trong bài văn nghị luận và hướng dẫn cho
học sinh rèn luyện kĩ năng lập luận, kĩ năng trình bày lí lẽ, mà thực chất đó
là năng lực tư duy logic, tư duy lí luận, rèn luyện cho học sinh nhìn nhận,
đánh giá vấn đề một cách biện chứng.
Một bài văn Nghị luận xã hội không những phải có ý mà cần phải
có lí vì đích đến của một bài văn Nghị luận xã hội đối với người đọc,
người nghe chính là tính thuyết phục. Kết hợp giữa ý và lí lẽ là đặc trưng
nổi bật của bài văn nghị luận nói chung. Để bài văn đảm bảo tính có lí, cần
thiết phải lập luận. Lập luận chính là trình bày hệ thống lí lẽ và dẫn chứng
của mình một cách chặt chẽ, rành mạch theo một trình tự hợp lí đúng với

Lê Quang Thọ THCS Nguyễn Trãi

sinh. Dĩ nhiên giáo viên phải là người có kiến thức tổng hợp và khả năng
phản biện tốt.
Điều này không chỉ giúp các em làm tốt bài Nghị luận xã hội mà còn
rất hữu ích trong khi làm bài Nghị luận văn học. Nhất là khi bàn bạc rồi
đưa ra ý kiến đánh giá về một vấn đề trong tác phẩm văn học.
Đề làm tốt bài Nghị luận xã hội học sinh phải không ngừng học tập, tích
lũy kiến thức. Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh cần rèn luyện
cách nhìn nhận, đánh giá vấn đề theo hướng biện chứng. Tránh cách nhìn
nhận một chiều, chủ quan. Kiến thức để làm bài Nghị luận xã hội là quan
điểm, xu hướng phát triển của thời đại, các hiện tượng xã hội và cả quan
niệm thẩm mỹ của xã hội ngày nay. Học sinh nên đặt vấn đề vào bối cảnh
cùng truyền thống dân tộc để có cách đánh giá hợp lý nhất.
II.3. Giải pháp:
a. Mục tiêu của giải pháp:
Thực hiện đề tài này tôi không có tham vọng gì hơn ngoài mục đích
cung cấp cho học sinh lớp 9 nói chung và học sinh trường THCS Lê Đình
Chinh nói riêng những kĩ năng khi làm văn Nghị luận xã hội để các em cải
thiện được kĩ năng viết văn của mình và để học tốt bộ môn Ngữ văn. Bên
Lê Quang Thọ THCS Nguyễn Trãi
5


Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận xã hội

cạnh đó tôi cũng mong muốn được cùng các đồng nghiệp hình thành cách
dạy, dàn ý chung cụ thể hơn cho kiểu bài Nghị luận xã hội. Thống nhất
quan điểm, cách đánh giá học sinh và giáo viên khi dạy và làm bài Nghị
luận xã hội.
b. Nội dung và cách thức thực hiện:
* Các bước làm bài văn Nghị luận xã hội:

b.3. Tìm ý và lập dàn ý khái quát cho đề bài:
Lập dàn ý giúp học sinh xác định những luận điểm, luận cứ cụ thể,
chính xác, không bỏ sót ý. Đối với mỗi dạng đề nghị luận xã hội sẽ có một
dàn ý cơ bản.
Trong việc tìm ý đã thể hiện tư duy biện chứng của học sinh, điều này
giúp các em nghị luận đúng về vấn đề.

Lê Quang Thọ THCS Nguyễn Trãi
6


Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận xã hội

Ví dụ khi nghị luận về vấn đề kiên trì hay đoàn kêt trong các câu ca
dao tục ngữ phải thấy được kiên trì, đoàn kết phải vì một mục đích đúng,
một lý tưởng đẹp. Nếu không nó sẽ có hại cho bản thân và xã hội.
b.3.1. Dàn ý khái quát kiểu bài Nghị luận về một vấn đề tư tưởng
đạo lý:
a. Mở bài:
- Dẫn dắt vào đề.
* Nên bắt đầu từ phạm trù cuộc sống có liên quan để tránh lạc đề, xa
đề.
- Giới thiệu về tư tưởng, đạo lí nêu ở đề bài.
- Nêu vấn đề và bước đầu đưa ra ý kiến nhận định về vấn đề đó.
- Trích dẫn ý kiến, nhận định (nếu có)
b. Thân bài:
* Giải thích tư tưởng, đạo lí cần bàn luận:
Tùy theo yêu cầu đề bài mà có thể có những cách giải thích khác nhau:
- Giải thích các thuật ngữ (nếu có), trên cơ sở đó giải thích ý nghĩa, nội
dung vấn đề.

Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận xã hội

Ý kiến của em về câu ca dao trên.
Học sinh phải chỉ ra được: xã hội phát triển, người cha phải là người
thức thời, bắt nhịp kịp với cuộc sống thì vấn đề nghị luận đúng. Nếu không
thì quan niệm lạc hậu vẫn tồn tại và vấn đề trên chưa hẳn đúng.
* Phê phán, bác bỏ những biểu hiện sai lệch có liên quan đến vấn đề
đang bàn luận:
Thao tác này không khó, những biểu hiện không phù hợp với quan điểm
được nêu ra là cần lên án. Tuy nhiên không nên chỉ trích suông mà phải có
cơ sở, lý luận, nếu cần thì chỉ ra tư tưởng đó không phù hợp với hoàn cảnh
xã hội hôm nay thì bài văn mới thuyết phục.
* Bình luận, đánh giá (bàn bạc, mở rộng, đề xuất ý kiến…):
- Đánh giá vấn đề: Nêu ý nghĩa của vấn đề, mức độ đúng – sai, đóng
góp – hạn chế của vấn đề.
- Từ sự đánh giá trên, rút ra bài học kinh nghiệm trong cuộc sống cũng
như trong học tập, trong nhận thức cũng như trong tư tưởng, tình cảm đối
với bản thân và mọi người.
- Đề xuất phương châm đúng đắn…
c. Kết bài:
Khẳng định chung về tư tưởng, đạo lí đã bàn luận ở thân bài.
Rút ra bài học cho bản thân và cho mọi người.
b.3.2. Dàn ý khái quát kiểu bài Nghị luận về một hiện tượng đời
sống trong xã hội:
a. Mở bài:
- Dẫn dắt vào bài.
* Nên bắt đầu từ phạm trù cuộc sống có liên quan để tránh lạc đề, xa đề.
- Giới thiệu vấn đề nghị luận và bước đầu nêu ý kiến đánh giá về vấn đề.
(hiện tượng đời sống mà đề bài đề cập).
b. Thân bài:

- Khẳng định chung về hiện tượng đời sống đã bàn.
- Bài học nhận thức và hành động rút ra từ vấn đề bàn luận .
b.4. Viết thành một bài nghị luận hoàn chỉnh:
Sau khi đã lập dàn ý khái quát, rà soát các luận điểm rồi viết bài. Khi
viết bài cần lưu ý : Phải biết vận dụng kết hợp các thao tác lập luận trong
bài văn: giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận…
Trước một đề bài cụ thể, cần suy nghĩ lựa chọn: Nên sử dụng các thao tác
lập luận nào? Sắp xếp trình tự các thao tác ra sao? Để bài văn có sức thuyết
phục, cần sử dụng một số phương thức biểu đạt như biểu cảm, tự sự, miêu
tả, thuyết minh… hỗ trợ cho phương thức nghị luận chính. Đặc biệt giữa
các phần và giữa các luận điểm, các đoạn trong phần thân bài phải có sự
liên kết chặt chẽ với nhau. Để làm được như vậy, cần phải sử dụng những
từ ngữ, những câu văn để chuyển ý. Câu chuyển ý thường ở đầu đoạn văn
có chức năng liên kết với ý ở đoạn văn trước đó và mở ra ý mới trong đoạn
văn tiếp theo. Phải bảo đảm tính cân đối giữa ba phần mở bài, thân bài, kết
bài trong toàn bộ bài văn cũng như giữa các luận điểm ở phần thân bài.
Tránh trường hợp viết phần mở bài, thân bài quá nhiều, thiếu thời gian để
viết phần kết bài. Đặc biệt phải chú ý về thời gian dành cho câu nghị luận
xã hội. Thông thường học sinh chỉ nên viết câu này trong 45-50 phút/180
phút của bài thi. Tuyệt đối tránh trường hợp viết quá dài dòng, lan man mà
không còn nhiều thời gian để làm các câu hỏi khác.
b.5. Đọc và sửa lỗi trong bài viết:
Đọc lại bài viết khi đã làm xong. Thông thường khi làm bài học sinh hay
bỏ qua bước này. Nguyên nhân có thể do thời gian không đủ, cũng có thể
do các em không coi trọng. Thực tế đây là bước cuối cùng khi viết một bài
văn, cũng là bước hết sức quan trọng. Bởi khi đọc lại bài làm, học sinh có
thể sửa những lỗi về dùng từ, đặt câu, diễn đạt mà mình vô tình mắc phải
trong khi viết. Cũng có thể phát hiện ra ý thiếu mình lỡ bỏ quên để bổ
sung.
Trên đây là năm bước cụ thể giúp học sinh làm tốt một đề văn Nghị

Với kiểu bài Nghị luận về sự việc, hiện tượng đời sống không chỉ người
dạy mà nhà trường và giáo viên dạy các môn học khác cũng có liên quan.
Trước hết là giúp học sinh có cái nhìn khoa học về sự việc, hiện tượng khi
vận dụng kiến thức nhiều môn học. Để các em có cách nhìn cuộc sống biện
chứng thì nhà trường, giáo viên phải thực hiện trước. Ví dụ: Đề bài yêu cầu
nghị luận về hiện tượng học sinh lơ là trong học tập. Nếu học sinh giải
thích “lơ là” là học tập không chuyên cần, không chú ý nghe giảng trong
giờ học, không chuẩn bị bài đầy đủ trước khi đến lớp … Sau đó phân tích
thực tế một buổi học có năm tiết, nghĩa là có năm bài cũ phải học, năm bài
mới phải soạn và chắc chắn có năm hoặc hơn năm bài tập phải làm. Như
vậy lơ là không hẳn là do học sinh. Những trường hợp tương tự như vậy
cần sự phân định sáng suốt và cảm thông của giáo viên.
Với kiểu bài Nghị luận về vấn đề tư tưởng đạo lý, cuộc sống liên tục
thay đổi, phát triển cùng với đó quan điểm, tư tưởng cũng thay đổi. Giáo
viên phải là người thông suốt tư tưởng truyền thống và am hiểu tư tưởng
hiện đại đặt trong hệ thống páp lệnh của xã hội. Ngoài ra còn cần kỹ năng
truyền đạt tốt để giúp các em có định hướng đúng.
Đó là mối quan hệ không thể tách rời giữa người dạy với người học.
Chúng tôi nhận thấy để thực hiện tốt dàn ý mà đề tài nêu ra cần tôn trọng
mối quan hệ này.
II.5. Kết quả ứng dụng sáng kiến kinh nghiệm:

Lê Quang Thọ THCS Nguyễn Trãi
10


Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận xã hội

Với việc áp dụng đề tài "Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị
luận xã hội" trong quá trình giảng dạy, tôi thấy mình thuận lợi hơn khi

cảm thụ và ứng dụng các kiến thức, kỹ năng. Giáo viên không chỉ là người
truyền thụ kiến thức, kỹ năng tới học sinh mà còn cần có cả vai trò tổ chức,
hướng dẫn các em tích cực tìm tòi khám phá để hiểu và để vận dụng các
kiến thức xã hội, kỹ năng sống đúng hướng, đúng cách, tránh suy diễn,
phỏng đoán hay áp đặt. Từ đó học sinh sẽ được hiểu, cảm cái hay, cái đẹp
của cuộc sống. Bộc lộ sự hiểu biết xã hội, có hướng đúng đắn trong việc
hình thành quan niệm sống phù hợp với lứa tuổi mình. Kỹ năng bàn bạc
đánh giá, diễn đạt bằng ngôn ngữ nói - viết của các em sẽ được hình thành
chắc chắn và bền vững.
* Tóm lại, để để góp phần đổi mới và tăng cường hiệu quả giờ dạy
Văn ở lớp 9 bậc THCS, cụ thể là giúp học sinh làm bài Nghị luận xã hội
giáo viên phải đáp ứng được những yêu cầu sau:
- Nắm được tư tưởng truyền thống của dân tộc ta và có hiểu biết về
tư tưởng cấp tiến cùng một số suy nghĩ lệch lạc của một bộ phận xã hội.
- Có kỹ năng sư phạm để có thể vận dụng linh hoạt các phương
pháp, hướng dẫn quá trình học tập của học sinh một cách có hiệu quả.
- Biết lắng nghe thông tin và ý kiến đánh giá từ phía học sinh để
chuẩn bị và điều chỉnh cách dạy, để uốn nắn quá trình tiếp nhận , cảm thụ
của học sinh về các hiện tượng đời sống xã hội, quan niệm thẩm mỹ mới
hình thành theo hướng đúng...
- Rèn luyện cho HS khả năng trình bày suy nghĩ tình cảm của mình
về một tư tưởng hay hiện tượng đời sống qua hoạt động trao đổi, thảo luận
với giáo viên và bè bạn.
Với những yêu cầu trên, người dạy phải có nhận thức đúng về vai
trò giảng giải, định hướng của mình, không áp đặt cho các em quan điểm,
ý kiến của mình.
III.2. Kiến nghị:
Với kiến thức, kinh nghiệm đã tích luỹ được trong quá trình học tập và
giảng dạy, trên đây tôi đã đưa ra một vài ý kiến nhỏ về việc "Hướng dẫn
học sinh làm bài văn Nghị luận xã hội". Trong phạm vi đề tài này tôi