ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------------------

NGUYỄN THỊ PHƢƠNG

TIỂU THUYẾT ĐỘI GẠO LÊN CHÙA
TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Chuyên ngành: Lí luận văn học

Hà Nội – 2014

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------------------

NGUYỄN THỊ PHƢƠNG

TIỂU THUYẾT ĐỘI GẠO LÊN CHÙA
TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC VĂN HỌC
Chuyên ngành: Lí luận văn học
Mã số: 60 22 01 20

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Thành Hƣng

2.2. Văn hóa làng quê Bắc Bộ trong Đội gạo lên chùa ........................... 61
2.2.1. Không gian văn hóa làng quê ..................................................... 61
2.2.2. Không gian sinh hoạt văn hóa..................................................... 76

3


2.3. Những ngƣời dân quê chân chất, giàu nghĩa tình .............................. 81
2.3.1. Hình ảnh ngƣời phụ nữ-nguồn lƣu giữ nét đẹp văn hóa Việt ..... 81
2.3.2. Con ngƣời nông thôn với cách ứng xử trong làng xã ................. 89
CHƢƠNG 3: NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT ĐỘI GẠO LÊN CHÙA TỪ
GÓC NHÌN VĂN HÓA .................................................................................. 99
3.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật ........................................................... 99
3.2. Ngôn ngữ - Giọng điệu .................................................................... 109
KẾT LUẬN ................................................................................................... 119
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................. 124

4


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Hiện nay, sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, dân tộc có hai
yếu tố cơ bản cần đƣợc xét đến, đó là yếu tố nội sinh và yếu tố ngoại sinh.
Khi mà các yếu tố ngoại sinh, nhƣ: vốn, kỹ thuật, công nghệ, kinh nghiệm
quản lý, thị trƣờng… luôn có tính chuyển dịch và biến đổi từ quốc gia này
đến quốc gia khác trên phạm vi toàn thế giới, thì yếu tố nội sinh lại mang tính
ổn định, bền vững hơn, thể hiện đặc tính, bản sắc của mỗi quốc gia, dân tộc
đó. Yếu tố nội sinh chính là văn hóa. Do vậy, yếu tố nội sinh và ngoại sinh
này có tác động biện chứng, qua lại lẫn nhau. Từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI

lối viết, cách viết của mình. Sự thành công của tiểu thuyết Nguyễn Xuân
Khánh là sự đóng góp vào tiến trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại,
trong đó các chủ đề, các luận đề về lịch sử, văn hóa - phong tục là nguồn chất
liệu bao trùm, chi phối các tiểu thuyết của ông.
Với Đội gạo lên chùa, là sự kết tinh, luận giải hay là những cảm thức
trải nghiệm cuộc sống của nhà văn về cuộc sống, về những kiếp ngƣời nhỏ bé
trong một giai đoạn lịch sử đang trải qua đầy những biến động xã hội, đặc biệt
là trong chiến tranh và thời kỳ cải cách ruộng đất. Khác với Hồ Quý Ly là một
tiểu thuyết lịch sử với các yếu tố chính sử là chất liệu nòng cốt, thì với Đội gạo
lên chùa lịch sử chỉ mang tính chất hƣ cấu. Tuy nhiên đó là một không gian, thời
gian nghệ thuật đƣợc tái hiện, là yếu tố không thể thiếu đối với mỗi tác phẩm
văn học. Đặc biệt, ở đó sự biểu hiện của hệ thống nhân vật, các quan điểm, cách
nhìn nhận cuộc sống đều theo một dòng tƣ tƣởng tôn giáo chi phối, đó chính là
văn hóa Phật giáo. Chọn đề tài nghiên cứu Tiểu thuyếtĐội gạo lên chùa từ góc
nhìn văn hóa, chúng tôi hi vọng rằng, đây chính là một chìa khóa để mở và khai
thác, tìm hiểu về nghệ thuật viết tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh.

6


2. Lịch sử vấn đề
Văn học là một trong những bộ phận quan trọng nhất của văn hóa. Nó
tiêu biểu cho diện mạo và các giá trị văn hóa, nhất là văn hóa tinh thần. Tiếp
cận tác phẩm văn học từ góc nhìn văn hóa không phải là việc làm mới trên thế
giới cũng nhƣ ở nƣớc ta. Trên thế giới, nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn
hóa có lịch sử từ thế kỷ XIX, gắn liền với trƣờng phái văn hóa – lịch sử và
triết học thực chứng ở Pháp, mà ngƣời đứng đầu trƣờng phái này là H.Taine.
Với ba ảnh hƣởng: chủng tộc, địa điểm và thời điểm trong luận thuyết quan
trọng của Tane thì mọi nhà văn, mọi tác phẩm đều chịu ảnh hƣởng của ba yếu
tố này. Bởi vậy, nhà phê bình văn học muốn tìm hiểu, lý giải một nhà văn,

phải hƣớng nghiên cứu các “hình tƣợng thẩm mĩ hóa đời thƣờng” tức là “văn
học đại chúng”.
Sỡ dĩ nghiên cứu văn học dƣới góc nhìn văn hóa ngày càng trở thành
một hƣớng nghiên cứu sôi động trên thế giới vì nghiên cứu văn học sau khi
trở về với chính mình, đóng khung trong văn học thuần túy kinh điển, chân
trời dễ bị thu hẹp và bất lực trƣớc những biến đổi của văn học trong xã hội
tiêu dùng, một lĩnh vực đang ở trung tâm đời sống. Mặt khác, bản thân văn
học đƣơng đại cũng có những thay đổi lớn. Sáng tác văn học ngoài tính thẩm
mỹ ngày càng tăng thêm tính hàng hóa, tính thời thƣợng, tính bằng phẳng và
chỉ còn là biểu đạt. Ngoài ra, sự chuyển hƣớng nghiên cứu này còn có một lí
do khác ngoài văn hóa đại chúng. Bởi lí luận văn học trƣớc đây quá coi trọng
tính tự chủ, tính thẩm mỹ mà ít chú ý đến mối quan hệ với xã hội, lịch sử.
Đƣơng nhiên, các nhà nghiên cứu phƣơng Tây kịp nhận ra, họ nhằm vào thân
phận dân tộc, nêu ra “chủ nghĩa phƣơng Đông”, nhằm vào giới tính, đề ra
“chủ nghĩa nữ quyền”, nhằm vào vị thế các nƣớc thế giới thứ ba mà đặt ra vấn
đề “hậu thực dân”, nhằm vào văn bản mà đƣa ra “chủ nghĩa tân lịch sử”.
Ở Trung Quốc, ngay từ TCN, Khổng Tử đã đƣa ra khái niệm văn hóa.
Bƣớc sang thời kỳ hậu hiện đại, hƣớng nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn

8


hóa đã đang mở ra nhiều tầm nhìn mới trong đời sống văn học Trung Quốc.
Các nhà nghiên cứu văn học Trung Quốc tập trung nghiên cứu văn học dƣới
góc nhìn văn hóa với ba xu hƣớng sau: Thứ nhất- nghiên cứu thi pháp văn
hóa: theo khuynh hƣớng này, ngƣời ta phát huy hƣớng nghiên cứu văn hóa
văn học vốn có của các nhà nghiên cứu Trung Quốc nhƣ Quách Mạt Nhƣợc,
Văn Nhất Đa, Chu Quang Tiềm, Tông Bạch Hoa...Nó bao gồm thi pháp đối
thoại và thi pháp cac-na-van kiểu M.Bakhtin, nghiên cứu mẫu gốc huyền
thoại Northrop Erye, trần thuật lịch sử kiểu H.White, phê bình văn hóa kiểu

cách, quan niệm về con ngƣời của Nguyễn Du. Tác giả Đỗ Lai Thúy (Hồ Xuân
Hương, hoài niệm phồn thực) đã rất thành công trong việc khám phá thơ Hồ
Xuân Hƣơng nói riêng, văn học Việt Nam nói chung và đã đem lại những giá
trị mới mẻ đằng sau những hiện tƣợng văn học tƣởng nhƣ đã quen thuộc.
Trong nền văn học hiện đại, sự xuất hiện trở lại của Nguyễn Xuân
Khánh và tác phẩm của ông trong đời sống văn học đƣơng đại đã thu hút sự
quan tâm đông đảo của dƣ luận, giới truyền thông và đặc biệt là các nhà
nghiên cứu phê bình. Ở những mức độ khác nhau, các bài viết của các nhà
nghiên cứu và các tác giả đều khẳng định giá trị và những cách tân độc đáo
trong bộ ba tiểu thuyết của ông. Nghiên cứu, đánh giá và phê bình về tiểu
thuyết của Nguyễn Xuân Khánh có hai dòng chính, một là về nghệ thuật tự sự
tiểu thuyết và những đóng góp vào tiến trình đổi mới thể loại tiểu thuyết
đƣơng đại, hai là khẳng định giá trị nội dung phản ánh của mỗi tác phẩm. Từ
những năm đầu tiên của thế kỷ XXI, khi Hồ Quý Ly ra đời, sau đó là Mẫu
Thượng Ngàn và gần đây nhất là Đội gạo lên chùa đã tạo nên một sức hút đặc
biệt với bạn đọc. Sự hấp dẫn của hai tiểu thuyết không chỉ đƣợc đo đếm qua
số lƣợng ngƣời đọc mà còn đƣợc biểu hiện cụ thể qua một loạt bài viết, bài
phỏng vấn đăng trên các tạp chí nghiên cứu, các báo chuyên ngành, các đặc
san hay nhật báo… Những bài viết đã cho thấy sự quan tâm của giới nghiên
cứu, phê bình, báo chí và giới truyền thông tới nhà văn Nguyễn Xuân Khánh

10


và sáng tác của ông. Các nhà nghiên cứu đã khẳng định: Tiểu thuyết Hồ Quý
Ly đã đề cập tới rất nhiều vấn đề mang ý nghĩa lịch sử có mối quan hệ mật
thiết với cuộc sống của con ngƣời hiện tại. Cái đích cuối cùng của một cuốn
tiểu thuyết nhƣ Hồ Quý Ly không phải là một đáp án cho một nghi án lịch sử.
Cuốn tiểu thuyết với “dày đặc những nhân vật với tƣ cách là những lập trƣờng
tƣ tƣởng, những ẩn dụ tƣ tƣởng”. Chính hình thức kết cấu đó sẽ đặt ra hàng

tên gọi – Phật tính. Chính văn hóa Phật giáo là “nhân vật trung tâm” của Đội
gạo lên chùa, là chìa khóa tƣ tƣởng để tạo dựng nên một tiểu thuyết văn hóa,
tiểu thuyết luận đề về Phật giáo trong đời sống của con ngƣời. Ngoài ra, các
giá trị văn hóa truyền thống khác của dân tộc nhƣ văn hóa làng xã, văn hóa họ
tộc…cũng đƣợc diễn tả trong tác phẩm.
Năm 2012, cùng với rất nhiều bài viết, phê bình trên văn đàn, nhân dịp
sinh nhật lần thứ 80 của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, Viện Văn học phối
hợp với Nhà xuất bản Phụ nữ tổ chức tọa đàm về tiểu thuyết Nguyễn Xuân
Khánh và ra mắt bạn đọc cuốn Lịch sử và văn hóa cái nhìn nghệ thuật Nguyễn
Xuân Khánh. Đây là các bài viết chủ yếu chọn lọc các tham luận tham gia tọa
đàm của các nhà nghiên cứu, thể hiện sự đánh giá đa chiều của ngƣời đọc về
tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh. Các bài viết trong cuốn sách là những
nghiên cứu, nhận xét tổng quan từ nhiều cách tiếp cận khác nhau để thấy đƣợc
sự đa dạng, đa khía cạnh và những nỗ lực đáng trân trọng trong việc đổi mới
tƣ duy nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong dòng chảy của tiểu
thuyết đƣơng đại; đồng thời đó cũng chính là cách gợi mở, định hƣớng cho
các cách tiếp cận chuyên sâu về nhà văn và các tác phẩm của ông.
Ngoài ra, tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh cũng trở thành đề tài nghiên
cứu của học viên cao học, sinh viên tại các trƣờng đại học, viện nghiên cứu
chuyên ngành. Trong số các luận văn, khóa luận liên quan tới tiểu thuyết
Nguyễn Xuân Khánh tại trƣờng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn,
ĐHQG Hà Nội, chúng tôi thống kê có các đề tài sau: Tiểu thuyết lịch sử của

12


Hoàng Quốc Hải và Nguyễn Xuân Khánh của Nguyễn Thùy Dƣơng, Khóa
luận tốt nghiệp 2004; Hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử (qua khảo
sát Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh và Giàn Thiêu của Võ Thị Hảo) của
Đinh Việt Hà, Khóa luận tốt nghiệp 2004; Một số vấn đề lý luận về tiểu thuyết

Thượng Ngàn, Hồ Quý Lylà tiểu thuyết lịch sử, văn hóa - phong tục của nhà
văn Nguyễn Xuân Khánh sẽ là những chất liệu giúp làm sáng tỏ vấn đề của
luận văn. Ngoài ra, các tiểu thuyết lịch sử đƣơng đại cũng đƣợc đặt trong phạm
vi tham chiếu, so sánh với các tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh. Và các ấn
phẩm về nghiên cứu văn hóa và văn học là những tƣ liệu không thể thiếu.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Các phƣơng pháp chúng tôi sử dụng trong luận văn, bao gồm:
- Phƣơng pháp tiếp cận văn hóa học.
- Phƣơng pháp so sánh đối chiếu.
- Phƣơng pháp nghiên cứu tác giả.
- Phân tích, tổng hợp và phê bình tác phẩm…
6. Cấu trúc luận văn
Luận văn gồm 3 chƣơng:
Chƣơng 1: Vấn đề tiếp cận văn hóa học và tiểu thuyết văn hóa – lịch sử
của Nguyễn Xuân Khánh.
Chƣơng 2: Các giá trị văn hóa của tiểu thuyết Đội gạo lên chùa.
Chƣơng 3: Nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh từ góc nhìn
văn hóa.

14


CHƢƠNG 1. VẤN ĐỀ TIẾP CẬN VĂN HÓA HỌC VÀ TIỂU THUYẾT
VĂN HÓA - LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH
1.1. Mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa và văn học
1.1.1. Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học
Văn hóa là một lĩnh vực rộng lớn, rất phong phú và phức tạp. Có rất
nhiều định nghĩa về văn hóa nhƣng đến nay vẫn chƣa có một định nghĩa thống
nhất thế nào là văn hóa. Năm 1991, tổ chức UNESCO đã đƣa ra định nghĩa về
văn hóa. Ở nƣớc ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đƣa ra quan niệm của mình

Văn học là một loại hình nghệ thuật ngôn từ phản ánh thực tại và những
vấn đề của đời sống xã hội và con ngƣời. Phƣơng thức sáng tạo của văn học
đƣợc thông qua sự hƣ cấu, cách thể hiện nội dung các đề tài đƣợc biểu hiện qua
ngôn ngữ. Về mặt triết học, văn học là một hình thái ý thức xã hội; xét ở góc độ
văn hóa thì văn học là một bộ phận quan trọng nằm trong hệ thống văn hóa, và
luôn chịu sự tác động của văn hóa. Những nhân tố nhƣ ngôn ngữ, phong tục tập
quán, sự phát triển của khoa học kỹ thuật ... đều là những điều kiện quan trọng
trong môi trƣờng nảy sinh ra tác phẩm. Bản thân nhà văn, quá trình sáng tác của
nhà văn và quá trình tiếp nhận của bạn đọc đều là một sản phẩm của văn hóa.
Văn hóa và văn học có sự tác động qua lại lẫn nhau, gắn bó mật thiết
với nhau trong quá trình tồn tại và phát triển. Nếu văn hóa chi phối hoạt động
và sự phát triển của văn học thì văn học có sứ mệnh phản ánh những giá trị
của cuộc sống, hƣớng con ngƣời đến Chân – Thiện – Mĩ. Văn hóa chính là
nền tảng của văn học và văn học là một bộ phận của văn hóa. Nhà nghiên cứu
Trần Đình Sử khẳng định: “Văn học là bộ phận quan trọng của văn hóa, sự
giàu có của nó vì nội dung và hình thức trực tiếp làm giàu cho văn hóa. Sáng
tạo văn học không đơn giản chỉ là nói càng nhiều về các hiện tƣợng mới của
đời sống. Cùng với việc sáng tạo ra nhân sinh quan, sáng tạo cách cảm nhận
mới và đánh giá mới đối với đời sống, văn học phải sáng tạo ngôn ngữ mới,

16


hình thức mới” [57,183]. “Văn học là sự tự ý thức văn hóa. Văn học chẳng
những là một bộ phận của văn hóa, chịu sự chi phối ảnh hƣởng trực tiếp của
văn hóa, mà còn là một trong những phƣơng tiện tồn tại và bảo lƣu văn hóa”
[6,5]. Đối với văn hóa, văn học có vai trò vô cùng quan trọng. Văn học vừa
giữ gìn, bảo tồn những giá trị văn hóa của dân tộc vừa sáng tạo thêm những
giá trị văn hóa mới cho nhân loại. Bởi thế, nghiên cứu một tác phẩm văn học
mà bỏ qua khía cạnh văn hóa của nó là một thiếu sót nghiêm trọng. Một nhà

độ nhất định đã tạo tiền đề, đồng thời làm nẩy sinh nhu cầu cần có một cách
nhìn tổng hợp mới, liên ngành đối với văn học, nêu rõ mối liên hệ đa chiều
của văn học không chỉ với nghệ thuật, ngôn ngữ, tƣ tƣởng, mà còn với các
hoạt động tinh thần quan trọng khác của con ngƣời. Trong tình hình này đã
xuất hiện cách tiếp cận văn hóa đối với văn học.
Cách tiếp cận văn hoá đối với văn học là một đòi hỏi của thời đại, có
khả năng tạo động lực mới cho văn học, làm cho sự sáng tác, nghiên cứu hay
tiếp nhận văn học không còn đóng khung trong lĩnh vực thuần tuý văn học, ở
một số ngƣời đọc hạn hẹp, mà trở thành quan tâm chung của rất nhiều ngƣời,
của cả cộng đồng xã hội rộng lớn. Trong sự phát triển của đất nƣớc ta ngày
nay, văn hoá đƣợc quan niệm, thức nhận là nền tảng tinh thần của xã hội, một
mục tiêu định hƣớng bao trùm, tác động sâu xa đến các lĩnh vực hoạt động
khác, nhƣ kinh tế, chính trị, tƣ tƣởng, khoa học, giáo dục...Nhìn dƣới góc độ
văn hoá, tức tìm hiểu, trình bày sự vật, quá trình vừa trên diện rộng, vừa ở
chiều sâu, trong mối liên hệ rộng lớn các hoạt động nhiều mặt của con ngƣời,
và từ gốc rễ, căn cốt, khơi sâu vào nguồn mạch, vào những qui luật và giá trị
thƣờng hằng chi phối cuộc sống, lịch sử, sự phát triển của cộng đồng. Qua
đây, văn học càng có thêm sức sống, ảnh hƣởng, vị thế của văn học càng hiển
nhiên trong đời sống tinh thần chung của đất nƣớc và thời đại.
Có thể thấy rằng, cách tiếp cận văn hóa đối với văn học đã góp phần
khắc phục khuynh hƣớng “biệt lập hóa, cô lập hóa” văn học đã kéo dài quá

18


lâu làm cho văn học xa rời những vấn đề trọng đại, sống còn, bức xúc của đời
sống, của xã hội, của lịch sử, của con ngƣời, do đó cũng mất đi sức mạnh cảm
hoá, thanh lọc lớn lao của nó; khắc phục khuynh hƣớng đề cao một chiều,
tuyệt đối hoá mặt hình thức, kỹ thuật của văn học, đôi lúc biến nó thành một
trò chơi chữ cầu kỳ, trống rỗng. Quan tâm đến những vấn đề của cuộc sống,

Khắc Trƣờng, Trần Thuỳ Mai, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Ngọc Tƣ…
Nguyễn Tuân là nhà văn đã sớm biết khơi nguồn và bồi đắp tài năng,
phong cách từ hồn cốt văn hoá dân tộc. Dù nói về quá khứ hay hiện tại, viết
về con ngƣời hay cảnh sắc thiên nhiên, khai thác chất sử thi hay trữ tình ở văn
miêu tả, kể chuyện, trong tiểu thuyết, bút ký hay tuỳ bút, ở đâu Nguyễn Tuân
cũng đi sâu vào tâm hồn và tính cách Việt Nam, quê hƣơng Việt Nam với vẻ
đẹp và sức quyến rũ kỳ lạ, với diện mạo văn hoá đặc sắc, không lẫn vào đâu
đƣợc. Trong truyện ngắn, tiểu thuyết của Nguyên Hồng, Nguyễn Huy Tƣởng,
Nguyễn Đình Thi, Nguyên Ngọc hay Nguyễn Khải, với chủ đề và mức độ thành
công khác nhau, ta bắt gặp khuynh hƣớng, nỗ lực rất có ý thức viết về con ngƣời
Việt Nam, đất nƣớc Việt Nam, dù đó là thực tế xã hội trƣớc cách mạng tháng
Tám hay thời kỳ chiến tranh vừa qua, miền xuôi hay miền ngƣợc, những ngƣời
chân đất hay lính xung kích, ngƣời chị, ngƣời mẹ hay ngƣời trí thức cách mạng.
Các tính cách, các chủ đề, các bức tranh cuộc sống đều đƣợc trình bày không
đơn thuần dƣới góc độ xã hội chính trị, mà dƣới góc độ văn hoá.
Có thể thấy rằng, văn hóa ẩn thân trong văn học, văn học lấy văn hóa
làm chất liệu sáng tác. Nhà văn đích thực là nhà hoạt động văn hóa. Tác phẩm
văn học là sản phẩm văn hóa và ngƣời đọc là ngƣời hƣởng thụ văn hóa. Vấn
đề đặt ra là ngƣời đọc “đọc” tác phẩm ấy nhƣ thế nào - chính là cách tiếp cận
tác phẩm để lĩnh hội những giá trị nhà văn gửi gắm trong tác phẩm.
Văn hóa học là một khoa học nghiên cứu về những giá trị văn hóa đƣợc
cả một cộng đồng nhất định thừa nhận, đƣợc đúc kết qua châm ngôn, tục ngữ,
những kinh sách, những tập tục khá ổn định. Việc vận dụng văn học vào việc

20


nghiên cứu và tìm hiểu tác phẩm văn học là một hƣớng đi mang nhiều triển
vọng. Với phƣơng pháp này, nhà nghiên cứu sẽ giải mã các hiện tƣợng văn
hóa trong văn học bằng cách phục nguyên lại đời sống văn hóa một thời đại

đầu tiên của Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Năm 1958, ông viết Làng nghèo
nhƣng không đƣợc in. Năm 1962, sau khi in tập truyện ngắn Rừng sâu và bị
kỷ luật.Tiếp tục ông viết Trư cuồng, đổ vào đấy bao nhiêu tâm huyết, nhƣng
không thể xuất bản, đến nay, tác phẩm vẫn nổi trôi trên mạng internet. Năm
1990, tiểu thuyết Miền hoang tưởng của ông đƣợc in, sách vừa ra, tác giả liền
bị phê phán kịch liệt. Có thời gian, Nguyễn Xuân Khánh vắng bóng trên văn
đàn suốt 20 năm (1969 – 1989). Đây là quãng thời gian ông sống lặng lẽ với
văn chƣơng và không ngần ngại làm đủ các nghề để kiếm kế mƣu sinh: dịch
sách, nuôi lợn, thợ may, thợ khóa… Nhƣng cũng chính thời gian này đã tạo
cho ông thêm nhiều sự trải nghiệm trong cuộc sống, một tầm suy nghĩ sâu sắc
và kho tri thức, vốn văn hóa phong phú từ những trang sách mà ông vẫn âm
thầm nghiền ngẫm. Văn chƣơng vẫn gắn bó với ông nhƣ một duyên nghiệp và
tự đáy sâu tâm hồn mình, Nguyễn Xuân Khánh vẫn dành cho văn chƣơng một
vị trí đặc biệt, “linh thiêng” không bao giờ xóa bỏ.
Trong khoảng một thập kỷ gần đây, thoát qua cơn “bĩ cực”, rồi “thái
lai”, “gốc mai già xù xì” (nói nhƣ cách nói của nhàn văn Văn Chinh) Nguyễn
Xuân Khánh liên tiếp và đều đặn đóng góp cho nền văn học nƣớc nhà ba cuốn
tiểu thuyết khá đồ sộ Hồ Quý Ly (năm 2000), Mẫu Thượng ngàn (năm 2006)
và Đội gạo lên chùa (năm 2011) đã thu hút đông đảo độc giả và sự chú ý đánh
giá của các nhà văn, nhà báo, nhà phê bình. Các tác phẩm của ông liên tiếp
nhận đƣợc các giải thƣởng danh giá, nhƣ Hồ Quý Ly (2000) giành đƣợc 4
giải: – Giải thưởng Cuộc thi tiểu thuyết (1998 – 2000) của Hội Nhà văn Việt
Nam, – Giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội (2001), – Giải thưởng Mai
vàng của báo Người lao động (2001), – Giải thưởng Thăng Long của Uỷ ban

22


nhân dân thành phố Hà Nội (2002). Mẫu Thượng ngàn (2006): có 2 giải: –
Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội (2006), – Giải thưởng văn hoá Doanh nhân

mạng, tiếp nhận từ lí thuyết đến hoạt động thực tiễn tƣ tƣởng Mácxit. Ngọn
nguồn “rèn luyện cho nhà văn nghị lực, ý chí đấu tranh, chống lại cái ác, một
phần cũng chính nhờ sự tác động sâu sắc của lí luận Mácxit.
Một đời ngƣời, một đời văn, có thể nói Nguyễn Xuân Khánh có những
vất vả trong đời riêng và thiệt thòi trong văn chƣơng. Tuy nhiên ông đã sống
một cuộc đời đầy kiên trì và luôn cố gắng để nuôi dƣỡng niềm đam mê với
văn chƣơng. Trong nghiệp viết của mình, chính ý chí tự lập, ham học hỏi
đƣợc rèn luyện từ rất sớm trong tuổi thơ nhiều kí ức và môi trƣờng học tập,
công tác cùng sự tiếp nhận vốn tri thức, vốn văn hóa và rất nhiều trải nghiệm
trên đƣờng đời … đã tạo nên những thành công cho nhà văn. Cho tới hôm
nay, với những gì mà nhà văn đã thể hiện trong đời sống văn học, đặc biệt là
những thành công của những sáng tác tiểu thuyết trong những năm gần đây,
Nguyễn Xuân Khánh xứng đáng đƣợc vinh danh nhƣ một gƣơng mặt tiêu biểu
của tiểu thuyết đƣơng đại Việt Nam. Tiểu thuyết của ông đã đóng góp một
phần không nhỏ vào việc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam đậm
đà bản sắc dân tộc.
1.2.2. Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa - một tiếp nối về dòng tiểu thuyết
lịch sử - văn hóa - phong tục của Nguyễn Xuân Khánh.
Năm 2000, Tiểu thuyết Hồ Quý Ly đánh dấu sự xuất hiện trở lại trong
đời sống văn học của Nguyễn Xuân Khánh. Với tiểu thuyết này, nhà văn đã
thể hiện cách đánh giá mới, khách quan hơn về triều đại nhà Hồ, về nhân vật
lịch sử Hồ Quý Ly với bi kịch của ngƣời cải cách đi trƣớc thời đại. Với tiểu
thuyết Hồ Quý Ly cho thấy một vốn kiến thức lịch sử, văn hóa, vốn ngôn ngữ
và tâm hồn tinh tế của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trong việc bộc lộ thế giới
nội tâm con ngƣời, tả cảnh, vận dụng giai thoại, và các truyền thuyết dân
gian... Chắc hẳn không phải đơn giản khi nhà văn chọn một thời điểm đầy

24